جریانات اسلامی ترکیه (بخش شانزدهم)

ترجمۀ: حامد صادقی
ایدئولوژی، اهداف و استراتژی
در تحلیل حرکت اسلامی دو مشکل اساسی وجود دارد. اول: وجود قوانین مخالف با بهره‌برداری سیاسی از دین است که مانعی است بر سر راه توسعۀ آشکار اهداف سیاسی اسلام خواهان. دوم: بدلیل ساختار سست و پراکندۀ حرکت، یک ایدئولوژی و یا نظریۀ واحدی وجود ندارد که همه اسلام‌خواهان بر آن اتفاق‌نظر داشته باشند. مضافاً اینکه از نظر ایدئولوژی، اهداف و استراتژی نیز در بین گروه‌ها اختلافات عمده‌ای وجود دارد.
ناظران حرکت اسلامی با کسانی که خود در حرکت حضور دارند در یک مورد متفق‌القولند و آن اینکه اختلاف اصلی در حرکت اسلامی بین «سنتی‌ها» و «رادیکال‌ها» است. سنتی‌ها طرفداران بیشتری دارند و از ایدئولوژی میانه‌روتری برخوردارند. روشنفکران مسلمان، احزاب سیاسی اسلامی، و طریقت‌ها بیشتر در صفوف سنتی‌ها قرار می‌گیرند. رادیکال‌ها گروه‌های جدیدی هستند که پس از انقلاب ایران مطرح شده‌اند و در بعد وسیعی از این انقلاب تاثیر پذیرفته‌اند.
آنها از طرفداران کمی برخوردارند. کسانی که از دایره سازمانهای اصلی اسلامی خارجند عموماً حول فعالیت برخی مجله‌ها و یا مراکز انتشاراتی به طور غیر رسمی خود را می‌نمایانند. مراکز انتشاراتی مذکور قانونی هستند ولی سازمانهای کوچک رادیکال و زیرزمینی هم دارند. با اینکه نوشته‌های روشنفکران مسلمان سنتی موضوعات متعددی را در بر می‌گیرد اما گاه به برخی موضوعات اهمیتی خاص داده می‌شود.
مثلاً بیشتر این نویسنده‌ها اسلام را نمونۀ کاملی برای زندگی می‌دانند که فعالیت‌های اجتماعی زیادی مانند سیاست، اقتصاد و رفتارهای انسانی را شامل می‌شود. به اعتقاد یکی از همین نویسنده‌های معروف بین کشوری که مردمش مسلمانند و کشوری که با سیستم اسلامی اداره می‌شود تفاوت عمده وجود دارد. دومی هیچگاه فعالیتی را که برخلاف سیستم اسلامی باشد نخواهد پذیرفت.(39) همین نویسنده معتقد است هیچ چیز برای یک مسلمان «واجب دینی» نیست زیرا «در جهان اسلام هرگونه عملی انجام می‌شود.»(40)
مسلمانان سنتی معتقدند در کشوری مانند ترکیه که اکثریت مردمش مسلمان است قانون شریعت می‌بایست اجرا شود. بنا به اظهار یک مسلمان رادیکال «مسلمانی که قوانین دینی را رعایت می‌کند، فردی است که حرکاتش بر اساس دستورات شریعت است و مدافع سیستم دینی است.»(41)
بنیادگرایان ترکیه همانند بنیادگرایان کشورهای دیگر در مورد اینکه تنها راهنمای رفتارهای فردی و اجتماعی قرآن و پیامبر است اتفاق‌نظر دارند. آنها بر این باورند که ورود ارزش‌های غربی به کشورشان تاثیرات منفی دارد. آنها پیشرفت علمی و تکنولوژیک را تنها در سایه تاسیس یک سیستم اسلامی می‌دانند.(42)
موضع ضد لائیکی حرکت اسلامی در ترکیه در بیشتر کتاب‌ها و مجلاتی که از سوی سازمانهای سنتی اسلامی به چاپ می‌رسند منعکس می‌شود. حمله به لائیسیزم معمولاً شدید و خصمانه است.(43) به اعتقاد آنها تجربۀ لائیسیزم ترکیه نتیجۀ یک بحران اجتماعی اقتصادی است که به دستور جهان غرب و با اقدام غلط رهبران و روشنفکران ترک که درصدد انکار میراث فرهنگی ملت خود بودند از اواخر قرن نوزدهم شروع شد و با تاسیس جمهوری به نقطۀ اوج خود رسید.
روشنفکران و مبلغان اسلامی بر این باورند که لائیسیزم با اصول اساسی اسلام سازگار نیست. و حتی می‌گویند لائیسیزم با فرهنگ مردم ترکیه که اکثریت آنها را مسلمانان تشکیل می‌دهند بیگانه است. و همانطور که در ابتدای این کتاب ذکر شد، از اجرای لائیسیزم در ترکیه بعنوان «خیانت غربگرایی» یاد می‌شود.(44)
در نظر ناشران مسلمان مسئول اصلی این خیانت آتاترک است. تا همین اواخر نیروهای مخالف لائیسیزم بدلیل ترس از قانون انتقادات خود را به آتاترک بطور غیرمستقیم بیان می‌کردند. اما اینروزها انتقادات اسلام‌خواهان به ایدئولوژی آتاترک و زندگی شخصی او رفته رفته افزایش می‌یابد. منتقدین اسلامی آتاترک را به اتخاذ سیاست‌های غلط متهم می‌کنند. آنها می‌گویند آتاترک هنگام جنگ استقلال وقتی مردم را در مقابل اشغالگران به حرکت در‌آورد از دین بهره برد اما پس از پایان جنگ کوشش کرد مراکز و موسسات اسلامی را از بین ببرد، او مسیر اسلام را در ترکیه و جهان اسلام منحرف کرد و بر سر راه عبادت آزادانه مردم مسلمان مانع ایجاد کرد.(45)
روشنفکران مسلمان سنتی در مورد تاثیرات منفی لائیسیزم در ترکیه مفصلاً بحث می‌کنند. آنها می‌گویند لائیسیزم علاوه بر نابود کردن مراکز دینی و ارزش‌های فرهنگی، گروهی را بوجود آورد که تماماًَ به دور از مردمند و خواسته‌های اجتماعی مردم را نمی‌فهمند. گروه نخبۀ لائیک هرگونه دینداری را ارتجاع می‌داند و از اینرو در نشریات اسلامی به شکل کاریکاتور مورد تمسخر قرار می‌گیرند.(46)
اسلام‌خواهان معتقدند ترکیه در یک بحران بزرگ اجتماعی به سر می‌برد و به همین خاطر به رفرم‌های آتاترک دشنام می‌دهند. بنابراین نظر دلیل اصلی این بحران، نادیده‌ گرفتن ارزش‌های سنتی و قبول نحوۀ زندگی منحط غربی است. اسلام‌خواهان معتقدند فقط بازگشت به اسلام می‌تواند اخلاق و سیستم اجتماعی در حال سقوط ترکیه را نجات دهد.(47)