جدال نفس‌گیر قالیباف برای ریاست جمهوری

نویسنده و روزنامه‌نگار: شهراد اثنی‌عشری
آرای موافق شورای شهر سوم به ابقای قالیباف در سمت شهرداری تهران اگرچه قابل پیش‌بینی بود، اما به سختی انجام گرفت تا یکی از حیرت‌آورترین رقابت‌های سیاسی و اجتماعی کشور رقم بخورد. ماراتن انتخاب شهردار تهران در حالی از اردیبهشت‌ماه امسال آغاز شد که طیف‌های سه‌گانه حاضر در شورا (اصلاح‌طلبان، اصول‌گران اصلاح‌طلب و حامیان احمدی‌نژاد) بر شدت تبلیغات و خبرسازی خود در رسانه‌های گروهی افزوده بودند و هر یک می‌کوشیدند با مطرح کردن شهردار موردنظر خود، رقیب‌های احتمالی مخالف را به هر نحو ممکن از میدان به در کنند.
دولت که از انتخاب قالیباف به عنوان شهردار تهران دل خوشی از شورای شهر دوم نداشت، با آغاز به کار شوراهای سوم تلاش وسیعی را برای رایزنی و فشار بر طیف‌های مختلف سیاسی آغاز کرد تا به هر شکلی از انتخاب مجدد او توسط شورا جلوگیری کند، لذا با طراحی پروژه "هر کس جز قالیباف"، تبلیغات گسترده‌ای را برای خارج کردن وی از دایره تصمیم‌گیری‌ها به جریان انداخت، تا جایی که به نزدیکان شهردار تهران و کسانی که سهم مهمی در انتخاب شدن قالیباف در سمت شهرداری داشتند، پیشنهاد شهردار شدن داد و از آنها حمایت کرد تا جلوی نفوذ و ورود شهردار به شهرداری گرفته شود.
در این مسیر حسن بیادی، رسول خادم و نادر شریعتمداری سه عضو شورای شهر دانسته یا ندانسته در مسیر اهداف حامیان دولت قرار گرفتند تا در مقابل پیشکسوت خود قد علم کنند.
قالیباف که با رای شکننده‌ای به مسند شهرداری تهران رسید، البته هیچگاه از مخالفت‌های گروهی که حامی احمدی‌نژاد بودند، در امان نبود. مخالفت‌ دولت با ورود وی به کابینه نشان می‌دهد که این طیف تا چه حد مخالف سیاست‌های شهردار تهران است. این رفتار حامیان دولت البته با واکنش‌هایی از سوی طیف‌های حامی قالیباف نیز روبه‌رو شد که بازگرداندن مدیر عامل متروی تهران، ادعای هزینه 300 میلیارد تومانی فاقد ردیف بودجه در زمان صدارت احمدی‌نژاد و نیز رسانه‌ای کردن برخی خبرهای جنجال‌برانگیز سازمان فرهنگی و هنری بخشی از عکس‌العمل‌های قابل ذکر است.
این اختلافات کمابیش تا نزدیکی انتخابات شوراها در آذرماه سال 85 ادامه داشت تا این که در آستانه انتخابات، حامیان دولت با لیست "رایحه خوش خدمت" پا به میدان گذاشتند تا به هر نحو ممکن از ورود قالیباف و ابقای مجدد وی جلوگیری کنند و آنقدر بر این تصمیم خود مصر بودند که حتی کسانی مانند چمران را که مدیون او بودند، دور زدند. اعضای این ستاد که تصور می‌کردند حدود 30 میلیون رای به دست می‌آورند، با وجود هزینه‌ها و فعالیت‌های گسترده فقط توانستند حدود 5 درصد آرای مردم را از آن خود کنند.
هرچند حرف‌ها و حدیث‌های فراوانی در خصوص نحوه شمارش آرا و زمان اعلام نتایج نهایی بین طیف‌های مختلف مردم رد و بدل می‌شد، با این وجود اصول‌گرایان اصلاح‌طلب که طرفدار تثبیت مدیریت شهری بودند، اکثریت شورای شهر را گرفتند تا در نهایت شورای شهر سوم با ترکیب 8 نفر از لیست حامیان قالیباف، 4 نفر از ائتلاف اصلاح‌طلبان و 3 نفر از حامیان احمدی‌نژاد شکل بگیرد.
