دیدگاه‌ها و راهبرد‌ها‌یی برای ایران

 حسین ابراهیم آبادی*

در طول یک دهه گذشته، بررسی‌ها و گفت‌وشنود‌های علمی درباره ارتباطات و فناوری‌های اطلاعات به طور عام و جامعه اطلاعاتی به طور خاص، به صورت مستمر و همه جانبه در سطح‌های بین‌المللی، منطقه‌ای و ملی تداوم یافته‌اند.

در سطح بین‌المللی، تشکیل دو اجلاس بزرگ جهانی سران با محوریت سازمان ملل متحد درباره جامعه اطلاعاتی و ترسیم چشم‌انداز این جامعه و تصویب اعلامیه اصول و برنامه عمل مربوط به آن و تعیین و تدارک مکانیسم‌های اجرایی آن، از مظاهر عمده توجه تمام کشور‌ها به مسائل تکنولوژی‌های اطلاعات و ارتباطات به شمار می‌روند. در سطوح منطقه‌ای و ملی، انجام مطالعات نسبتا گسترده و پرداختن به مفاهیم بنیادین جامعه اطلاعاتی، ظرفیت‌سازی‌های علمی و اجرایی و سیاستگذاری‌ها و برنامه‌ریزی‌های ملی مربوط به آن از جمله مهمترین اقدامات بوده‌اند. این کوشش‌ها در ایران با برگزاری سه همایش از سوی مرکز پژوهش‌های ارتباطات و با همکاری سازمان جهانی یونسکو و شورای عالی اطلاع‌رسانی تکمیل شد.

علاوه بر سمینار‌ها، سلسله همایش‌ها و نشست‌های علمی و تخصصی دیگری نیز به وسیله این مرکز و نهادها و موسسات آموزشی، پژوهشی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی دیگر از سال 1383 تاکنون برگزار شده‌اند. در عین حال و در کنار مجموعه همایش‌های مورد اشاره و برای توضیح و تبیین هرچه وسیع‌تر و عمیق‌تر ابعاد فرهنگی، اجتماعی ‌و اقتصادی فناوری‌های اطلاعات و ارتباطات و غنا بخشیدن به ادبیات علمی در این‌باره، شورای عالی اطلاع‌رسانی و مرکز پژوهش‌های ارتباطات، طی سال ‌های گذشته اقدام به انتشار گزارش‌ها، تالیف‌ها و ترجمه‌هایی کرده‌اند که می‌تواند راه را برای گسترش پژوهشگری، سیاستگذاری و برنامه‌ریزی ملی در این زمینه هموارتر سازد.

اکنون پس از برگزاری دومین اجلاس جهانی سران درباره جامعه اطلاعاتی (تونس،نوامبر2005) و بررسی‌ها و تجربه‌های ارزنده علمی، فرهنگی و تخصصی کشور، توجه به فعالیت‌های مربوط به تحقق اهداف آن ضروری و حیاتی به نظر می‌رسد.

- انجام پژوهش‌های عمیق و مستمر برای تداوم حضور در عرصه اندیشه‌ورزی و تصمیم‌گیری راجع به جامعه اطلاعاتی در سطح‌های بین‌المللی و منطقه‌ای، شناخت تغییرات و دگرگونی‌های برخاسته از ظهور و گسترش فناوری‌های جدید اطلاعاتی، توصیف و تبیین وضعیت ایران در مقایسه با کشور‌های در حال توسعه و توسعه‌یافته و در نهایت ارائه چشم‌انداز‌های نو برای آینده.

- استفاده از تجارب بین‌المللی و منطقه‌ای و نتایج حاصل از اجلاس‌های اول و دوم سران جهان درباره جامعه اطلاعاتی (ژنو 2003- تونس 2005) و تلاش برای بومی‌سازی یافته‌های حاصل از آنها، با توجه به شرایط.

