آخرین تحولات بحران قره‌باغ

سیدرسول موسوی / رئیس گروه مطالعات آسیا، اقیانوسیه و مشترک‌المنافع
در جلسه‌‌ای در تاریخ 24 خردادماه 1385 هیأت علمی گروه آسیا، اقیانوسیه و مشترک‌المنافع به موضوع بررسی آخرین تحولات قره‌باغ پرداختند. در زیر گزارشی از این جلسه ارائه می‌شود.
الهام علی‌اف و روبرت کوچاریان رؤسای جمهور آذربایجان و ارمنستان در جریان "اجلاس سازمان همکاری دریای سیاه" که در تاریخ 14 و 15 خردادماه در بخارست پایتخت رومانی برگزار شد؛ برای چندمین بار با یکدیگر ملاقات کرده و درباره مسائل مربوط به بحران قره‌باغ مذاکره نمودند. با توجه به عدم حصول نتیجه‌ای مشخص در این ملاقات، وزرای خارجه دو کشور هر یک با ادبیات خاص خود نتایج ملاقات را تشریح کردند.
المار محمدیارف وزیر خارجه جمهوری آذربایجان در باکو به خبرنگاران اظهار داشت "من نمی‌توانم ادعا کنم که ما حرکتی اساسی به سوی فرایند مذاکرات انجام داده باشیم" و وارتان اوسکانیان وزیر خارجه ارمنستان نیز در تلویزیون دولتی این کشور اظهار داشت: "آنها (رؤسای جمهور دو کشور) در برقراری پیشرفت مذاکرات موفق نبودند و نتوانستند انگیزه جدیدی برای حل مناقشه قره‌باغ ارائه دهند."
با توجه به اظهارات فوق، جلسه‌ مورخ 24/3/1385 هیأت علمی گروه آسیا، اقیانوسیه و مشترک‌المنافع به موضوع بررسی آخرین تحولات قره‌باغ اختصاص یافت که در آن آقایان فرهاد کلینی و بهرام امیراحمدیان ضمن تشریح تحولات اخیر به سؤالات مطرح شده پاسخ دادند.
آقای کلینی با اشاره به تحولات سیاسی و اقتصادی منطقه اظهار داشت که افتتاح خط لوله نفت باکو ـ تفلیس ـ جیحان عملاً باعث شده است که‌ آذربایجان احساس کند دست پرتری را در توازن نیروهای منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای دارد و ارمنستان نیز با توجه به استقرار نیروهای روسی که گرجستان را ترک می‌کنند و به ارمنستان می‌آیند به نظر می‌رسد بیشتر به سمت روسیه گرایش پیدا می‌کند بنابراین دو کشور در این مرحله بر مواضع خود سرسختانه پافشاری می‌کنند.
البته به نظر می‌رسد گروه مینسک در خصوص برنامه کاری برای پیشبرد مذاکرات صلح گام‌هایی به جلو برداشته باشد و توافق طرفین را در خصوص چگونگی خروج نیروها از مناطق اشغالی، استقرار صلح‌بانان بین‌المللی و همه‌پرسی به دست آورده باشد. اما در نهایت آن‌چه تعیین‌کننده خواهد بود بحث "هویت قره‌باغ" است که دورنمای روشنی برای حل و فصل آن دیده نمی‌شود؛ مگر آن که در یک مجموعه تحولات بین‌المللی مانند استقلال کشورهای کوچک بالکان، برای قره‌باغ نیز یک راه‌حل بین‌المللی خارج از اراده دو کشور آذربایجان و ارمنستان پیدا شود که خود این موضوع تأثیرات گسترده‌ای در منطقه خواهد داشت. کلینی با اشاره به این نکته که در تحلیل قره‌باغ باید توجه کرد که بحران، غالب بر استراتژی نیست بلکه استراتژی (اهداف سیاست‌های روسیه) غالب بر بحران‌ است تأکید کرد که در قره‌باغ جنگ مدیریت شده است تا منطقه مدیریت شود.
بهرام امیراحمدیان سخنران بعدی جلسه بود که ضمن اشاره به مباحث تاریخی قره‌باغ و تحلیل دیدگاه‌های مقامات آذربایجان و ارمنستان در خصوص بحران قره‌باغ در نهایت عنصر سوم یعنی قره‌باغی‌ها را اساس هرگونه راه‌حل بحران دانست ایشان اضافه کردند که قره‌باغی‌ها به صورت دو فاکتو مسائل سیاسی دیپلماتیک خود را پیش می‌برند در حالی که دو کشور آذربایجان و ارمنستان سرگرم مذاکره هستند. به عنوان مثال قره‌باغی‌ها مستقلاً اقدام به صدور روادید توریستی برای ورود به شهرهای قره‌باغ می‌کنند و درصدد هستند در ماه سپتامبر پنجمین سال بنیان‌گذاری "جمهوری قره‌باغ" را جشن بگیرند که مناسب است این تحولات را مورد مطالعه قرار داشته باشند.
نظریه:
با توجه به مباحث انجام شده و سؤال‌ها و پاسخ‌های مطرح شده در جلسه به نظر می‌رسد در مجموع حساسیت‌ و توجه به تحولات منطقه قفقاز از جمله بحران قره‌باغ در کلّ‌ دستگاههای مرتبط با سیاست خارجی نسبت به گذشته کمتر شده و عمده توجهات در چارچوب روابط دوجانبه با کشورها پیش می‌رود. لذا ضروری است به تحولات قفقاز خارج از روابط دوجانبه با کشورها به صورت مستقل توجه بیشتری شود و موضوعات راهبردی در تعامل با بحران‌های منطقه و نحوه رویکرد در مدیریت بحران‌ها مورد توجه قرار گیرد.