ارکان عدالت موعود (بخش سوم و پایانی)
ابراهیم شفیعی سروستانی
3-2-3. عدالت اقتصادی
عدالت اقتصادی یکی از مهمترین شاخصههای عدالت اجتماعی است و به جرأت میتوان گفت که بسیاری از تحولات و نهضتهای اجتماعی، سیاسی که در طول تاریخ در جوامع مختلف رخ داده، به نوعی با این موضوع مرتبط بوده است. اگر چه سوگمندانه باید اذعان داشت که هر چه انسانها برای تحقق عدالت اقتصادی بیشتر تلاش کردهاند، کمتر بدان دست یافتهاند و جز در مقاطعی محدود از حیات بشر در کره خاک، عدالت اقتصادی بر جوامع حاکم نبوده است.
نگاهی اجمالی به تاریخ تحولات نظامهای سیاسی، اجتماعی نشان میدهد که در گذر زمان نظامهای مختلفی با داعیه برقراری و گسترش عدالت اقتصادی به میدان آمدهاند و پس از چند صباحی حاکمیت، و اتلاف سرمایههای مادی و معنوی ملتها صحنه سیاست را ترک کردهاند، که نظامهای سوسیالیستی آخرین نمونه از این دست نظامها هستند. در دولت امام مهدی(ع) به عنوان آخرین دولتی که بر کره خاک حکومت خواهد کرد، تأمین عدالت اقتصادی نقش و جایگاه برجستهای دارد و در روایتهای اسلامی نیز بر این بعد از ابعاد عدالت موعود بسیار تأکید شده است.
با نگاهی گذرا به روایات اسلامی به روشنی میتوان دریافت که با استقرار حکومت مهدوی، رفاه اقتصادی همراه با قسط و عدالت بر سراسر جهان حاکم شده و بشر به آرزوی دیرین خود دست مییابد. برای به دست آوردن تصویری اجمالی از عدالت و رفاه اقتصادی عصر ظهور، به چند نمونه از روایتهایی که در این زمینه وارد شدهاند، اشاره میکنیم:
«مهدی در امت من است... امت من،[اعم از] نیکان و بدان آنها، در عصر او به آن چنان رفاه و آسایشی دست مییابند که هرگز مانندش سابقه نداشته است. آسمان بر آنها بارش فراوان میفرستد و زمین گیاهانش را از آنها دریغ نمیدارد. در آن زمان مال و ثروت چون خرمن برهم انباشته میشود. مردی پیش آن حضرت میآید و از او درخواست[کمک] میکند. ایشان هم به مقداری که او میتواند با خود بردارد، در لباسش میریزد.»43
امام محمدباقر(ع) نیز عدالت اقتصادی دوران ظهور را چنین توصیف میکنند: «فإنه یقسم بالسویة و یعدل فی خلق الرحمن، البر منهم و الفاجر:44او مال و ثروت را به مساوات [بین مردم] تقسیم و در میان آفریدگان [خدای] رحمان،[اعم از] نیکان و بدان آنها، عدالت برقرار میکند.» آن حضرت در روایتی دیگر در بیان رفاه عمومی و برابری اقتصادی که در عصر حاکمیت حضرت قائم(ع) ایجاد میشود، میفرمایند: «او بخششهایش را دو بار در سال بر مردم ارزانی میدارد و در هر ماه دو بار به آنها روزی میدهد. او میان مردم چنان برابری ایجاد میکند که هیچ نیازمند زکاتی یافت نمیشود. صاحبان زکات با زکاتهای خود به سوی مستمندان از شیعیان او روی میآورند، اما آنها از پذیرش زکات خودداری میکند.
پس صاحبان زکات، زکاتشان را در همیان گذاشته، در خانههای مستمندان میگردانند و به آنها عرضه میکنند، اما آنها میگویند: ما را نیازی به دراهم شما نیست... همه اموال اهل دنیا، چه [آنها که] از دل زمین [به دست میآید] و [چه آنها که] از روی زمین [حاصل میشود] نزد او جمع میشود، پس او به مردم میگوید: بیایید به سوی آنچه در راه آن پیوندهای خویشی را گسستید، خون به ناحق ریختید و به محارم دست یازیدید! او آنچنان بخششی به مردم ارزانی میکند که پیش از آن هیچ کس ارزانی نداشته است.»45
نکته مهمی که از این روایات و برخی دیگر از روایات به دست میآید، این است که در زمان امام مهدی(ع) مردم علاوه بر بینیازی ظاهری که بر اثر گسترش رفاه عمومی و توزیع عادلانه ثروتها، بدان دست مییابند، از نظر باطنی نیز به بینیازی میرسند و روحیه زیادهخواهی و زیادهطلبی در آنها از میان میرود تا آنجا که از پذیرش مال و ثروتی که احساس میکنند نیازی بدان ندارند، خودداری میکنند.
