ماندن اسد دیگر خط قرمز مسکو نیست

سودابه رخش
در گیرودار بحران سوریه و فراز و فرود ناآرامی‌ها و درگیری‌ها در این کشور روسیه همواره تمام قد از نظام اسد حمایت کرد و بارها با وتوی چین و روسیه راهکارهای بین‌المللی در قبال سوریه در شورای امنیت به بن‌بست خورد. طرح مشترک غربی – عربی نیز با مخالفت روسیه ناکام ماند و بند برکناری اسد از این طرح برداشته شد تا مبرهن شود که اسد خط قرمز روسیه است.
با این حال گویا بالا گرفتن خشونت‌ها و به سرانجام نرسیدن تمام طرح‌ها در سوریه به همراه فشارهای کشورهای عربی و غربی چرخشی در نگرش و رویکرد روسیه ایجاد کرده است. حال سرگئی لاوروف، وزیر امورخارجه روسیه که پیش از این حتی به ندرت از اسد انتقاد کرده بود با کناره‌گیری وی از قدرت موافقت کرده و می‌گوید اگر مردم سوریه بخواهند مسکو با کناره‌گیری اسد موافقت می‌کند.
مواضعی که همزمان با فاش شدن طرح جدید کوفی عنان که حکایت از پناهندگی اسد به روسیه دارد، شک و شبهه‌هایی را ایجاد کرده و سوالات بیشماری را به ذهن متبادر می‌کند. اظهارات لاوروف در دو روز اخیر به تیتر یک بسیاری از رسانه‌ها تبدیل شد و تحلیل‌های گوناگون و گاها متناقضی را در پی داشت.
برخی تحلیلگران چرخش مواضع مسکو را استراتژی جدید کرملین در قبال دمشق می‌دانند و برخی آن را تاکتیک روسیه برای رهایی از فشارهای بین‌المللی تعبیر می‌کنند. با این حال مجموعه منافع روسیه با غرب را نیز نمی‌توان خارج از گزینه‌های موجود دانست.
سفر اخیر هیلاری کلینتون به منطقه قفقازو گسترش تعاملات غرب با کشورهایی نظیر گرجستان و احتمال پیوستن این کشور به اتحادیه اروپا زنگ خطری برای مسکو بود.
مروری بر تاریخ دیپلماسی خارجی روسیه حاکی از آن است که کشورهای پیرامونی همواره در اولویت سیاست خارجی مسکو بوده است و روسیه در صورت احساس خطر در این منطقه باب مذاکرات با غرب را باز می‌کند و از منافع بعدی خود تا حدودی کوتاه می‌آید یا حداقل مواضع خود را تعدیل می‌کند. اتفاقی که به نظر می‌رسد درباره سوریه در حال شکل گرفتن است.
روسیه اگرچه انتقال قدرت به مثابه یمن را گزینه مناسبی برای سوریه نمی‌داند اما برای نخستین‌بار موافقت خود با کناره‌گیری اسد را اعلام کرده است. با این حال روسیه همچنان به همراه چین و ایران گزینه نظامی را راهکار برون رفت از بحران کنونی سوریه نمی‌داند و معتقد است که حمله به سوریه آغاز هرج و مرج در منطقه است. اظهارات جدید لاوروف در کنار اظهارات دیگر سیاستمداران روسی نشان از تغییر مواضع جدی روسیه دارد، تغییری که قابل تامل و درنگ است.
چندی پیش نیز معاون وزیر خارجه روسیه در اظهاراتی قابل تامل درباره موضع احتمالی مسکو برای آینده تحولات سیاسی در سوریه گفت: بشار اسد می‌تواند به عنوان بخشی از حل و فصل بحران سوریه قدرت را ترک کند. «گنادی قتیلف» در این زمینه گفت: ما هرگز نگفته‌ایم و اصرار هم نکرده‌ایم که اسد لزوما باید در قدرت باقی بماند.
این در حالی است که اخیرا رهبران اروپایی باحضور در روسیه از مسکو خواسته بودند تا مواضع خود در قبال سوریه را تغییر بدهد اما «ولادیمیر پوتین» رئیس‌جمهور روسیه با این موضوع مخالفت کرد. روزنامه الشرق الاوسط، چاپ لندن در یادداشتی به قلم طارق حمید، دبیر تحریریه این روزنامه به نقد و بررسی اظهارات وزیر امور خارجه روسیه پرداخته و می‌نویسد:
لاوروف در حالی صحبت از موافقت مسکو با کناره‌گیری اسد از راس قدرت در سوریه زد که تاکید داشت باید برای رفع بحران سوریه حتی اگر به قصد انتقال قدرت باشد این هدف از طریق مذاکره تحقق یابد. وی در حالی مداخله خارجی را در سوریه رد کرد که هیچ پاسخی به این سوال که اگر دخالت خارجی در امور داخلی سوریه قابل قبول نیست، پس کارشناسان روسیه در آن‌جا چه می‌کنند، نداد. وی در ادامه این یادداشت همچنین نوشت: بی‌شک دولت روسیه با گزینه عزل اسد از قدرت همراه نیست. ولی در عین حال این حقیقت را پذیرفته که طرح عنان نیز با چالش‌های جدی مواجه شده است و هر آن احتمال شکست آن وجود دارد.
