جهان اتمی

منصور تاراجی / دکترای تاریخ
در سال 1958 هستیم و ژنرال دوگل برای دومین بار در راس هرم قدرت فرانسه قرار گرفته است. او جمهوری چهارم فرانسه را باطل کرده و جمهوری پنجم را به وجود آورده است که قانون اساسی جدید آن به رییس‌جمهوری نسبت به گذشته قدرت بیشتری داده است.
سه قدرت بزرگ دارنده بمب اتمی هستند: آمریکا در سال 1945 (با انفجار دو بمب اتمی در هیروشیما و ناکازاکی ژاپن)، شوروی در 29 اوت 1949 و انگلستان در سوم اکتبر 1952؛ و فرانسه فاقد بمب اتمی است. ژنرال دوگل درمی‌یابد که فرانسه بدون بمب اتمی دیگر قدرت بزرگ نخواهد بود. رییس دولت فرانسه همه نیروی خود را به کار می‌گیرد که کشورش صاحب بمب اتمی شود. نیروهای دست راستی از او حمایت می‌کنند ولی احزاب چپ از جمله حزب کمونیست فریاد اعتراض بلند می‌کنند که فرانسه نیازی به بمب اتم ندارد. دوگل طی نطق مشهوری می‌گوید: سلاح اتمی فرانسه در واقع سلاح "بازدارنده" است.
اگر تاکنون جنگ جهانی سومی روی نداده است، به جهت آن است که آمریکا و شوروی هر دو صاحب بمب اتم هستند و می‌دانند هر حمله اتمی کشور متجاوز را نابود می‌کند. در واقع وحشت از نتیجه جنگ، بازدارنده از جنگ است. در برابر تصمیم ژنرال دوگل آمریکا به اعتراض برخاست که فرانسه عضو "ناتو" است و قدرت نظامی ناتو از فرانسه حمایت می‌کند.
انگلستان که خود در سوم اکتبر 1953 صاحب بمب اتمی شد نیز به فرانسه اعتراض کرد که چرا می‌خواهد مجهز به بمب اتم شود در حالی که دو قدرت آمریکا و انگلستان که مجهز به بمب اتمی هستند در سازمان نظامی ناتو از فرانسه حمایت می‌کنند.
ژنرال دوگل نه اعتراض آمریکا را پذیرفت و نه اعتراض انگلستان را و نه حمله نیروهای چپ را به برنامه تجهیز فرانسه به بمب اتمی، و مرتب فریاد می‌زد که ارتش فرانسه باید مجهز به بمب اتم شود زیرا سیاست ما "بازدارنده" است. وقتی فرانسه بمب اتمی داشته باشد از حمله دیگران به خاکش مصون است و بدین ترتیب فرانسه در 13 فوریه 1960 مجهز به بمب اتم شد.
60 سال آزمایش اتمی
آزمایش اتمی در جهان عمری شصت ساله دارد. نخستین آزمایش اتمی در 16 ژوئیه 1945 در صحرای "لوس آلاموس (Los – Alamos)" در آمریکا با موفقیت انجام گرفت. در هشتم ماه مه 1945 آلمان تسلیم متفقین شد و جنگ در اروپا پایان گرفت ولی در خاور دور، ژاپن همچنان علیه نیروهای آمریکا می‌جنگید و ژنرال مک آرتور در آستانه پیروزی بر ژاپن بود. در آمریکا ساختن بمب اتمی به رهبری "اوپنهایمر" به سرعت ادامه داشت و در ماه ژوئیه مراحل نهایی ساخت بمب اتمی پایان گرفت.
اوپنهایمر و سایر دانشمندانی که در ساخت بمب اتمی او را یاری می‌کردند دریافتند که هاری ترومن رییس‌جمهوری آمریکا قصد دارد با پرتاب بمب اتمی بر فراز ژاپن این کشور را تسلیم کند. اوپنهایمر و سایر دانشمندان، ترومن را از نتایج فاجعه‌آمیز این عمل آگاه کردند و با پرتاب بمب اتمی در ژاپن به مخالفت برخاستند ولی ترومن استدلال آنها را نپذیرفت و در 16 ژوئیه 1945 نخستین بمب اتمی در شهر هیروشیمای ژاپن منفجر و طی چند ثانیه بهشت هیروشیما به جهنم تبدیل شد. 200 هزار نفر کشته و صدها هزار نفر به بیماری‌های گوناگون ناشی از "رادیو اَکتیویته" مبتلا شدند. دهها هزار کودک جان سپردند. آمریکا دومین بمب اتمی را در شهر ناکازاکی ژاپن منفجر کرد که باز موجب کشته شدن صدها هزار نفر گردید. به دنبال این فاجعه ژاپن تسلیم شد و جنگ در خاورمیانه پایان گرفت.
پژوهشگران معتقدند که برای تسلیم شدن ژاپن نیازی به انجام چنین فاجعه‌ای نبود زیرا ژاپن دیگر امکان ادامه جنگ را نداشت و قدرت جنگی این کشور پایان گرفته بود، به ویژه که شوروی نیز به ژاپن اعلان جنگ داده بود. در واقع ترومن رییس‌جمهوری آمریکا برای نشان دادن قدرت این کشور به جهانیان به ویژه شوروی، اولین بمب اتمی را در ژاپن منفجر کرد.