با آغاز به کار شورای سوم و شدت یافتن اختلافات قالیباف و دولت، دورنمای ائتلاف این دو طیف بسیار کمرنگ و بی‌رنگ شد تا جایی که حتی صحبت از گردش مثلث "بیادی، کاشانی و چمران" به سمت دولت مطرح شد تا آرای 4 اصلاح‌طلب شورا برای انتخاب شهردار به آرایی طلایی و سرنوشت‌ساز مبدل شود. در چنین وضعیتی بود که ائتلاف حامیان قالیباف به شدت نیازمند آرای اصلاح‌طلبان شد تا برای ماندن دیگر محتاج تمنای دولتی‌ها نباشد.
چرا قالیباف ابقا شد؟
موفقیت قالیباف در نیروی انتظامی و چهره معتدل و کارآمدی که او در اداره شهر تهران از خود نشان داد، یکی از دلایل اصلی رویکرد مثبت شورا به ابقای قالیباف است. هرچند دلایل و انگیزه‌های سیاسی و انتخاباتی بی‌شک از سایر دلایل مهم ماندن وی در شهرداری است، با این وجود طبق یک نظرسنجی آزاد که توسط برنامه پیام کوتاه رادیو تهران درباره انتخاب شهردار پایتخت اعلام شد، بیش از 82 درصد از شهروندان تهرانی خواهان ابقای قالیباف در سمت شهرداری شدند.
طبق این نظرسنجی 7/82 درصد مردم به محمدباقر قالیباف و 3/17 درصد نیز به رسول خادم برای تصدی شهرداری تهران رای دادند. اقدامات تند و تیز و افراطی برخی از طیف‌های حامی دولت در مخالفت با شهردار تهران و نگرانی مردم از روی کار آمدن طرفداران این طیف در شهرداری تهران دیگر علت موافقت با ابقای قالیباف است، زیرا این گروه با اقدامات انفرادی و افراطی علاوه بر این که باعث انشعاب در جبهه اصول‌گرایان شدند، نقش موثری هم در ارایه چهره نامطلوب از دولت ایفا کردند.
تجربه نشان داده که ترکیب جناحی شوراها نقش قابل ملاحظه‌ای در انتخابات مجلس دارد و هر گروهی که اکثریت شورا را به دست آورد، می‌تواند اکثریت موثری در مجلس بعدی تشکیل دهد. همان‌طور که اصولگرایان اصلاح‌طلب توانستند شورای شهر دوم را از آن خود کنند و سپس مجلس هفتم را، هم اینک نیز با روی کار آمدن طیفی قوی از اصلاح‌طلبان در شورای شهر سوم، این امکان هست که آنها در ترکیب مجلس هشتم نیز قرار گیرند.
از این رو با توجه به آرایش سیاسی شورای کنونی و نیز نزدیکی دیدگاه آنها به طیف حامی قالیباف، دور از ذهن نیست که در انتخابات مجلس هشتم این دو دیدگاه به نوعی به هم نزدیک شوند تا از ورود عناصر طرفدار دولت (که مخالف آرا هستند) به مجلس جلوگیری شود.
همان‌طور که اشاره شد، ابقای قالیباف این بار با دغدغه‌های بسیار و هیجانات فراوان همراه بود، زیرا حامیان او در مقابل صف بستند تا سودای شهردار شدن بر رفاقت آنها با یکدیگر اثر بگذارد. رقابت شانه به شانه رسول خادم با قالیباف هنگامی آغاز شد که خادم با رای خود به قالیباف در رای‌گیری دور قبل، زمینه حضور وی را در دور پایانی انتخاب شهردار فراهم کرد. با این حال جلسه صبح شورای شهر که پشت درهای بسته برگزار شد، به جایی نرسید، زیرا رای ممتنع عباس شیبانی موجب برابری هفت به هفت قالیباف و خادم شد. اما جلسه بعدازظهر زودتر از آنچه که تصور می‌شد، پایان یافت و قالیباف با کسب 8 رای از مجموع 15 رای اعضا، خادم را که تنها 6 رای آورده بود، شکست داد تا با حضور در صحن علنی شورا رای اعتماد 12 تن از اعضار را مال خود کند.
نکته قابل ذکر در این رای‌گیری، مطرح بودن دیدگاه برخی اعضا مانند بیادی است که با قول حمایت از قالیباف وارد شورا شد، اما خیلی زود با پشت کردن به او، فریب بازی‌های سیاسی را خورد و به جای ماندن در شورا خواست کلید اداره پایتخت را به دست گیرد!
