دیپلماسی فعال مرجعیت

مطهره شفیعی
شاید در گذشته آنچنان نبود که مراجع تقلید بار سفر ببندند و راهی دیار دیگری شوند البته روحانیون و طلابی بودند که برای تبلیغ اسلام یا تحصیل راهی کشورهای دیگر می‌شدند که در این میان تعداد طلاب نزدیک به آیت‌الله مصباح‌یزدی و طلابی که در مدرسه حقانی و سپس موسسه امام خمینی(ره) قم درس طلبگی را آغاز کردند، بیشتر از سایرین است. این طلاب در طی سالهای اخیر و پس از بازگشت به کشور مورد توجه قرار گرفتند به نحوی که برخی از آنها بر کرسی مناصب رسمی جلوس کردند که از جمله آنها سقای بی ریا و مرتضی آقاتهرانی و ... بودند. نام این طلاب و روحانیون که از ایران به کشورهای خارجی فرستاده می‌شدند، مبلغ است که سابقه‌ای بس طولانی دارد چنانکه مرحوم حجت‌الاسلام علی دوانی در کتاب «زندگانی آیت‌الله بروجردی» آورده است: «یکی از کارهای موثر و تاریخی آیت‌الله فقید، اعزام مبلغ به کشورهای اروپایی و آمریکایی و آفریقایی بود که در تمام ادوار تاریخ مراجع تقلید شیعه سابقه نداشته است. از طرف مرحوم آیت‌الله اصفهانی کسانی به هندوستان و زنگبار و مسقط می‌رفتند ولی بسیار محدود و اثر تبلیغی آن ناچیز بود.» به هر ترتیب سنت اعزام روحانیون مبلغ به کشورهای دور سابقه‌ای بس طولانی و بر اساس قراردادهای نانوشته میان ایران و رهبران دینی کشورهای دیگر بود.
اولین سفر به تانزانیا
اولین موضوعی که در دور جدید سفرها با لباس روحانیت به چشم می‌خورد، ارتقای درجه و سطح است چنانچه اگر روزی سقای بی‌ریا به آمریکا می‌رفت در قامت یک روحانی تازه کار بود اما از سال 89 یکی از مراجع تقلید آغازگر مرحله جدید بوده است. آیت‌الله نوری‌همدانی از اسفندماه سال 89 سفر به خارج از کشور را آغاز کرد و در این ماه به تانزانیا سفر کرد. اگر چه با انتشار خبر این سفر در سایت‌های خبری بسیاری تصور کردند که این مرجع تقلید برای حضور در مراسمی راهی یک کشور آفریقایی خواهد شد و بزودی به کشور بازخواهد گشت اما با خواندن متن کامل خبر متوجه شدند که روحانی باسابقه قم با هدف دیگری راهی دیاری دور شده است و بنا دارد که 5 روز هم در تانزانیا بماند. پنج روزی که به سخنرانی در جمع مسلمانان این کشور و دیدار با رهبران دینی گذشت. آنطور که منتشر شد، آیت‌الله نوری‌همدانی در جمع ایرانیان مقیم تانزانیا و در سخنرانی‌های دیگری که در این کشور داشته است، به تبیین نظریه ولایت فقیه و نقش انقلاب اسلامی در بیداری اسلامی پرداخته بود. آیت‌الله نوری‌همدانی پس از پنج روز به قم بازگشت و خرسند از دستاوردهای اولین سفر بین‌المللی بر لزوم ارتباط بیشتر حوزه قم با دنیا تأکید کرد. او اینچنین مراجع دیگر را ترغیب به سفر به خارج از کشور برای تبلیغ اصول انقلاب اسلامی نمود: «باید حوزه‌های علمیه با کل دنیا ارتباط داشته باشند تا دنیا ندای اسلام ناب را از حوزه‌ها دریافت کند و در این عرصه لازم است بیدارتر و مجهزتر گام برداریم و سرمایه‌گذاری بیشتری صورت دهیم.»