کنترل اتمی
آمریکا که مجهز به قدرت اتمی شده بود در صدد برآمد که اجازه ندهد سایر کشورها به بمب اتمی مجهز شوند. در چهاردهم ژوئن 1946، آمریکا پیشنهاد کرد که یک قدرت جهانی نظارت فعالیت‌های اتمی سایر کشورها را به عهده بگیرد. ولی آمریکا همچنان خود به پژوهش در این زمینه ادامه داد و در سی‌ام اکتبر 1952 نخستین بمب هیدروژنی را که به مراتب قوی‌تر از بمب اتمی هیروشیما بود آزمایش کرد. در دوم آوریل 1954، نهرو نخست‌وزیر هند پیشنهاد کرد جهان به یک توافق کلی دست یابد که اصولا پژوهش و ساختن بمب اتمی در همه کشورها متوقف شود. پیشنهاد نهرو عملی نشد چون بسیاری از کشورها که از قدرت اتم آگاه شده بودند در تلاش برای ساختن بمب اتمی بودند. معذالک در اول ژوئیه 1957 آژانس بین‌المللی اتمی به وجود آمد.
اینک کشورهای آمریکا، شوروی و انگلستان که ارتش خود را به سلاح اتمی مجهز کرده بودند در واشنگتن قراردادی را امضا کردند که به آزمایش‌های اتمی پایان دهند. این قرارداد در 31 اکتبر 1958 امضا شد.
اینک ژنرال آیزنهاور رییس‌جمهوری آمریکا بود و از قدرت اتمی شوروی آگاه. آیزنهاور برای منصرف کردن فرانسه و سایر قدرت‌ها از داشتن بمب اتمی از جمله فرانسه قراردادی با لندن و مسکو امضا کرد که هر گونه آزمایش اتمی در فضا و دریا ممنوع گردد. (پنجم اوت 1963)
در اول ژوئیه 1968 که فرانسه به رهبری ژنرال دوگل مجهز به سلاح اتمی شده بود، آمریکا به همراه 60 کشور نخستین قرارداد تمیز نگهداشتن جهان از آزمایش‌های اتمی را امضا کردند. به علاوه آمریکا و شوروی قرارداد "سالت (SALT)" را امضا کردند که به موجب آن باید سلاح‌های اتمی خود را کاهش دهند.
در 18 ژوئن 1979 جیمی کارتر و لئونید برژنف قرارداد محدود کردن سلاح‌های استراتژیکی "سالت2 (Salt2)" را امضا کردند.
در 23 مارس 1983 جیمی کارتر برنامه جنگ ستارگان را مطرح کرد.
در 24 اکتبر 1990 شوروی آخرین آزمایش اتمی خود را انجام داد و اعلام کرد یک طرفه به آزمایش‌های اتمی پایان داد. در مارس 1993 آفریقای جنوبی تمام تاسیسات ساختن بمب اتمی خود را ویران کرد و اعلام کرد هرگز به دنبال ساختن بمب اتمی نخواهد رفت و این به ابتکار نلسون ماندلا که پس از سال‌ها از زندان آزاد شده بود صورت گرفت. در همان سال کره شمالی از سازمان N.P.T بیرون آمد.
در 23 سپتامبر 1992 آمریکا آخرین آزمایش اتمی را انجام داد در 24 سپتامبر 1996 کلینتون رییس‌جمهوری آمریکا قطع کامل همه نوع آزمایش‌های اتمی را امضا کرد و 184 کشور نیز از آمریکا تبعیت کردند.
در هشتم اکتبر 2006 کره شمالی نخستین بمب اتمی خود را آزمایش کرد.
ایران و اتم
در سال‌های پیش از انقلاب که ترس شوروی و آمریکا از یکدیگر اوج گرفته بود و لئونید برژنف با همه‌ی قدرت یک دیکتاتور در کرملین حکومت می‌کرد، واشنگتن در صدد برآمد ایران را که هم‌پیمانش بود به قدرت اتمی مجهز کند تا در صورت یک جنگ اتمی بین شوروی و آمریکا ایران پایگاه مطمئنی برای آمریکا باشد.
در این راستا دو رآکتور اتمی آزمایشگاهی به ایران داد. از سوی دیگر فرانسه و چند کشور دیگر اروپایی کارخانه عظیم غنی‌سازی اورانیوم را به نام "اورادیف" در فرانسه به وجود آوردند و ایران ده درصد سهم در این شرکت گذاشت که پس از طی مراحل بعدی ایران اورانیوم غنی‌شده (پلاتینیوم) را برای راکتورهای اتمی آینده خود خریداری کند.
شاه بارها طی مصاحبه‌های مطبوعاتی اعلام کرد که هیچ دلیلی وجود ندارد که ایران به سلاح اتمی مجهز نشود.
اسرائیل که به کمک دانشمندان اتمی فرانسه و انگلستان در سال‌های 1960 موفق به ساختن بمب اتمی شده بود، هیچ مایل نبود ایران مجهز به سلاح اتمی شود. اسرائیل مایل بود و هست که تنها قدرت اتمی خاورمیانه باشد.
با روی دادن انقلاب 22 بهمن 1357، ایران در صدد برآمد سهام خود را از شرکت اورادیف پس بگیرد و مدت‌ها با فرانسه در مذاکره بود. حتی قرار بود مراکز اتمی در بوشهر را فرانسه و بعد آلمان‌ها بسازند ولی هر دو کشور تعهد خود را انجام ندادند و ایران ساختن مراکز اتمی بوشهر را به روس‌ها واگذار کرد که معلوم نیست اینک در چه مرحله‌ای است. ایران که دریافته‌ بود در جهان امروز اتم نقش مهمی در پیشرفت کشورها دارد در صدد برآمد از اتم در راه صلح و آبادانی کشور بهره گیرد و همه مطلع هستید که با چه مشکلاتی روبه‌رو است.
شصت سال آزمایش
از نخستین آزمایش اتمی که در صحرای "لوس آلماس" در آمریکا روی داد تاکنون شصت سال گذشته است که به ترتیب در جدول مقابل می‌بینیم: