مجید انصاری در گفتوگو با آرمان:
نماز جمعه محل تسویه حساب سیاسی نیست
* فلسفه نماز جمعه جزو احکامی است که در قرآن به آن اشاره شده است، این فلسفه را توضیح بدهید.
** نماز جمعه یکی از مهمترین ابتکارات اسلام و از برجستهترین عباداتهای قرآن کریم است که از نظر مدیریت اجتماعی و جامعهشناسی دینی باید آن را شاهکار دانست. گرچه ما مناسک بزرگتری به نام حج را در هر سال داریم ولی حج اول سالیانه است و دوم برای کسانی است که استطاعت و توانایی رفتن به این سفر را دارند. تاثیرات نماز جمعه بسیار به روزتر و ملموستر از تاثیرات حج میتواند باشد زیرا به صورت هفتگی برگزار میشود. نماز جمعه در مرحله اول یک عمل عبادی است چرا که نماز است و تمام شرایط نماز مثل طهارت جسم و روح، پاکی از پلیدیهای جسمانی و روحانی، با وضو بودن و… را داراست. بهعلاوه اینکه، نماز جمعی است. نماز جمعه در عین حال که عبادی است و ذکر خداست، ذکری دستهجمعی در مقیاسی وسیعتر از نماز جماعت است. اگر جامعهای به صورت خودجوش و از درون تزکیه شود، بسیاری از مفاسد و ناهنجاریهای بعدی را نخواهد داشت. خطبه اول یک اقدام پیشگیرانه از همه مفاسد و جرائم و جنایات است.
خطیب جمعه، هفتهای یک بار اظهارات و خطبههای خود که برگرفته از قرآن و روایات است، مردم را به تقوا دعوت کرده و تقوا و مظاهر آن را تعریف میکند و از این طریق جمعیت را به عرش میبرد که یک ارتفاع روحی و روحانی است. خطبه دوم باید به ذکر مسائل روز جهان اسلام و جامعه مسلمین، مشکلات و نارساییها، راهحلها، مفاسد، بیان علل و ریشهها و… اختصاص یابد و یک خطبه سیاسی- اجتماعی است. این خطبه علاوه بر اینکه موجب افزایش آگاهی عمومی از موضوعات مشترک میشود به راهکارهای مشترک هم نزدیکتر خواهد شد و جامعه از خمودی و بیاطلاعی بیرون میآید.
در نگاه اسلام تکتک افراد در اداره جامعه شریک هستند، رهبری عمومی تحت عنوان امر به معروف و نهی از منکر و دیگر عناوین نشان میدهد در نگاه اسلام اگر چه ما پیغمبر و امام معصوم را داریم و در زمان غیبت هم ولی فقیه است اما این نهادها هرگز به معنی سلب مسئولیت از آحاد جامعه در حوزه نفوذ خود نیست. از پیامبر(ص) روایت است که میفرمایند: کسی که صبح از خواب برمیخیزد اگر یکی از دغدغههایش مشکلات عمومی مسلمین نباشد، مسلمان نیست. هر فردی باید نگاه جمعی داشته باشد. نباید این تفکر وجود داشته باشد که من گلیم خود را از آب بیرون میکشم و کاری به دیگران ندارم. با این منطق نماز جمعه باعث میشود آگاهی تکتک افراد جامعه از آنچه که در کشور و جهان اسلام میگذرد ارتقا پیدا کند و متعاقب این آگاهیها، تبعاً مسئولیتی که پیامبر تعیین کرده، رخ خواهد نمود.
جمعیت نمازگزار نمیتواند نسبت به مشکلاتی که در نماز به آنها آگاهی پیدا کرده است، بیتفاوت باشد. پس مسلمین نمیتوانند در آن ساکت باشند. نماز جمعه میتواند در ارتقای آگاهی و میزان مشارکت جامعه در بهسازی جامعه و پیشگیری از وقوع، اصلاح امور و دادخواهی میسر باشد. نماز جمعه آثار مهم فراوان دیگری هم دارد که به نظر من یکی از مهمترین آن یک مانور هفتگی از اتحاد و همبستگی جامعه اسلامی در برابر بیگانگان است. از آنجایی که در فقه شیعه نماز جمعه یکی از مناصب امامت دانسته میشود که درست هم هست بسیاری از علما در عصر غیبت و عصر عدم حضور امام معصوم نماز جمعه را واجب نمیدانند. علمایی بودهاند که در عصر غیبت نماز جمعه را جایز نمیدانستند ولی این نظریه در اقلیت است. نوع فقهای شیعه نماز جمعه را مستحب بعضاً مستحب موکد میدانند.
