شکست بن‌بست؛ ناگهان مسکو

مجتبی فتحی
«بغداد» برای مذاکرات هسته ای خوش یمن بود البته نه به اندازه «استانبول»؛ خوش یمن بود حداقل در تداوم گفت وگوهای ایران و 1+5. مذاکرات فشرده و نفس گیر چهارشنبه و پنجشنبه گذشته (سوم و چهارم خردادماه) هیات های دیپلماتیک جمهوری اسلامی ایران و شش قدرت بزرگ جهان بی سرانجام ماند اما نه بدون دستاورد. به بن بست نزدیک شد اما در بن بست نماند، در یک قدمی آن، هم جمهوری اسلامی ایران بازگشت و هم گروه 1+5. از این رو بزرگ ترین دستاورد نشست «بغداد» را باید توافق دوطرف به دیداری مجدد تا کمتر از یک ماه دیگر دانست. 29 و 30 خرداد ماه؛ این بار در «مسکو.» گزینه ای از میان گزینه های موردنظر جمهوری اسلامی ایران.
پس از بغداد، بیروت و دمشق؛ مسکو و پکن دو شهر دیگری بودند که پیش از مذاکرات استانبول، در فهرست پیشنهادی جمهوری اسلامی ایران برای میزبانی از مذاکرات هسته ای معرفی شدند. گزینه نخست که بغداد بود به گروه 1+5 قبولانده شد، اما این بار آنها بودند که روی گزینه های بعدی یعنی بیروت و دمشق خط کشیدند تا قرعه فال به نام «روس ها» رقم خورد و آنها یک بار دیگر شانس خود را برای نقش آفرینی بیشتر و پررنگ تر در مناقشه هسته ای ایران بیازمایند. البته بخت روس ها این باربلند است و شاید در همین شهر رویکرد «گام به گام» برای حل و فصل مناقشه هسته ای ایران عملاکلید بخورد، چراکه نطفه تئوری این رویکرد ابتدا در همین «مسکو» بسته شد.
بسته‌های اختلاف‌افکن
کمتر کسی است که در میان تمامی مذاکرات هسته ای سال های اخیر میان ایران و گروه 1+5، فشرده تر و نفسگیرتر از نشست «بغداد» سراغ داشته باشد. مذاکراتی که با خوشبینی ها و امیدواری های بسیار آغاز شد و همین امر نیز انتظارات از سرانجام آن را به طرز «اغراق آمیزی» افزایش داد با این حال فضای حاکم بر مذاکرات خلاف تمامی پیش بینی ها بود. انعطاف هیات های مذاکره کننده، از یک سو ایرانی و از سوی دیگر شش قدرت بزرگ جهان، تنها معطوف به مذاکرات «استانبول» بود و تفاهمات محدود به کلیات. کلیات هم موافقت برای مذاکره بود.
اما بحث که به جزییات رسید عمق شکاف میان دو طرف عیان شد؛ شکافی که شواهد و قرائن حاکی از آن است که یک دور و دو دور مذاکره تاثیری در کاهش آن ندارد. پرکردن این شکاف زمان می خواهد؛ زمانی که طرفین درگیر را به درک زبان یکدیگر نزدیک کند که اگر این گونه نبود چهاردور مذاکره در بغداد می توانست گامی باشد در کاهش اختلافات. با این حال نه تنها این گونه نشد بلکه افزایش اختلافات را در پی داشت؛ اختلافاتی که مبنای آن «بسته های پیشنهادی» ایران و گروه 1+5 شد.
بسته هایی که قرار بود «گام به گام» منجر به حل و فصل مناقشه هسته ای ایران شود اما تنها «گام به گام» و حتی «چند گام به چند گام» منجر به دورشدن دیدگاه های هیات های مذاکره کننده ایران و گروه 1+5 شد. بر همین اساس دو دور مذاکره ای که قراربود چهارشنبه گذشته برگزار شود به یک دور محدود شد.