نقش اصلاح‌طلبان در پیروزی قالیباف
انتخاب قالیباف به عنوان شهردار تهران سرنوشت شورای شهر سوم را که با حضور سه فراکسیون مختلف و دارای کمترین دیدگاه‌ها و قرابت‌های سیاسی شکل گرفته، دستخوش تغییر و تحول قرار خواهد داد. تجربه شورای اول شهر که با وجود یکدستی گرایشات سیاسی بعدها به درگیری‌های درونی و انتخاب پیاپی شهرداران منجر شد و سپس راه انحلال در پیش گرفت، شورای سوم را به این نتیجه رسانده بود که برای گریز از چنین سرنوشتی باید شهردار تهران با رای بالا انتخاب شود. شورای شهر تهران همان‌طور که یک نهاد اجتماعی است، یک نهاد سیاسی نیز به شمار می‌رود، زیرا با عنایت به ورود ادبیات جدید سیاسی "شهردار ـ رییس‌جمهور" در ایران و تجربه احمدی‌نژاد که ناگهان از این سمت به ریاست جمهوری رسید، نباید کارکردهای این مساله را نادیده گرفت.
هنوز هم در بین طیف‌های سیاسی موجود، هستند چهره‌هایی که معتقدند قالیباف با ماندن در شهرداری، استارت جدی خود را برای رقابت‌های ریاست جمهوری آینده آغاز کرده، با این وجود نباید و نمی‌توان از نقش و تاثیر تعیین‌کننده آرای چهار اصلاح‌طلب شورا در ابقای وی غافل شد.
اصلاح‌طلبان که در ابتدای ورود به شورا، اقلیتی کم تعداد را شامل می‌شدند، اکنون به عنوان حامیان اصلی شهردار در شورا محسوب می‌شوند و با این تاکتیک خود علاوه بر این که قالیباف را به نوعی مدیون خویش کردند، زمینه بازگشت مجدد به قدرت را برای هم‌کیشانشان فراهم نمودند تا با یک تیر دو نشان بزنند. هرچند اعضای شورا انتخاب شهردار را فارغ از مسایل سیاسی و جناح‌بندی‌های گروهی عنوان می‌کنند، اما محمدعلی نجفی، انتخاب شهردار و هیات رییسه شورای شهر را سیاسی می‌داند و می‌گوید: "انتخاب وی، ایجاد یک رقیب جدید سیاسی در انتخابات آینده ریاست جمهوری برای اصلاح‌طلبان نیست و اصولا چه اشکالی دارد که ایشان با وجود خدمات موثری که داشتند، رای بیشتری برای ریاست جمهوری کسب کنند" (روزنامه اعتماد، 20 اردیبهشت 1386).
احمد مسجدجامعی دیگر عضو اصلاح‌طلب شورای شهر نیز علت حمایت اصلاح‌طلبان از قالیباف را مصلحت ذکر می‌کند و می‌گوید: "انتخاب وی به صلاح شهر بود، زیرا او تجربه یک مدیر موفق را در کارنامه دارد. تغییر مدیریت شهری به صلاح پایتخت نبود و ورود افراد جدید امکان به هم ریختن برنامه‌های بلندمدت شهر را داشت" (همان منبع).
اگرچه معیارهای انتخاب شهردار، داشتن تجربه در سطح ملی، نگرش مدیریتی کارآمد، دارا بودن مدیریت راهبردی و تحولی، توجه به محیط زیست و تشکل‌های حامی آن، اعتقاد به افزایش مشارکت مردم و تثبیت مدیریت شهری است و اصلاح‌طلبان یا سایر طیف‌های سیاسی نیز به این مساله اعتقاد دارند، اما ترس اصلاح‌طلبان از روی کار آمدن شهردار نزدیک به حامیان دولت و امکان برهم خوردن معادلات قدرت، آنها را وادار کرد تا رای به مخالف قالیباف ندهند و با ابقای او، زمینه نزدیکی این دو طیف سیاسی را به یکدیگر فراهم کنند تا در انتخابات مجلس هشتم به نوعی شانس بازیافت قدرت را پیدا کنند.
برنامه‌ها و آینده قالیباف
شورای شهر تهران که به ظاهر با شعار دوری از سیاست‌زدگی انتخاب شدند، بلافاصله پس از آغاز به کار، خواسته یا ناخواسته وارد مسایل سیاسی شد. در آستانه ورود سومین دوره شوراها بسیاری گمان می‌کردند ترکیب هیات رییسه به نفع قالیباف تغییر خواهد کرد، اما این‌گونه نشد و آرایش نیروها به سمتی رفت که نیروهای نزدیک به دولت بر صندلی‌های هیات رییسه تکیه زدند و طلایی و سایر اعضای حامی قالیباف وادار به انصراف شدند.
این در حالی بود که گفته می‌شد جدال اصلی در شورای شهر بر سر انتخاب دو گزینه "چمران ـ طلایی" ادامه خواهد یافت و رسانه‌ها از ائتلاف هشت نفره طرفداران قالیباف که به ریاست طلایی رای می‌دهند، در برابر ائتلاف هفت نفره طرفداران دولت به ریاست چمران سخن می‌گفتند.