البته در بین فقها شیعه هستند کسانی که اگر نماز جمعه با شرایط مخصوص برگزار شود آن را واجب میدانند. امام(ره) نماز جمعه را مستحب مؤکد و کافی از نماز ظهر میدانستند شاید دلیل اینکه بعضی علما نماز جمعه را جایز نمیدانستند. این بوده که در دوره حکومت ظالم زندگی میکردند و چون امامان جمعه را حاکمان جائر تعیین میکردند، نماز جمعه از فلسفه وجودی خود خارج میشده است. در حقیقت شرط اولیه که امام جمعه باید عادل باشد نبوده است و یا خطبهها که باید در راه صلاح و تقوا و آگاهی جامعه نسبت به مظالم باشد برعکس یک طریقه برای تأیید ظلم و فساد و جور بوده است. کسانی که قائل به وجوب نماز جمعه هستند همه تأکید میکنند که باید شرایط مهیا باشد، یعنی نماز جمعه باید با شرایط خود قابل اقامه باشد، امام جمعه عادل و توانا در ارائه خطبه وجود داشته باشد و دیگر شرایط هم برقرار باشد. بعضی دیگر هم قائل به وجوب نماز جمعه هستند. خوشبختانه بعد از جمهوری اسلامی نماز جمعه جای خود را در بین ما باز کرد.
بلافاصله بعد از پیروزی جمهوری اسلامی ائمه جمعه از طرف امام(ره) منصوب شدند. در تهران که مرکز کشور بود نماز جمعههای افتخارآمیزی برگزار میشد. از نظر خطیب هم آیتا... طالقانی هیچ کم و کسری نسبت به شرایط یک امام جمعه تمامعیار نداشت. ایشان سابقه درخشان، روحیه سلحشور، مبارز و ازخودگذشته داشتند و خطیبی توانا، مسلط بر قرآن و احکام اسلامی، مسلط بر مسائل سیاسی و اجتماعی، دارای دید وسیع و تحلیل درست و مردمدار بودند. از هر زاویه که به آیتا... طالقانی نگاه کنیم یک امام جمعه تمامعیار میبینیم. همه جریانات سیاسی ایشان را قبول داشتند و ایشان هم وارستگی در اوج داشت. دو بال مؤثر یک امام جمعه یکی وارستگی و دیگری بینش درست است که دو بال مؤثر امام جمعه است. اگر امام در هر یک از این دو ویژگی کمبودی داشته باشد به همان نسبت موجب تضعیف جایگاه نماز جمعه میشود. ما شاهد بودیم که در شرایط دشوار، گرما و سرما، مکان نامناسب و... مردم باشوق در نماز جمعه شرکت میکردند.
از طریق نماز جمعه هر هفته نابترین معارف دینی، معارف تزکیهای و تقوا در کنار تحلیلهای درست سیاسی ارائه میشد. اگر نماز جمعه تهران را در نظر بگیریم هر زمان آیتا... طالقانی و سپس نماز جمعههای حضرتآیتا... خامنهای، نماز جمعه ما بسیار باشکوه بود. صحنههای نماز جمعه این بزرگان در حافظه تاریخی ایران ثبت شده است. در تهران به خصوص پس از انتخاب آیتا... خامنهای به عنوان رهبری نظام و عدم امکان حضور هر هفته ایشان در نماز جمعه طبیعی بود که نقش امام جمعه موقت پررنگ شود. در تهران امام جمعه موقت حضور پررنگی دارد.
در این زمینه درخشش آیتا... هاشمیرفسنجانی در امامت جمعه تهران بسیار برجسته بود. در مورد نفس اهمیت نماز جمعه همین مورد کافی است که حضرتآیتا... خامنهای بعد از انتخاب شدن به عنوان رهبری اعلام کردند که نمیخواهند امتیاز امامت جمعه که از امام به ایشان محول شده بود و بعد از امام هم خودشان متصدی این امر بودند را از دست بدهند امامت جمعه بالاصاله سند امامت است؛ یعنی در زمان پیامبر، امام جمعه مدینه خود پیامبر بودند و اگر پیامبر در جنگ بودند یا در شهر حضور نداشتند کسی را به عنوان جایگزین خود انتخاب میکردند. در زمان امیرالمؤمنین علی(ع) نیز خطیب اصلی نماز جمعه کوفه حضرت علی بودند. اگر امام خمینی(ره) بعد از انقلاب نماز جمعه را خودشان اقامه نکردند شاید به این دلیل بود که شور فراوانی در سراسر کشور ایجاد شده و مردم به سمت تهران میآمدند و امکان برگزاری نماز پیش نمیآمد.