-کمک به نظام تصمیم‌سازی سیاستگذاران و برنامه‌ریزان برای اتخاذ تصمیمات مناسب در مورد حضور در عرصه بازار ارتباطات و فناوری‌های اطلاعات جهانی و منطقه‌ای و همچنین چاره‌جویی برای استفاده حداکثری از ظرفیت تکنولوژی‌های اطلاعات و ارتباطات.

چالش‌ها

بدون شک کشورهایی همچون آمریکا، ژاپن و کشورهای اتحادیه اروپا و به ویژه کشورهایی مثل فنلاند و در سطح آسیا و منطقه، کشورهایی نظیر مالزی، هندوستان و سنگاپور بنا به دلایلی از جمله سطح توسعه علمی‌ و دسترسی به دانش فنی، سرمایه‌گذاری‌های سنگین، بهبود کیفیت در مدیریت و منابع انسانی در موضوع ارتباطات و فناوری اطلاعات پیشتازند.

ایران در ابتدا برای رسیدن به سطح رقبای منطقه‌ای و آسیایی و سپس کشور‌های پیشرفته صنعتی، مسیری طولانی در پیش دارد. با مراجعه به سند چشم‌انداز 20 ساله و برنامه چهارم توسعه و قانون جدید وزارت ارتباطات و اطلاعات و همچنین پروژ‌ه‌های ملی ایران برای توسعه بخش فناوری اطلاعات (تکفا) می‌توان دریافت که در سطح تصمیم‌گیری‌های کلان و نهادهای تصمیم‌گیر کشور تشخیص اینکه موضوع حائز اهمیت است و ایران در قبال جامعه نوظهور اطلاعات شتاب بیشتری به خرج دهد، مشهود است. علاوه بر تدوین اسناد بالادستی و فرابخشی، به ویژه حین تدوین سند چشم‌انداز و برنامه چهارم توسعه، توسعه زیرساخت‌های ارتباطی و اطلاعاتی طی یک هفته گذشته، تشویق همکاری‌های بین مراکز تحقیقاتی، دانشگاه‌ها و بخش صنعت و آغاز به کار برنامه توسعه کاربری فناوری ارتباطات و اطلاعات (1381تا1384)، مشارکت و حضور فعال هیات ایرانی در اجلاس‌های منطقه‌ای و بین المللی مربوط به جامعه اطلاعاتی وICT  و مجموعه تلاش‌ها و تحولاتی که در بخش خصوصی و نهادهای علمی و مدنی به وقوع پیوسته، بخش مهمی از تلاش‌ها و اقدامات ایران یرای بقا در صحنه ‌بازی و رقابت منطقه‌ای و جهانی در حوزه فناوری اطلاعات است. اما آیا حاصل این تلاش‌ها در داخل کشور نیز به خوبی نمایان و مورد تبیین قرار گرفته است؟ طبق بررسی مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی در مورد عملکرد برنامه توسعه کاربری فناوری ارتباطات و اطلاعات کشور، طی سال‌های پس از 1380، به رغم تلاش‌های دولت و اختصاص تبصره 13 در لایحه بودجه سال 1381 و سال‌های پس از آن، عملا برای توسعهICT در کشور اعتباری کمتر از 0/5 درصد از بودجه عمومی در نظر گرفته شده است (دفتر ارتباطات و فناوری‌‌های ‌نوین مرکز پژوهش‌های مجلس؛ 1384). در حال حاضر هم به ‌دلیل محدودیت‌ها در منابع مالی و هم به دلیل ناکارآمدی‌های مدیریتی، تحقیقات بنیادی و کاربردی بزرگ و ملی در جریان نیست تا پشتیبانی علمی و کارشناسی مهم‌تری از نظام تصمیم‌سازی و تصمیم‌گیری‌های ملی به عمل آید. همکاری و برنامه‌های مشترک میان بخش‌های دولتی، خصوصی و مراکز علمی و تحقیقاتی چندان منسجم و امیدبخش نیست، فاصله و شکاف دیجیتال فاصله میان ایران و نه کشور‌های پیشرفته، بلکه کشور‌ها مشابه نگران‌کننده است. بخش خصوصی ایران از توان مالی و توان تجاری و رقابتی لازم برخوردار نیست و به رغم حمایت‌های بخش عمومی و دولتی و رونق سال‌های اخیر، در مرحله رشد و توسعه لازم به سر می‌برد و حتی در بخش‌های تحقیق و توسعه در مرحله رشد جنینی است.