مهدی چمران اما در این جدال با کسب 10 رای به ریاست شورا رسید تا چشم‌انداز انتخاب شهردار تهران با ابهام و اما و اگرهایی مواجه شود.
یک منبع آگاه نزدیک به قالیباف به خبرگزاری آفتاب گفته بود: "همان‌طور که پیش‌بنی می‌شد، رسول خادم به عنوان تک گزینه در میان دو طیف موجود، به سمت هواداران دولت متمایل شد".
به گفته وی، دقیقه 90 اصطلاح خوبی برای وقوع این امر است، صبح روز انتخاب هیات رییسه، ائتلافی که گمان می‌رفت هشت در برابر هفت است، در نهایت به نفع دولتی‌ها در اقلیت قرار گرفت.
این منبع آگاه همچنین گفته که دولتی‌ها از وضعیت به وجود آمده رضایت دارند، زیرا هدف سیاسی این اقدام بی‌تردید مانیتورینگ عملکرد شهردار در یک سال مانده تا انتخابات مجلس هشتم و پس از آن ریاست جمهوری است. در آستانه انتخابات مجلس و پس از آن انتخابات ریاست جمهوری، ابقای قالیباف به گمان دولتی‌ها می‌تواند به نوعی "نظارت کامل" از عملکرد وی برای استفاده در آینده منجر شود، در حالی که قالیباف حتی در جلسات خصوصی نیز از ورود به این بحث‌ها خشنود نیست. اکنون که وی ابقا شده، چاره‌ای ندارد جز این که بپذیرد در اتاق شیشه‌ای و در منظر منتقدان دولتی یک سال مانده تا انتخابات مجلس هشتم و سپس ریاست جمهوری به انتظار بنشیند.
شهردار تهران پس از انتخاب شدن در جلسه غیرعلنی شورا و پیش از رای اعتماد در صحن علنی با تشریح برنامه‌های آینده خود گفت: "چهار محور فعالیت شهرداری، توجه به رونق اقتصادی شهر و عمران و کارآفرینی، ارتقای سرمایه‌های اجتماعی و رفع آسیب‌ها، حرکت در جهت توسعه اوقات فراغت شهروندان و تقسیم عادلانه فرصت‌ها در شهر و در نهایت ارتقای مدیریت شهر، بهبود حمل‌ونقل و حفظ حریم شهر است.
قالیباف پس از کسب رای اعتماد نیز تاکید کرد: پس از انتخابات شوراهای شهر کار در شهرداری به تاخیر نیفتاد و بدنه شهرداری تلاش کرد تا وقفه‌ای در خدمت‌رسانی پیش نیاید.
وی در بیانیه‌ای که صادر کرد، همچنین با اشاره به تعامل با شورای شهر در صدر همه فعالیت‌های مدیریت شهر به عنوان تعامل و ارتباط با خرد جمعی و نمایندگان مردم، نوید دوران جدیدی از تلاش و کارآمدی در عرصه مدیریت شهر داد.
در هر حال به نظر می‌رسد اگرچه قالیباف توانسته یک بار دیگر در سمت شهرداری ابقا شود و از حالا به فکر گام دو سال آینده خود باشد، اما در عین حال با توجه به ترکیب سیاسی شکننده شورای سوم، راه آسانی پیش‌ رو نخواهد داشت.
همان‌طور که معصومه ابتکار گفت، چرخش 180 درجه‌ای مواضع برخی اعضا آن‌چنان بود که با پرچم کسی وارد شورا شدند و در نقطه دیگری قرار گرفتند. این مساله نشان می‌دهد هرچند اصلاح‌طلبان انتخاب شهردار را بر مبنای انتخاب بهترین گزینه در بین نامزدها می‌دانند و اصرار دارند که قالیباف وامدار آنها نیست، با این حال شکی نیست که از این پس اصلاح‌طلبان دارای نفوذ بیشتری در شهرداری خواهند بود.
با این توصیف شورای سوم با همه بلوغ سیاسی که دارد، به شدت تحت تاثیر فضای سیاسی جامعه و مدیریت شهری قرار دارد، زیرا قالیباف به احتمال زیاد رقیب سرسخت احمدی‌نژاد در انتخابات آینده خواهد بود و بی‌شک گذار از این تنش‌ها و رقابت‌های سیاسی حتما شورای شهر را تحت تاثیر قرار خواهد داد، اما با این وجود هنوز پاسخ به این پرسش مشخص نیست که آیا قالیباف می‌تواند همچون احمدی‌نژاد از شهرداری تا ریاست جمهوری را با موفقیت طی کند؟