اگر حضرتآیتا... خامنهای در زمان رهبری سمت امام جمعه اصلی تهران را دارند یک امر طبیعی است. آیتا... هاشمی رفسنجانی در گذشته و زمان جنگ بعد از رحلت امام اکثراً نماز جمعه را اقامه میکردند، نماز جمعههای ایشان، پرشور و جذاب بود و به دلیل قدرت تحلیل ایشان از مسائل روز، نماز جمعههای کم نظیری بوده است. من تصریح میکنم که در بعد ارائه تحلیلهای روز با بیان روشن و دلنشین برای مردم، آیتا... هاشمی قویبودند آیتا... هاشمیرفسنجانی از امامان جمعه موقت موفق در تهران بودند. از دیگر امامان جمعه موقت تهران میتوان به آیتا... موسویاردبیلی اشاره کرد که با شخصیت علمی و مبارزاتی خود فرد شایستهای برای این پست بودند. آیتا... جوادیآملی، آیتا... استادی، آیتا... امینی از دیگر افراد برجستهای هستند که نماز جمعه قم را برگزار میکنند.
* برخی مانند آیتالله استادی در این ایام از تضعیف نمازجمعه نسبت به نماز جمعه اولی که برگزار شد، سخن میگویند. به نظر شما دلیل این ضعف چیست؟
** واقعیت این است که دو عامل موجب تضعیف نسبیجایگاه نماز جمعه شده است:
1- عدم عدمحضور برخی ائمه جمعه که مصداق بارز آن آیتا... هاشمیرفسنجانی در تهران است. این مسئله در برخی شهرها و شهرستانهای دیگر هم اتفاق افتاده است. چهرههای موجهتر را باید برای حضور در این جایگاه عبادی سیاسی دعوت کرد. ممکن است در برخی از شهرستانها ائمه جمعه جایگزین تواناتر از ائمه سابق بودهاند. اما در سالهای اخیر وزنههای اصلیای که در جایگاه نماز جمعه قرار داشتند کمی به تحلیل رفتهاند.2- عامل مؤثرتر از عامل اول،بعضا استفاده ابزاری از جایگاه نماز جمعه در بعضی مقاطع سیاسیاست هرچند تریبون نماز جمعه محل تسویه حساب سیاسی جریانات و گروهها نیست.
موضوعات چالشبرانگیز سیاسی که باید در میزگردها، مناظرههای تلویزیونی، محافل دانشگاهی و مطبوعاتی مطرح شود در نماز جمعه باید دقت شود که اینگونه مسائل حاشیهای مطرح نگردد. ملاحظه میکنید که برخی جریانات وفادار درون نظام که دارای سوابق انقلابی و مبارزاتی هم هستند به این دلیل که مثلاً منتقد یک جریان بود – و برای انتقادات خود هم استدلال (درست یا غلط) داشتهاند- در تریبون نماز جمعه از طریقبرخی سخنرانان پیش از خطبه یا شعارهای حین نماز، مورد اتهام قرار گرفتهاند و برچسبهایی به آنها زده شده است. بعد از انتخابات وقایعی رخ داد که مورد تأیید جناح اصلاحطلب درون نظام نیست، اگر جایی شعارهاییداده شده است کسی آن را تایید نمیکند. 3- نکته سوم: غیبت یک جریان سیاسی اصیل در درون سازمان روحانیت از تریبون نماز جمعه است.
بهطور مشخص مجمع روحانیون مبارز را عنوان میکنم. مجمع روحانیون مبارز تنها یک تشکیلات 30-20 نفره شورای مرکزی نیست بلکه یک طیف فکری است که امام هم آنها را تأیید کرده و در تهران و شهرستانها حضور فعال دارند. به طور کلی جریان اصلاح طلب یا از نماز جمعه کنار رفتهاند یا اگر کسی از این افراد فوت کرده یا کنار رفته جایگزین از این طیف فکری نبوده است. عدالت رسانهای اقتضا میکند این جریان که برای انقلاب زحمت کشیده، علمای بزرگ و خطبای توانا و تحلیلگران بزرگی دارند سهمی در امامت جمعه داشته باشند، اما میبینیم که تریبون سخنرانی پیش از خطبهها نیز در اختیار آنها قرار نمیگیرد. کافی است نگاهی به لیست سخنرانان پیش از خطبه در 20 سال گذشته تهران بیندازید میبینید که چه کسانی این مسئولیت را داشتهاند.