ظهر چهارشنبه پس از آن که بسته پیشنهادی گروه 1+5 روی میز گرد دارالضیافه نخست وزیری عراق (محل برگزاری کنفرانس ها و همایش های بین المللی عراق) پیش روی هیات مذاکره کننده جمهوری اسلامی ایران باز شد، فضای مذاکرات به کل تغییر کرد و امیدواری ها بیش از پیش رنگ باخت. هر چند پیشنهادهای قدرت های جهانی بسته بندی شده ارایه نشد و به گفته سعید جلیلی، دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران تنها در قالب پیشنهادهای شفاهی ارایه شد.
پیشنهاد گروه 1+5 در مذاکرات بغداد بر ضرورت توقف غنی سازی ۲۰ درصدی اورانیوم از سوی ایران متمرکز شده بود. پیشنهادی که پیش از این نیز به عنوان یکی از درخواست های کشورهای عضو گروه 1+5 از ایران مطرح شده بود. در مقابل، این گروه مشوق هایی نظیر تامین ایزوتوپ های پزشکی مورد نیاز که جمهوری اسلامی ایران غنی سازی 20 درصدی اورانیوم را برای دستیابی به آن دنبال می کند و نیز تامین لوازم یدکی و قطعات مورد نیاز هواپیماهای غیرنظامی ایران را در قالب بسته پیشنهادی خود ارایه کرد. در میان پیشنهادهای این گروه لغو، تعلیق یا تعویق تحریم ها به هیچ عنوان به چشم نمی خورد.
اقدام گروه 1+5 با ارایه بسته پیشنهادی در نشست روز چهارشنبه با اقدام متقابل جمهوری اسلامی ایران روبه رو شد. این در حالی است که پیش از این سخنی از اینکه ایران در بغداد بسته ای پیشنهادی ارایه خواهد کرد در میان نبود. با این حال برخلاف گروه 1+5 پیشنهادهای ایران بسته بندی شده و مکتوب در پنج بند ارایه شد که شامل موضوعات هسته ای و غیرهسته ای بود. به گفته مذاکره کننده ارشد هسته ای ایران بسته پیشنهادی ایران در محورهای غیرهسته ای شامل امنیت دریایی، مبارزه با موادمخدر، دموکراسی در بحرین و... بود.
بسته پیشنهادی ایران که در نشست بغداد پیش روی هیات مذاکره کننده گروه 1+5 باز شد، چندان جدید و به روزشده به نظر نمی رسید البته به جز در موضوع بحرین. همین بسته در مذاکرات ژنو و استانبول در سال 1389 نیز به عنوان پیشنهادهای جمهوری اسلامی ایران ارایه شده بود و مذاکرات هسته ای ایران و گروه 1+5 را بیش از یک سال به بن بست کشاند. هیات های مذاکره کننده در گروه 1+5 مدعی اند که مبنای وجودی این گروه گفت وگو حول محور برنامه هسته ای ایران است و گفت وگو درباره موضوعاتی غیر از این باید در فضا و مکانی غیر از این مطرح شود.
همین امر سبب شد تا با ارایه پیشنهادهای دو طرف، زنگ توقف مذاکرات در عصر چهارشنبه به صدا درآید و گفت وگوهای دوجانبه و چندجانبه به منظور تعدیل بسته ها سر بگیرد. با بی نتیجه ماندن این دیدارها از جمله دیدار خصوصی معاونان سعید جلیلی، مذاکره کننده ارشد جمهوری اسلامی ایران و کاترین اشتون، مذاکره کننده ارشد گروه 1+5، یعنی علی باقری و هلگا اشمیت و حتی شخص جلیلی و اشتون، مذاکرات رسمی ایران و گروه 1+5 به روز بعد، یعنی پنجشنبه موکول شد.
روز قهر و آشتی
ادامه اختلافات حول پیشنهادهای طرفین منجر به آن شد که پیش از آغاز دور تازه مذاکرات در دومین روز، ابتدا جلیلی و اشتون بیش از دو ساعت دیداری خصوصی و دوجانبه داشته باشند. پس از آن ساعت 12ونیم به وقت بغداد و با انجام گفت وگویی نیم ساعته میان جلیلی و اشتون دور دوم مذاکرات ایران و گروه 1+5 آغاز شد. گردوخاکی که هیات های مذاکره کننده به پا کردند بر فضای بغداد تاثیر گذاشت و بار دیگر از حوالی ظهر پنجشنبه آسمان این شهر را غبارآلود کرد. پس از آن با گذشت بیش از دو ساعت اخبار ضد و نقیضی پیرامون شکست مذاکرات و پایان گفت وگوها در بغداد میان خبرنگاران حاضر در دارالضیافه دهان به دهان می گشت.