روایت زیر که از پیامبر گرامی اسلام(ص) نقل شده، این نکته را به روشنی بیان میکند: «هنگامی که مهدی ظهور کند، خداوند تعالی بینیازی را در دلهای بندگان جایگزین میسازد، تا آنجا که وقتی مهدی میگوید: چه کسی مال و دارایی میخواهد؟ جز یک نفر هیچ کس به سویش نمیآید. پس میگوید: برگیر. آن مرد هم مقداری مال بر میگیرد و میرود، تا آنجا که به دورترین مردم میرسد. در این وقت میگوید: آیا من از این مردم هم بدترم؟ پس باز میگردد و آن مال را برمیگرداند و میگوید: مالت را بگیر، نیازی به آن ندارم.»46
4. ژرفای عدالت موعود
عدالت مهدوی نه تنها نمودهای مختلف روابط اجتماعی را تحت تأثیر قرار داده و روابط فرهنگی، آموزشی، حقوقی، قضایی و اقتصادی جوامع انسانی را عادلانه میسازد، بلکه بر روابط فردی مردم نیز تأثیر گذاشته و تا اندرونیترین و شخصیترین روابط مردم نیز نفوذ میکند؛ کاری که از عهده هیچ نظام سیاسی، اجتماعی ساخته نیست. برای روشنتر این موضوع توجه شما را به روایتی که از امام صادق(ع) نقل شده، جلب میکنیم. آن حضرت در توصیف عدالت قائم آلمحمد(ع) میفرماید: «والله لیدخلن علیهم عدله جوف بیوتهم کما یدخل الحر و القر:47 به خدا سوگند، او عدالتش را تا آخرین زوایای خانههای مردم وارد میکند، همچنان که سرما و گرما وارد خانهها میشود.»
براساس این روایت میتوان گفت که در زمان امام مهدی(ع) روابط خانوادگی، اعم از روابط زن و شوهر، روابط پدر و مادر و فرزندان و روابط سایر خویشان و بستگان با یکدیگر بر پایه عدالت سامان مییابد و هر گونه ستم، تجاوز، بیعدالتی و تضییع حقوق از نهاد خانواده، به عنوان اساسیترین رکن اجتماع، رخت برمیبندد. قطعاً در چنین شرایطی همه آسیبها و نابسامانیهای اجتماعی که بر اثر نبود روابط عادلانه و انسانی در کانون خانوادهها به وجود میآید، از بین میرود.
5. اهداف عدالت موعود
از مجموعه آنچه تا کنون گفته شد، به تصویر جامعی از شرایط اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی عصر ظهور دست مییابیم و بر ما روشن میشود که عدالت موعود چگونه جوامع انسانی را متحول ساخته و زمینه رشد و کمال معنوی انسانها را فراهم میسازد. به بیان دیگر، عدالت موعود، همه ابعاد وجود آدمی را هدف قرار داده و چون میزانی دقیق، زندگی مادی و معنوی انسانها را به اعتدال میکشاند.
عدالت مهدوی ـ چنان که در کلام پیامبر گرامی اسلام(ص) نیز بر آن تأکید شده ـ انسانی را که در پس قرون و اعصار از اصل خود دور و در حجابهای ظلمانی غوطهور شده بود، با حقیقت خود آشنا و به اصل خود برمیگرداند: «تأوی إلیه أمته کما تأوی النَحله [ إلی] یعسوبها. یملأ الارض عدلاً کما مُلئت جورا، حتی یکون الناس علی مثل أمرهم الاول:48 امت مهدی به سوی او پناه میبرند؛ چنان که زنبوران عسل به ملکه خود پناه میآورند. او زمین را از عدالت پر میسازد، همچنان که از ستم انباشته شده بود؛ تا مردم آنگونه شوند که در آغاز[آفرینش] بودند.»
با این بیان میتوان گفت که در فرهنگ مهدوی، عدالت، مظهر همه خوبیها و ظلم، نماد همه بدیهاست و از این رو عدالت جامع همه هدفهایی است که میتوان برای انقلاب رهاییبخش امام مهدی(ع) تصور کرد. و به همین دلیل است که میبینیم در روایات بیش از هر چیز بر عدالت گستری و ظلم ستیزی آن حضرت تأکید شده است.
نظرات بینندگان
پربیننده ترین
ارسال خبرنامه
برای عضویت در خبرنامه سایت ایمیل خود را وارد نمایید.
