مصلحت یک چاقوی دو لبه است

همایش «مصلحت و حقوق بشر» روز گذشته از سوی مجمع تشخیص مصلحت نظام برگزار شد که در بخشی از آن مناظره‌ای میان آیت‌الله محقق داماد و حجت‌الاسلام سعید رجحان عضو هیات علمی دانشگاه امام صادق(ع) شکل گرفت. در ابتدای این نشست آیت‌الله محقق داماد با تاکید بر نقش مصلحت در همپایی با اصول حقوق بشر جهانی گفت: در اجرای حدود و مجازات‌ها بیش از هر چیز باید حفظ اصل اسلام مورد نظر قرار گرفته و از اجرای حدودی که باعث مخدوش شدن وجهه اسلام می‌شود، جلوگیری کرد. عضو هیات علمی دانشگاه شهید بهشتی گفت: همه به خاطر داریم در نظام حقوقی ما نهاد مصلحت اولین بار در دهه ۶۰ مطرح شد و به تدریج در ترمیم قانون اساسی نهادی تحت عنوان مجمع تشخیص مصلحت نظام به موجب قانون تصویب شد.
وی با بیان اینکه اولین بار که واژه مصلحت به گوش افراد می‌خورد برداشت‌های متفاوتی از این واژه داشتند، افزود: به خاطر دارم در زمانی که رئیس گروه بودم از عالم بزرگواری که بعدها رئیس قوه قضاییه شد دعوت کردم تا در مراسمی سخنرانی کند. در سخنرانی مفصلی که ایشان ارائه داد موضوع مصلحت را با کاری که فقیهان در بحث منطقه الفراغ انجام می‌دهند تطبیق داد. محقق داماد تصریح کرد: بعد از تشکیل مجمع تشخیص مصلحت نظام اختیارات بیشتری به مجمع داده شد تا اینجا که مجمع می‌تواند در مورد موارد الزامی یعنی وجوب و حرمت گاهی اوقات تصمیم بگیرد. طبق قانون اساسی اگر در مواردی که مجلس و شورای نگهبان به توافق نرسیده‌اند مجمع تشخیص می‌تواند تصمیم‌گیری کند پس این غیر از منطقه‌الفراغ است ولی واقعیت این است که مصلحت یک چاقوی دو لبه است.
یعنی گاهی می‌شود که واقعا به نفع عموم و انسانیت و کرامت است؛ اما اگر خدایی ناکرده این قضیه به دست افراد بی‌احتیاط بیفتد ممکن است هر کاری را براساس مصلحت انجام دهند. پس مصلحت الان یعنی اینکه در بحث تزاحم اهم و مهم کنید اما با چه ملاکی؟ اینکه گفتم مصلحت چاقوی دو لبه است هم به همین معناست. اما آن سوی قضیه را هم باید گفت؛ یعنی مسائلی که امروز مجمع تشخیص به آن رسیدگی می‌کند خیلی جزیی است در صورتی که باید مسائل کلی را مورد نظر قرار دهد. وی با بیان اینکه بسیاری از موارد حقوق بشر امروز اصولی هستند که اگر ما به آن توجه نکنیم اصل اسلام را زیر سوال می‌برند، گفت: عرض من این است که با داشتن مصلحت که در قانون اساسی وجود دارد، منطقه‌الفراغ و تزاحم باید مصلحت اصل اسلام در نظر گرفته شود.
کدام نظام برتر از اصل دین محمد(ص) است؟ اصل بشر، کرامت بشر، احترام بشر و حقوق انسانی بر همه چیز مقدم است. اگر چهره اسلام مخدوش شود چه کسی به فریاد اسلام می‌رسد؟ محقق داماد اظهار کرد: امروز در دنیا با کارهایی مواجهیم که اصل چهره اسلام را زیر سوال می‌برد. فرض کنید بگوییم براساس اطلاقات، اگر ما بر لشکر مقابل پیروز شدیم باید زن و بچه‌هایشان را به عنوان برده در خانه بگیریم و با آنها مانند برده برخورد کنیم؟ آیا اسلام در زمان حاضر بردگی را تجویز می‌کند؟ بسیاری از مسائل دیگر هم همین‌طور است؛ مثلا به حکم همه فقها امر به معروف‌ها مشروط به این است که اضرار به یک نفر وارد نشود.
سوال استاد دانشگاه امام صادق(ع) از محقق داماد
در ادامه جلسه حجت‌الاسلام سعید رجحان عضو هیات علمی دانشگاه امام صادق(ع) از آیت‌الله محقق داماد پرسید که اگر حدود تعطیل شوند چه چیزی دارید جای آنها بگذارید؟ که محقق داماد در پاسخ گفت: حج یکی از واجبات بزرگ است اما چرا پیامبر در صلح حدیبیه برگشت و به حج نرفت؟ حجت‌الاسلام رجحان گفت: چون بحث علمی است. باید گفت که عمل پیغمبر(ص) که معصوم است با عمل غیرمعصوم فرق دارد. محقق داماد گفت: اتفاقا به نقطه بسیار حساسی رسیدیم. عمل معصوم را باید حجت قرار بدهیم اما اگر پیغمبر دست قطع می‌کرد، معصوم بود. من بارها گفته و نوشته‌ام که در زمان غیبت معصوم، اجرای حدود با مشکل شرعی مواجه است و نظر من نظر محقق حلی است.
پس ما با اصولی که گفته شد می‌توانیم مشکل را حل کنیم و همپای با جهان باشیم یعنی همان کاری که آیت‌الله مدرس کرد. استدلال من استدلال مدرس است. من فرمایش امام خمینی (ره) را دلیل نمی‌آورم بلکه شاهد است اما عمل رسول‌الله (ص) دلیل است. حجت‌الاسلام رجحان در ادامه این همایش به ایراد سخنرانی پرداخت و گفت: سوال اصلی من راجع به این بحث است که آیا هدف وسیله را توجیه می‌کند یا خیر؟ البته رویکرد من در این زمینه فقهی است.
سوالات دیگری هم وجود دارد از جمله اینکه هرگاه عملی مطابق مصلحت باشد و بر اساس یک حکم عام یا مطلق الهی برخلاف عدالت هم باشد حکمش چیست؟ اگر عملی خلاف مصلحت باشد و ترک آن به لحاظ مصلحتی که احراز شده از نظر شرع یا عقل ممنوع باشد حکمش چیست؟ وی با طرح این سوال که در تقابل مصلحت و عدالت حکم شارع چیست؟ گفت: اگر ما می‌خواهیم حکومت کنیم فارغ از اینکه حکومت ما دینی باشد یا خیر، مشکل این نیست که چون من معصوم نیستم پس حکم شریعت را نمی‌توانم اجرا کنم. بالاخره ما می‌خواهیم مجرم را مجازات کنیم یا خیر؟ اگر می‌خواهیم مجازات کنیم حکم مجازاتی چیست؟ پس باید سراغ مصلحت‌اندیشی بیاییم.
مگر دنیای بشری چنین نکرده است؟ دنیای بشری براساس سعی و خطا مصلحت‌اندیشی کرده است اگر هم می‌خواهیم معیار ما حکم شارع باشند باید دانست مهمترین معیار بلکه تنهاترین معیار مصلحت‌اندیشی عدالت است. وی ادامه داد: جایی که عدالت با مصلحت‌اندیشی به تعارض برسد مصلحت‌اندیشی باید مغفول واقع شود.