حزب جمهوری اسلامی

رضا جاودان
پدیده تحزب در ایران عبارت نامأنوسی برای حاکمیت‌های سیاسی مختلف و نیز توده‌های مختلف مردم نبوده است؛ اما در برخورد و تعامل با این دو پدیده، هر حزبی سرنوشت خاصی یافته است. بعضی از احزاب که فاقد بار فکری و ایدئولوژی قوی بوده‌اند در صورت انحلال نیز آسیب و آثار چندانی در ساختارهای اجتماعی بر جای نگذاشته‌اند، لیکن برخی دیگر از احزاب به دلیل دارا بودن بار ایدئولوژیک است که بحث و بررسی پیرامون آن می‌تواند دریچه مناسبی برای بررسی تاریخ دهه‌ اول انقلاب اسلامی باشد که این موضوع به دلیل ارتباط نزدیک حزب با نهادهای حکومتی، بیشتر مصداق پیدا می‌کند.
البته «حزب جمهوری اسلامی» موضوع بیگانه‌ای برای مؤلفان و رساله نویسان در طی سالیان اخیر نبوده است. عملکرد و شکل‌گیری حزب و حتی دلایل توقف فعالیت‌های آن از سوی افراد بسیاری مورد توجه قرار گرفته و هر فرد یا نهادی متناسب با سلیقه و توان خویش، دیدگاه خاصی نسبت به حزب پیدا کرده است، لیکن تألیفی جامع که پاسخگوی بسیاری از سئوالات مجهول در مورد حزب باشد، صورت نگرفته است. ‏
مجموعه دیدگاه‌های مطروحه نسبت به حزب جمهوری اسلامی که از طریق منابع مختلف از قبیل کتاب و نشریه بیان گردیده، به سه گروه تقسیم می‌شوند: دسته اول، کسانی هستند که در ضمن تاریخ انقلاب در تقابل با حزب قرار داشتند، لذا طبیعی است که در منابع صادره از سوی آنان، نگرش بدبینانه‌ای به حزب وجود داشته باشد و آنان حضور چنین حزبی را در جریان انقلاب، نوعی آسیب شناسی انقلاب که مانع ظهور فعالیت های مختلف سیاسی بوده است، تلقی کرده‌اند. ‏
دسته دوم، منابعی است که اغلب به صورت خاطرات در نشریات و کتاب‌های مختلف در طی سالیان اخیر منتشر گردید، این جریان وجود حزب را ضرورتی اساسی و تمام فعالیت‌های آن را در تقابل با رقیبان روند طبیعی انقلاب اسلامی دانسته و هر انتقادی از حزب را غیرمنصفانه توصیف نموده است، البته گفتنی است که چنین افرادی خود از بانیان و افراد مؤثر در حزب بوده‌اند و از عملکرد گسترده حزب دفاع نموده‌اند. دسته‌ سوم، منابعی است که عمدتاً توسط مؤلفان خارج از کشور تدوین شده‌اند که تمام تلاش خود را به کار برده‌اند تا دیدگاهی واقع بینانه و منصفانه پیدا کنند که به دلیل دور بودن از ساختار فکری و فرهنگی انقلاب اسلامی و فقدان منابع لازم، بعضاً داوری‌های مغرضانه‌ای نیز صورت گرفته است.
فعالیت روحانیان مبارز در تاریخ انقلاب اسلامی در سال 1356 و 1357 وارد مرحله جدید شد . حضور آیت الله شهید دکتر بهشتی در ایجاد جامعه روحانیت مبارز، روحانیان را برای پیشبرد اهداف انقلاب اسلامی به رهبری حضرت امام(ره) انسجام داد. ضرورت مبارزه در قالب تشکیلات منظم، جمعی از رهبران انقلاب همچون شهید دکتر بهشتی، مقام معظم رهبری، حجت الاسلام والمسلمین هاشمی رفسنجانی، آیت الله موسوی اردبیلی و شهید دکتر باهنر را بر آن داشت تا حزب جمهوری اسلامی را با تأیید ضمنی رهبر انقلاب، حضرت امام خمینی(ره) تشکیل دهند.
حضور منسجم و تشکیلاتی جریان‌های چپ و کمونیستی چون حزب توده و چریک‌های فدایی خلق و گروه‌های التقاطی مانند سازمان مجاهدین خلق و فعالیت گروه‌های ملی گرا و لیبرال ، ضرورت مضاعفی را ایجاب می کرد تا نیروهای مذهبی تشکل منسجمی را برای حفظ و صیانت از انقلاب اسلامی و دستاوردهای آن ایجاد کنند که این تشکل منسجم «حزب جمهوری اسلامی» بود. حزب جمهوری اسلامی در دو مقطع مهم فعالیت دارد: مقطع اول، از تشکیل حزب تا عزل بنی صدر و واقعه هفتم تیر 1360 و شهادت اعضای اصلی حزب در این واقعه و مقطع دوم، از سال 1360 تا 1366 که در این مقطع با توجه به مسائل اصلی کشور و دفاع مقدس و فقدان رقیب جدی که فعالیت حزبی را ایجاب نماید، از فعالیت‌های حزب جمهوری اسلامی کاسته شد تا سرانجام در سال 1366 با نظر مساعد امام خمینی فعالیت آن حزب ، متوقف شد. ‏
کتاب «حزب جمهوری اسلامی» تالیف خیرالله اسماعیلی در سه بخش تدوین یافته است: در بخش اول، به چگونگی و دلایل ایجاد حزب پرداخته شده که البته لازم بود ایده‌ها و جریانات موجود در حزب نیز تا حد نیاز معرفی گردند؛ لذا شرح مختصری بر احزاب و جریانات سیاسی اوایل انقلاب نیز ارائه گردیده است. در بخش دوم، به مواضع حزب پرداخته شده است. در ابتدا مواضع اصولی حزب که به عبارتی همان مرامنامه حزب نیز به شمار می‌رفته مورد توجه قرار گرفته و تعامل حزب با رهبری و نهادهای حکومتی در این فصل به تفصیل بیان گردیده است، البته حزب، خود تا حدودی نهادهای قانونی نظام را از قبیل قوای مجریه و مقننه در کنار خود داشت، لذا طبیعی است که بیشتر به بررسی تقابل حزب با نهادهای قانونی قبل از ایجاد مجلس اول شورای اسلامی و دوران ریاست جمهوری بنی‌صدر پرداخته شود.
البته به یقین نمی‌توان از اقدامات سازنده‌ حزب در مجلس شورای اسلامی خصوصاً در دوره نخست مجلس شورای اسلامی که وظیفه‌ نهادینه کردن ساختار انقلاب را داشت، چشم پوشی کرد. در بخش سوم، برخورد میان حزب و گروه‌ها و جریانهای سیاسی مورد توجه واقع شده که در پیروزی و تفوق حزب بی‌تأثیر نبوده است. همان طور که در متن و نتیجه نیز آمده است حزب، رقیبان و گروه‌های متعددی را در مقابل خود یافت که با هر کدام برخورد حزبی و به دور از اغماض پیدا کرد. در فصل پایانی این بخش، به بررسی چگونگی توقف فعالیت‌های این حزب پرداخته شده که برای سهولت بیشتر، عوامل به دو دسته بیرونی و درونی تقسیم گردیده و فاکتورهای مختلفی در این خصوص مورد تحلیل قرار گرفته است .‏ کتاب «حزب جمهوری اسلامی» توسط مرکز اسناد انقلاب اسلامی، منتشر شده است.‏