طرح گسترش کاربرد فناوری ارتباطات و اطلاعات در بخش‌های آموزشی، بهداشت و خدمات اجتماعی و زنان که در برنامه‌های عملیاتی فناوری ارتباطات و اطلاعات کشور (1381) اعلام شده با موانع نگرشی، مهارتی و نرم‌افزاری چندی مواجه است (مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، 1384). در کنار این چالش‌ها، اجتماعی کردن کاربرد فناوری اطلاعات در زندگی جاری جامعه نیازمند افزایش معدل سواد اینترنتی و مهارت‌های نیروی انسانی است که خود نیازمند تلاش همه جانبه در سطوح مختلف جامعه و به ویژه در سطح نهادهای علمی، اجتماعی، مدنی و رسانه‌ای است. در همایش ارزیابی ملی آنچه بیشتر مورد توجه قرار گرفت، موانع ذهنی، فکری، مهارتی، فرهنگی و اجتماعی و تاکید بر اقداماتی بود که باید هر چه سریع‌تر آغاز شود تا ایران با توجه به دو شاخص اسناد و مصوبات جهانی و نیازها و شرایط ویژه خود راه آغاز شده توسعه  ICT و گام نهادن در جامعه اطلاعاتی را هرچند با احتیاط سرعت بخشد. 

چشم اندازها

با وجود چالش‌ها و مشکلات موجود و پیش رو، تکیه‌گاه‌ها و نقاط امیدی در توسعه کاربری ارتباطات و فناوری اطلاعات ایران به چشم می‌آید که عبارتند از:

-کارآیی و جاذبه‌های فناوری‌های جدید اطلاعاتی و ارتباطی در زمینه‌هایی نظیر ایجاد ظرفیت‌های جدید برای گذران اوقات فراغت، اشتغال‌زایی فعال و متنوع، گسترش مهارت‌های جدید و گسترش روابط با دیگر ملل و کشور‌ها و سرمایه‌های مالی و فکری بخش‌های خصوصی و نهادهای مدنی را به خود جلب و جذب کرده ‌است. ظهور موسسه‌های خدمات اینترنتی، تولید و توزیع نرم‌افزارهای چندرسانه‌ای در شهر‌های کوچک و بزرگ و حتی روستا‌ها و شکل‌گیری شرکت‌های چند ملیتی در ایران و دیگر کشور‌ها از جمله استقبال بخش خصوصی از این پدیده جدید اجتماعی و اقتصادی است. به نظر می‌رسد سرمایه‌گذاری‌هایی که برای استفاده از این ظرفیت از سوی بخش خصوصی و نهاد‌های غیر دولتی صورت گرفته، نسبت به دیگر ظرفیت‌ها و ابزار‌های فنی‌ بی‌سابقه است. 

-فناوری‌های ارتباطات و اطلاعات با استقبال قابل توجه قشر‌های مختلف جامعه ایران مواجه شده است. رایانه و استفاده علمی، فرهنگی و فراغتی از آن در فرهنگ و رفتار‌های مردم ایران ظهور گسترده‌ای یافته و نهاد‌های ریشه‌دار و سنتی ایران نظیر حوزه‌های علمیه در کنار نهاد‌های علمی و دانشگاهی استقبال بی‌سابقه‌ای از این رسانه‌ها به عمل آورده‌اند.