هرچند در این میان شایعه هایی هم پیرامون تعیین مکان بعدی مذاکرات مطرح می شد از جمله در ژنو. با این حال آغاز دیدارهای دوجانبه از جمله میان باقری و اشمیت از یک سو و جلیلی و اشتون از سوی دیگر مانع از توقف مذاکرات و به بن بست رسیدن آن در عصر پنجشنبه شد. کاترین اشتون عصر پنجشنبه با انجام گفت وگو با جلیلی برای رایزنی و مشورت با نمایندگان گروه 1+5 تقاضای تنفس کرد که این دیدار و رایزنی او با نمایندگان عملابه خط پایان مذاکرات ایران و گروه 1+5 تبدیل شد.
بر این اساس سرپرست هیات های مذاکره کننده ایران و گروه 1+5 ساعت 18 به وقت بغداد کم کم خود را آماده کنفرانس خبری و اعلام پایان بی نتیجه نشست بغداد می کردند. با این حال، به یکباره ورق برگشت، آن هم با درخواست انجام مذاکره دوباره از سوی هیات ایرانی. دور سوم مذاکرات ایران و گروه 1+5 به منظور دستیابی به راه حلی که منجر به بسته شدن باب گفت وگوها نشود حدود ساعت 19 به وقت بغداد آغاز شد.
این دور یقینا مهم ترین و تاثیرگذارترین مذاکره دو طرف در دو روز گفت وگو شد چراکه در این دور از مذاکره بود که ایران و گروه 1+5 توافق کردند کمتر از یک ماه دیگر دوباره با یکدیگر دیدار و گفت وگو کنند. براین اساس تلاش دو طرف برای پایبندی به گزینه های دیپلماتیک به منظور حل و فصل مناقشه هسته ای ایران ثمربخش شد.
در پایان این دور آخر مذاکرات، مایکل مان سخنگوی کاترین اشتون در جمع خبرنگاران با مثبت ارزیابی کردن مذاکرات بغداد گفت: «ما تصمیم گرفتیم که یک جلسه دیگر نیز با طرف ایرانی داشته باشیم تا درباره اقدامات بعدی نیز گفت وگو کنیم که فکر می کنم این یک موضوع مثبت است؛ همان طور که می بینید نتیجه مثبتی به همراه داشت.» سخنگوی کاترین اشتون افزود: «بالاخره برای اولین بار بود که ما با ایران بر سر موضوعات مشخص و حقیقی حول برنامه هسته ای اش صحبت کردیم. همچنین درباره غنی سازی ۲۰ درصدی اورانیوم صحبت کردیم که مهم ترین نگرانی جامعه بین المللی است. بنابراین غیرمنطقی است که فکر کنیم در همین دور باید نتیجه مورد نظر حاصل شود.»
با پایان یافتن رسمی نشست بغداد، کاترین اشتون سرپرست گروه مذاکره کننده 1+5 در پایان این مذاکرات در کنفرانس خبری گفت: «مشخص شد که هر دو طرف مایل به پیشرفت مذاکرات هستیم، هرچند تفاوت هایی بنیادی در نگرش داریم.» اشتون گفت که «تماس های سطح بالا» میان دو طرف ادامه می یابد و هر تلاش لازمی برای پیشرفت گام به گام انجام خواهد گرفت. سعید جلیلی نیز گفت که پیش از مذاکرات مسکو، گفت وگو میان کارشناسان دو طرف صورت خواهد گرفت.