دعوت به حضور در اندونزی
کمی بیشتر از یک‌ماه از سفر نوری‌همدانی به تانزانیا نگذشته بود که این بار هیات بلندپایه علمای اندونزی به دیدن آیت‌الله نوری‌همدانی آمدند و از او دعوت کردند تا به کشور آنها بیاید. آیت‌الله که دستاوردهای خوبی از سفر به تانزانیا داشت، به نمایندگان دینی اندونزی هم وعده داد سفری به کشور آنها داشته باشد. اگر چه ظاهرا این وعده نوری‌همدانی هنوز محقق نشده است اما او در همین دیدار هم به مقوله استکبارستیزی مردم اندونزی بارها اشاره کرد و در کنار آن به روحیات ایرانیان در مقابل دشمن و استکبار اشاره کرد که در نهایت به همراهی دو کشور در مقابله با بیگانگان و دشمنان مشترک برسد.
باز هم سفر به آفریقا
تیرماه بود که بلیت دیگری برای سفر به یک کشور خارجی به دفتر نوری‌همدانی ارسال شد و این مرجع بار دیگر راهی آفریقا شد. کنیا مقصد بعدی سفر آیت‌الله نوری‌همدانی بود که همانند سفر به تانزانیا 5 روز به طول انجامید و این مرجع تقلید طی آن با دعوت مرد کنیا به وحدت با آنها از ثمرات وحدت در جمهوری اسلامی و لزوم همراهی دو کشور سخن گفت.
خیل دعوتنامه‌ها
پس از سفرهای آیت‌الله نوری‌همدانی به کشورهای جهان برای تبلیغ اسلام و همراه کردن مسلمانان با سیاست‌های جمهوری اسلامی بود که دعوتنامه‌های زیادی به دفتر این مرجع تقلید ارسال شد. اواسط تیرماه سال گذشته خبری در سایتها منتشر شد که بر مبنای آن از این مرجع تقلید برای حضور و سخنرانی در کشورهای هندوستان، سودان و اندونزی دعوت شده بود.
سفر به روسیه
اکنون نیز که تنها یک روز از آخرین ماه پاییز می‌گذرد، آیت‌الله نوری‌همدانی در کشوری دیگر به سر می‌برد. این مرجع تقلید به مسکو رفته است تا در میان مسلمانان روسیه به تبلیغ هدفی بپردازد که برای تحقق آن از سال 89 سفرهای خارجی خود را آغاز کرده است.
مروری بر سفرهای استانی
البته ذکر این نکته خالی از لطف نیست که آیت‌الله نوری‌همدانی پیش از آغاز سفرهای خارجی خود به کشورهای آفریقایی و آسیایی، سفرهای استانی داخل کشور را آغاز کرده بود. او به قزوین، رشت، ارومیه و چندین شهر دیگر رفت تا با مردم به سخن بنشیند و تا حدی که امکان دارد از مشکلات آنها بکاهد. زمزمه سفرهای استانی آیت‌الله نوری‌همدانی زمانی در بهمن 89 قوت گرفت که او در روزی که میزبان بسیجیان کارمند سراسر کشور بود، اینچنین گفت: «این طور تشخیص دادم که باید در میان مردم رفت و با مردم به صورت حضوری صحبت کرد که این امر تاکنون مؤثر بوده است. در این سفرها با طبقات مختلف مردم از جمله، نخبگان، مسئولان استانی، دانشگاهیان، کارگران، زنان، جوانان و... جلساتی داشتم و علاوه بر آن که بیان سخنانی، سخنان افراد مختلف را نیز از نزدیک می‌شنیدم.» و پس از این جملات بود که آیت‌الله بار سفر بست و راهی شهرهای مختلف شد.
برخی تصور می‌کردند هدف این مرجع حامی دولت از انجام اقدامی مشابه دولت تبلیغ برای پاستورنشینان است اما در عمل ثابت شد که او چنین اراده‌ای ندارد و البته اگرچه در برخی سفرها از دولت تعریف می‌کند اما بیشتر ترجیح می‌دهد تا وضع معیشتی مردم مناطق مختلف را در سخنرانی‌هایش مدنظر قرار دهد. به هر روی مرجع تقلید چه بخواهند پسوند حامی یا منتقد دولت براو بگذارند، تمایلی ندارد تا در دفتر خود به سوالات پاسخ دهد و ترجیح می‌دهد به میان مردم برود و سوالات آنها به صورت چهره به چهره پاسخ دهد. این حضور تا پیش از زمستان 89 موضوعی بود که شاید پذیرفتن آن از سوی مراجع دیگر امری بعید بود. اما با توجه به اینکه هشت ماه از اولین سفر برون‌مرزی این مرجع تقلید گذشته است، این تصور وجود دارد که دیپلماسی مرجعیت عمق بیشتری یابد.