-افزایش حضور زنان در دانشگاه‌های ایران و به طور کلی رشد معدل سواد زنان جامعه ایران، یکی دیگر از زمینه‌هایی است که در آینده دسترسی و بهره‌مندی از شبکه‌های اطلاع‌رسانی را عمق و دامنه بیشتری خواهد بخشید.

-وجود نگرش مثبت و نسبتا مطلوب در نظام تصمیم‌سازی و نهاد‌های موثر اجتماعی برای سرعت بخشی به توسعه ICT در کشور.

-انجام مطالعات علمی و کارشناسی نسبتا مناسب در سطح ملی و ایجاد توسعه ظرفیت‌ها و نهاد‌های دولتی و غیردولتی در این‌‌باره.

-استقبال عمومی و به ویژه نسل جوان که بدنه اصلی جمعیت ایران را شامل می‌شود، در استفاده کاربردی از فناوری اطلاعات.

-اجرای برنامه توسعه کاربردی فناوری ارتباطات و اطلاعات از سال1380 و نتایج حاصل از آن.

-توانمندتر شدن بخش خصوصی و نهاد‌های غیردولتی در عرصهICT.

-گسترش روابط علمی-کارشناسی و تخصصی با نهاد‌های بین‌المللی و منطقه‌ای.

-گسترش رشته‌های دانشگاهی در موضوع IT و ارتباطات و تمایل دانشگا‌ها و بخش صنعت به ایجاد و توسعه علوم میان‌رشته‌ای در موضوع ICT.

-تمایل دانشگاه‌ها و مراکز بزرگ تحقیقاتی و ‌آمادگی تخصصی نیرو‌های انسانی و کار‌آمد ایرانی برای انجام تحقیقات بزرگ و ملی.

آینده و راه‌های ممکن برای انتخاب  

-ارزشیابی عملکرد دولت و نهاد‌های ذی‌ربط در اجرای سیاست‌ها و برنامه‌های مربوط به توسعه فناوری ارتباطات و اطلاعات و اتخاذ دیدگاه‌ها و راهبرد‌هایی برای تداوم، اصلاح و توسعه برنامه‌های کلان کشور در این زمینه به‌ویژه ارزیابی عملکرد نهاد‌های دولتی در یک دهه گذشته و به طور خاص 5سال اخیر.

-همچنان که از بیانیه اصول و برنامه عمل ژنو (2003) و اجلاس نوین (2005) بر می‌آید، هر کشوری بر حسب وضعیت خود، ظرفیت‌های موجود، چشم‌انداز تحولات و تغییرات علمی، اجتماعی و فنی و نیازها و شرایط حال و آینده می‌بایست به موضوع اطلاعات و استقبال از جامعه ‌اطلاعاتی بپردازد. ایران با توجه به تجربه‌های جهانی، معیار‌های خاص خود، شرایط حال و آتی و محدودیت‌ها و منابع برای پیشبرد مقاصد مربوط به توسعه و کاربرد فناوری ارتباطات و اطلاعات و بهره‌گیری از چنین ظرفیتی برای پیشبرد سیاست‌ها و برنامه‌های توسعه‌ای و ملی می‌بایست برخوردی فعالانه داشته باشد و به مانند دیگر کشور‌های پیشرفته ‌آسیایی به «تدوین سند ملی توسعه ارتباطات و فناوری اطلاعات» یا «برنامه عمل ایران درباره جامعه اطلاعاتی» اقدام کند.

-حمایت از پژوهش‌های بنیادین پیرامون جامعه اطلاعاتی و انجام تحقیقات و مطالعات مربوط به وضعیت ایران، شناخت تغییرات و دگرگونی‌های ناشی از گسترش فناوری‌های اطلاعاتی، میزان دسترسی و بهره‌مندی از شبکه‌های اطلاع‌رسانی و کاربرد‌های آن در عرصه‌های آموزش، تجارت و فرهنگ و ارائه چشم‌انداز‌های نو برای آینده فناوری‌های نوین ارتباطات و اطلاعات در جامعه ایران.