سعید جلیلی با لحنی خوشبینانه نسبت به مذاکرات گفت: «کسانی که در موضوعاتی چنین حساس شرکت کرده اند، می دانند که پیشرفت در این زمینه سخت است، اما ما روند را تعریف کرده ایم و موفق به اعتمادسازی شده ایم.» جلیلی در ادامه با انتقاد از درخواست گروه 1+5 برای توقف غنی سازی 20 درصدی اورانیوم در ایران گفت: جمهوری اسلامی استثنا نیست و مانند هر عضو دیگر ان پی تی به تعهدات خود عمل می کند، همان قدر که خواهان خلع سلاح هسته ای است، از استیفای حقوق هسته ای اعضا، از جمله داشتن چرخه سوخت هسته ای نیز دفاع می کند و حال که موفق به غنی سازی ۲۰درصدی اورانیوم شده است، هرگونه همکاری را در چارچوب به رسمیت شناختن این حق ممکن می داند.
شروع خوشبینی‌های محتاطانه
پس از پایان نشست بغداد که به هر حال بی نتیجه بود اما بدون دستاورد نه، خوشبینی های تازه ای شکل گرفت که ادامه مذاکرات میان ایران و گروه 1+5 می تواند زمینه کاهش اختلاف نظرات در آینده را فراهم کند.
وزارت امور خارجه روسیه در بیانیه ای اعلام کرد در جریان مذاکرات ایران و گروه 1+5 در بغداد طرفین درخصوص ادامه رایزنی ها به منظور یافتن راه حلی مورد قبول همه طرفین برای مسایل هسته ای ایران در مسکو به توافق رسیدند. در همین حال دیروز وزارت امور خارجه روسیه با صدور بیانیه ای ضمن تاکید بر مثبت بودن مذاکرات بغداد تاکید کرد: «مقامات دیپلماتیک روسیه یادآور شدند طرف ایرانی هم نسبت به ادامه بررسی مسایل مربوط به غنی سازی 20 درصد اورانیوم و همچنین برخی مسایل دیگر مورد علاقه مقامات تهران، از جمله حق ایران برای غنی سازی در داخل این کشور اعلام آمادگی کرده است.»
در بیانیه وزارت امور خارجه روسیه همچنین اعلام شده این دور از مذاکرات ایران و گروه 1+5 در بغداد در جوی سازنده و کاری برگزار شد و با وجود آنکه برخی اختلافات در دیدگاه های طرفین همچنان حفظ شده، ولی طرفین نسبت به ادامه کار فعال تا یافتن راه حل قابل قبول برای طرفین ابراز علاقه کردند.
خوشبینی ها درباره آینده مذاکرات درحالی مطرح شد که روز پنجشنبه یعنی ساعاتی پس از پایان نشست بغداد، ایسنا خبر دادکه آژانس بین المللی انرژی اتمی تازه ترین گزار ش خود درباره برنامه هسته ای ایران را منتشر کرد که طی آن آژانس ادعا کرده است که رگه هایی از اورانیوم بیش از 20 درصد غنی شده را در تاسیسات هسته ای زیرزمینی ایران پیدا کرده است. بنابر این ادعا، اورانیوم مزبور تا سطح 27 درصد غنی شده بود.
هر چند این رقم خیلی تا اورانیوم غنی شده ۹۰ درصدی که برای ساخت سلاح اتمی استفاده می شود، فاصله دارد.آژانس البته تاکید کرده است که یافتن این اورانیوم لزوما به معنای تلاش ایران برای تولید سلاح هسته ای نیست. این احتمال وجود دارد که در آغاز کار سانتریفیوژها و پیش از تنظیم آنان توسط تکنسین ها، اورانیوم قدری بیشتر غنی شده باشد.
آژانس همچنین مدعی فعالیت های تازه در سایت پارچین شده و در عین حال درخواست امکان بازدید از این سایت را دوباره مطرح کرد.
انتشار چنین خبرهایی است که نشان می دهد هنوز دست هایی در کارند تا مانع از توافق ایران و غرب در این مناقشه شوند بر همین اساس ناظران با درس آموزی از فضای نشست بغداد، باید سطح توقع خود را از مذاکرات مسکو تا حدودی کاهش دهند و خوشبینانه و البته محتاطانه فضای مذاکره را رصد کنند.