آیا بین این همه شخصیت از روحانی تا غیر روحانی، از مسئول تا غیر مسئول، هیچکس از جریان مجمع روحانیون مبارز و جریان اصلاحطلب وجود نداشت که بتواند درمورد موضوعات مختلف سیاسیواقتصادی تحلیل ارائه کند؟ در مجلس شورای اسلامی هم وضعیت به همین صورت است. از دور اول تا دور هفتم مجلس شورای اسلامی افرادی روحانی و غیر روحانی بودهاند که دانش لازم در حوزههای مختلف را داشتهاند و میتوانستند در موضوع تخصصی خود به مردم تحلیل ارائه دهند اما یک نفر از این افراد برای سخنرانی در نماز جمعه دعوت نشده است. در مورد افراد غیرسیاسی هم همین وضعیت وجود دارد. آقای خاتمی و وزرا و معاونین ایشان به مدت هشت سال دولت را در اختیار داشتند اما هیچ کدام در دوران مسئولیت خود برای سخنرانی در پیش از خطبهها حضور نیافتند. کسانی که اهل نماز جمعه بودند در کنار بعضی تهمتها که در شعارها و حاشیه نماز جمعهتا حدی پخش میشد باعث شده نماز جمعه از شور ابتداییاز سوی اصلاحطلبانکمی فاصله بگیرد. به یاد داریم در حواشی نماز جمعه تهران افرادی به آقای نوری که سمتی در دولت داشتند توهین کردند.
نماز جمعه محل تسویه حساب سیاسی نیست. افراد برای کسب تقوا به نماز جمعه میآیند. نباید اجازه داد که این نوع برخوردها به تدریج نماز جمعهها را به تریبون یک جریان خاص تبدیل کند. من واقعاً از این موضوع رنج میبرم، ما واقعاً راضی نیستیم این تریبون مقدس و این جایگاه تأثیرگذار، جایگاه خلوتی باشد، ما دوست داریم مثل زمان حیات امام(ره) و حتی پیش از آن و مثل زمان نماز جمعههای آیتا... طالقانی، نمازهای باشکوهتری برگزار شود. ما دوست داریم همه چهرهها حتی سختترین منتقدان دولت و... را در نماز جمعه ببینیم، هر کس که نام مسلمانی به خود دارد و زیر نام جمهوری اسلامی ایران و زیر پرچم آن زندگی میکند باید در این همایش هفتگی مسلمین شرکت کند. مسائل مهمی که بتوان در مورد آن در نماز جمعه صحبت کرد به حدی زیاد هست که وقت به بیان مسائل تفرقهانگیز نمیرسد.
ارائه یک تحلیل با یک طرفه متهم کردن متفاوت است. پیشنهاد من به ستاد نماز جمعه تهران این است که در یک برنامه دو- سه روزه در یک برنامه غیرتبلیغی و غیرتریبونی به آسیبشناسی نماز جمعه بپردازند، دبیرخانه ائمه جمعه در یک فضای دوستانه و صمیمی برنامهای ترتیب دهد و از جریانات مختلف سیاسی به خصوص از جریانات روحانی درون نظام دعوت کند نماز جمعه را آسیبشناسی کنند، راهکارهای رفع مشکلات و برگزاری گستردهتر و شامختر نماز جمعه را بررسی کنند، ظرفیت نماز جمعه بسیار بیش از آن چیزی است که امروز از آن استفاده میشود. نماز جمعه اردوکشی خدا در برابر کفر و بیتقوایی است البته باید مطرح کنم آسیبی که به آن اشاره شد کلیت ندارد و در برخی شهرستانها و استانها نماز جمعههایبسیار خوبی برگزار میشود، زیرا حاشیههای این چنینی ندارد و به همین دلیل پرشکوهتر برگزار میشود.
من میدانم در برخی شهرها ائمههای جمعهای نماز میخوانند که نسبت به افراد مختلف پدرانه برخورد میکنند، سعی میکنند وارد درگیریهای موضعی، شهری، سیاسی و جناحی نشوند. اما به این دلیل که نماز جمعه تهران، پیشانی نماز جمعههای کشور است و روی مسائل دیگری تاثیر دارد، بیشتر مورد توجه است.
* در سال 67 انتخابات مجلس سوم بود که جریان چپ امروز مجری انتخابات بود، در آن دوره آقای محمد یزدی از تهران کاندیدا شدند ولی رأی نیاوردند، امام بلافاصله ایشان را به عنوان یکی از فقهای شورای نگهبان منصوب کردند.