مسکو اکنون به این درک رسیده است که سیر امور در سوریه مخالف آن‌ چیزی که امید داشته، در حال حرکت است و حکومت فعلی سوریه هنوز نتوانسته اعمال قدرت مطلق خود را بر سراسر سوریه باز یابد. آتش‌ ناآرامی‌ها سراسر سوریه را فرا گرفته و رفته‌رفته می‌رود تا به شهرهای بزرگ نظیر حلب و همچنین دمشق، پایتخت کشور هم برسد.
دیروز نیز لاوروف که برای ملاقات با کوین رود همتای استرالیایی خود در این کشور بسر می‌برد بار دیگر تاکید کرد اسد متحد روسیه نیست. با این حال او اضافه کرد که این بدین معنا نیست که دیگر کشورها حق دخالت در امور سوریه را دارند. وی که اواخر سه شنبه با شبکه خبری ‌ای بی‌ سی استرالیا صحبت می‌کرد افزود:
من فکر نمی‌کنم که سیاست روسیه درخواست کناره‌گیری افراد باشد. تغییر رژیم کار و حرفه ما نیست.» لاوروف گفت: این به عهده خود سوری‌ها است تا درباره نحوه اداره کشورشان، نحوه ارایه و نوع اصلاحات تصمیم‌گیری کنند بدون آن‌که هیچگونه مداخله خارجی صورت گیرد. وی تاکید کرد؛ روسیه با وجود آن‌که تامین‌کننده اصلی تسلیحات سوریه محسوب می‌شد، دوست اسد نبود.
این درحالی است که بسیاری از دولت‌ها از ارسال سلاح توسط روسیه به سوریه انتقاد کرده‌اند. با تغییر و تحولات در کشورهای خاورمیانه بیش‌تر قراردادهای روسیه در کشورهای عربی مورد تهدید قرار گرفت؛ به‌ویژه در کشورهایی که دچار انقلاب‌ شده‌اند و نظام‌ها در آنها دگرگون شده است. به اعتقاد کارشناسان این مسئله یکی از دلایلی است که روسیه مواضع چندان محکمی علیه اسد نگرفته است. با این حال میزان بدهی نظامی سوریه به روسیه 5/3 میلیارد دلار می‌رسد.
لاوروف با اشاره به این‌که ما یک دوست و یک متحد رئیس‌جمهور اسد نیستیم و هرگز نگفته‌ایم در قدرت ماندن اسد راه‌حل بحران است، استفاده از سلاح‌های ساخت روسیه علیه معترضان را تکذیب کرد. لاوروف ضمن تکرار مخالفت کشورش با فشار قدرت‌های غربی برای تصویب قطعنامه‌ای در شورای امنیت علیه رئیس‌جمهوری سوریه، اعلام کرد که آنچه جریان دارد تلاش برای تغییر موازنه در جهان اسلام است.
آخرین تحولات سوریه
در پی انفجار یک بمب در نزدیکی ایست بازرسی نیروهای سوری در شهر ادلب شماری از نظامیان و غیرنظامیان این کشور کشته و زخمی شدند. به گزارش یونایتدپرس اینترنشنال، یک منبع آگاه در استان ادلب اعلام کرد که در پی انفجار یک بمب در نزدیکی یکی از ایست‌های نیروهای پلیس سوریه در استان ادلب واقع در شمال غرب این کشور شماری کشته و زخمی شدند. این منبع که خواست نامش فاش نشود در ادامه اعلام کرد:
بمب مذکور که در نزدیکی ایست نیروهای پلیس سوریه در میدان الشمعات واقع در خیابان انقلاب کار گذاشته شده بود، نیروهای پلیس این کشور را هدف قرار داده بود که در پی آن شماری از نظامیان و غیرنظامیان کشته و زخمی شدند. بنا به گفته این منبع نیروهای پلیس هنگام وقوع این انفجار در حال بازرسی در یکی از بازارهای شهر ادلب بودند.
منبع مذکور اعلام کرد که به محض وقوع انفجار آمبولانس‌ها در محل حاضر شده و نیروهای امنیتی سوریه نیز تدابیر امنیتی شدیدتری را در اطراف محل وقوع انفجار اتخاذ کردند. از سوی دیگر سایت اینترنتی النشره نیز در خبری اعلام کرد که نیروهای ویژه سوری امروز یک خودروی بمبگذاری شده را که حاوی 700 کیلوگرم مواد منفجره بود کشف کردند. بنا به گزارش این سایت، خودروی مذکور در یکی از ایست‌های بازرسی شهر ریف واقع در اطراف دمشق پایتخت سوریه به همراه راننده‌اش متوقف شده است.