-تداوم و تقویت حمایت دولت از بخش خصوصی، نهادهای علمی و پژوهشی و نهادهای مدنی و اجتماعی حوزه ارتباطات و فناوری اطلاعات به‌ویژه در فعالیت‌های منطقه‌ای و بین‌المللی و تمرکز و ایجاد انسجام میان بخش‌های دولتی، خصوصی و نهادهای مستقل علمی و مدنی در مطالعات سیاستگذاری و برنامه‌ریزی‌های مربوط به موضوع جامعه اطلاعاتی به ویژه شرکت در کنفرانس‌ها و اجلاس‌های بین المللی و منطقه‌ای در این زمینه از طریق ایجاد دبیرخانه دائمی در وزارت ارتباطات یا «دبیرخانه شورای عالی اطلاع‌رسانی» با همکاری و مشارکت نهادهای دولتی و غیر دولتی ذی‌ربط.

-توسعه و تقویت علوم میان‌رشته‌ای در زمینه ارتباطات و فناوری اطلاعات با تاکید بر میان‌رشته‌ای کردن علم ارتباطات و فناوری اطلاعات در ایران.

اجتماعی کردن فناوری‌های اطلاعات و ارتباطات

افزایش درک شهروند از کارکردها و کاربردهای فناوری اطلاعات و اینترنت می‌تواند در بهبود زندگی نقش موثری داشته باشد. همچنین تاثیر آن در اشتغال‌زایی، تحرک اجتماعی و افزایش مهارتهای جدید جامعه امروز و آینده نیز دیده می‌شود. از دیگر موارد می توان به:

-جلب کمک نظام آموزشی اعم از عمومی، متوسط و آموزش عالی برای توسعه مهارت‌های مربوط به دسترسی و بهره‌مندی نوجوانان و جوانان جامعه و افزایش معدل سواد اینترنتی در جامعه از این طریق.

-استفاده از خود اینترنت برای تحول در افکار عمومی در چگونگی استفاده موثر و بهینه از این رسانه در پیشبرد مقاصد فردی و اجتماعی.

-استفاده از استادان و کارشناسان این حوزه و متخصصان رسانه‌ها و افزایش رسانه‌های جمعی در ساده‌سازی مفاهیم و افزایش فهم عمومی در درک مفاهیم پایه و کاربردی جامعه اطلاعاتی و فناوری اطلاعات.

-آموزش‌های عمومی و سازمانی برای افزایش مهارت‌های پایه افراد جامعه به‌ویژه متخصصان در نظام‌مند و هدفمند کردن ثبت و حفظ اطلاعات، استفاده از اطلاعات در شیوه‌های نو و توانایی پردازش و کاربرد اطلاعات در تصمیم‌گیری‌های فردی، اجتماعی و سازمانی.

-آموزش عمومی برای اینکه اطلاعات و داده‌ها و یافته‌های علمی و تجربی خود را به خوبی سطح‌بندی کنیم.

-اجرا کردن پروژه یونسکو با عنوان اطلاعات برای همه (Information For All) به عنوان یک طرح و برنامه واسط برای پیوند میان لایه‌های مختلف جامعه با موضوع جامعه اطلاعاتی و مباحث مربوط به ارتباطات و فناوری اطلاعات در کشور.

-توسعه و تقویت نهاد‌های علمی، اجتماعی و فرهنگی غیردولتی و مدنی در عرصه ارتباطات و فناوری اطلاعات و جامعه اطلاعاتی.

-و در نهایت مطالعه، تدوین و تهیه بسته‌های آموزش تخصصی برای گروه‌های مختلف اجتماعی و کارشناسان و متخصصان با گرایش‌های مختلف اشاره کرد.