** این انتخاب دلایل خاص خود را داشت که جای بحث آن اینجا نیست. آنچه که به نماز جمعه ارتباط دارد این است که طرح موضوعاتی در نماز جمعه مشکلزا است مثلا من معتقدم یک کاندیدای انتخابات نباید بهعنوان سخنران پیش از خطبه دعوت شود و یا امام جمعه در حمایت از یک کاندیدا سخن بگوید. تریبون نماز جمعه جای طرح برخی مباحث حاشیهای نیست، جایگاه نماز جمعه بالاتر از این است و فوق جریانسازیهای اجتماعی است و چتر وسیع آن کل جامعه اسلامی را دربرمیگیرد «یا ایها الذین امنوا اذا نودی الصلوه...» آنچه که در نماز جمعه گفته میشود باید وجوه مشترک و منافع مشترک جامعه ایمانی باشد، نهتنها یک گروه خاص از مؤمنان. من یک مصداق را بیان کردم دوستان پاسخ بدهند که آیا انتقاد من به جا است یا خیر، من روی شخص خاص تکیه نمیکنم و در حدی نیستم که ائمه موقت جمعه در تهران را بخواهم مشخص کنم. این انتخابها ساز و کار مشخصی دارد که زیر نظرمقاممعظمرهبری فعالیت میکند.
بهنظر من اگر آقای تقوی یک گردهمایی چند روزه ترتیب دهند و موقعیتی را فراهم کنند که همه ما در آن شرکت کنیم این مسائل میتواند مطرح شود و برای آن راهحلهایی در نظر گرفته شود. صحیح نیست که کاندیدای یک سمت و کاندیدای انتخابات از تریبون نماز جمعه رقبای خود را متهم کند، بدون آنکه بهطرف مقابل اجازه پاسخ دهند. امام(ره) مقید بودند که نطقهای قبل از دستور در مجلس را گوش کنند. ایشان متوجه شدند که بعضی اوقات بعضی نمایندههای مجلس از وقت نطق پیش از دستور استفاده کرده و به امام جمعه شهر خود انتقاد میکنند. با اینکه نماینده در بیان نظرات خود آزاد است اما امام به مجلس پیام دادند که عدالت حکم میکند کسانی که در تریبون مجلس از آنها اسم برده میشود، مجلس امکان پاسخگویی برای آنها فراهم کند. در غیر این صورت باید جلوی اینگونه نطقها گرفته شود.
این دستور امام به آییننامه داخلی مجلس تبدیل شد. اگر کسی در مجلس مورد اتهام واقع شد، حق دارد دو برابر زمان نطقی که به انتقاد از او پرداختهاند، از خود دفاع کند. فرد میتواند دفاع خود را به صورت مکتوب بنویسد و رئیس مجلس موظف است نوشته او را از تریبون مجلس بخواند. همین مسئله در مورد صدا و سیما هم وجود دارد و در قانون تصویب شده است. اگر در صدا و سیما به کسی که حضور ندارد، توهین شده یا نسبت ناروایی داده شد، فرد قانوناً وقت دارد به دو برابر میزان وقتی که به او توهین شده، پاسخ بدهد و پاسخ او باید پخش شود. طبعاً در مورد نماز جمعه هم که در مقیاس وسیع در حضور مؤمنین- بهخصوص نماز جمعه تهران که از رادیو کل کشور پخش میشود- عدالت رسانهای اقتضا میکند یا وارد اینگونه بحثها نشوند یا همین سازوکار برای تریبون نماز جمعه هم پیشبینی شود.
* آیا ایتالله هاشمی به نماز جمعه برمیگردد؟
** من در حین صحبت خود به سازوکارها اشاره کردم، در مورد آقای هاشمی هم اختیار این کار در دست ستاد نماز جمعه است. بهنظر من نیامدن آقای هاشمی به نماز جمعه محروم کردن مردم و محروم کردن این تریبون بزرگ از شخصیت و جایگاهی است که به نمازجمعه اعتبار مضاعف میداد. جامعه از تحلیلهای عمیق و راهکارهای سازنده پیشنهادی و بحثهای عمیق دینی در موضوعاتی مثل نماز یا مالیات و اقتصاد اسلامی و... که ایشان ارائه دادند محروم شده است. شرط عقل و انصاف است که جامعه را از این امکان محروم نکنیم. حضور مردم در نماز جمعه دستوری نیست. وقتی مردم خواستههای خود را در نماز جمعه ببینند، حضور پر رنگتر پیدا میکنند.
نظرات بینندگان
پربیننده ترین
ارسال خبرنامه
برای عضویت در خبرنامه سایت ایمیل خود را وارد نمایید.
