غیریت و دیگری

محمدرضا گودرزی
جامپا لاهیری نویسنده 34 ساله هندی‌تبار آمریکایی با چاپ نخستین اثرش ترجمان دردها که مجموعه 9 داستان کوتاه است، توانست جایزه ادبی پولیترز 2000 را به خود اختصاص دهد. این مجموعه پیش از این جایزه بهترین کتاب اول نیویورکر، جایزه پن همینگوی، جایزه ا. هنری و چند جایزه دیگر را از آن خود کرده بود. از این مجموعه سه ترجمه به زبان فارسی در سال 1380 انتشار یافت که از آنها دو ترجمه مژده دقیقی (نشر هرمس) و امیر مهدی حقیقت (نشر ماهی) دقت و روانی بیشتری دارند. مکان وقوع رخدادهای 3 داستان از این 9 داستان در هند است و بقیه در آمریکا رخ می‌دهند. ویژگی همه داستان‌ها در سادگی و روانی طرح و شفافیت موضوع‌های آنهاست.
خانم لاهیری در واقع برای ساختن فضای مطلوب داستان‌هایش و انتقال مفاهیم آنها نیاز به ایجاد پیچش‌های تصعنی در طرح داستان‌ها ندیده است و همین امر شاید یکی از دلایل اقبال عومی این مجموعه در مناطق مختلف است. اما توجه بیشتر به مضمون و ساخت داستان‌های این مجموعه نشان می‌دهد که علت موفقیت این مجموعه در مجامع ادبی آمریکا، ببیش از ساخت، مدیون مضامین خاص آن‌هاست که حول محور یکی از مهم‌ترین مباحث اجتماعی سیاسی جوامع پیش‌رفته صنعتی شکل گرفته است، وگرنه از نظر شیوه روایی، این داستان‌‌ها نوآوری چندانی ندارند و به سنت کلاسیک داستان نویسی وفادارترند. سنتی که بر گفتن همه چیز، شرح و بسط بیش از حد موضوع، نفی ایجاز و استفاده فراوان از توصیف تکیه دارد.
اما مضمون خاصی که به آن اشاره کردیم عبارت است از: توجه به دیگری و غیریت، تمرکز بر حاشیه به جای متن، اهمیت یافتن خرده‌فرهنگ‌ها و فرهنگ التقاطی برای آمیزش هر چه بیشتر افق‌های آگاهی، در کانون توجه قرار گرفتن فرهنگ مهاجران و فرهنگ جوامع پیرامونی برای پیشبرد بحث تکثرگرایی و پذیرش نسبی بودن واقعیت‌ها.
بی‌شک خوانندگانی که مباحث اجتماعی، سیاسی و فرهنگی دغدغه اصلی آنهاست از این داستانها بهره بیشتری می‌برند تا کسانی که قبل از هر چیزی با داستان بودن آنها و وجه داستانی‌شان مایل‌اند مواجه شوند، از طرفی می‌بایست توجه داشت که برای خوانندگان و متفکران آمریکا و اروپا، دیدن فضاهایی که در آن‌ها به شیوه مواجهه انسان‌های تک افتاده، غریب، عاصی و گریزانی که با آگاهی‌های دورگه و هویت‌های چند پاره ناچارند با فرهنگ قدرتمند کشور مقصد رو به رو شوند و با آن در تعامل و تبادلی نابرابر قرار گیرند، جالب توجه است، بخصوص این که در این فضاها رگه‌ها و آثاری از فرهنگ کشورهای مادر دیده شود.
مایلیم در همین جا توضیح بدهیم که قدرتمندی فرهنگ کشورهای پیش رفته صنعتی، بیش و پیش از هر چیز ناشی از قدرت‌های اقتصادی سیاسی‌شان است که با تکیه بر فعالیت‌های گسترده رسانه‌های عمومی و ابزارهای تبلیغی مدام در کار ساختن واقعیت‌های مجازی و مجازهای واقعی هستند تا مرز میان واقعی و وانموده هر لحظه محوتر شود و دیگران مرعوب‌تر شوند.
با این تفاصیل اینک می‌توان گفت که مساله اصلی خوانندگان کشورهای توسعه نیافته، لزوما همان مسائل خوانندگان کشورهای توسعه یافته صنعتی نیست و نمی‌بایست همواره چشم به راه بود تا آنها اصل و فرع مسائل را برای ما مشخص سازند، بخصوص آنجا که پای ادبیات و هنر به میان می‌آید و هنر و واقعیت در آمیزه‌ای شگفت، محصولی هفت رنگ به بار می‌آورد.
حال در جمع‌بندی نهایی می‌توانیم بگوییم، مجموعه ترجمان دردها چند داستان زیبا دارد و در کل مجموعه‌ای خواندنی است و خواننده اگر مرعوب پیش‌داوری‌های جنبی نشود، از این چند داستان می‌تواند لذت ببرد، اما این واقعیت به منزله آن نیست. که مجموعه حاضر شاهکاری بی‌بدیل است و معیارهای مجامع ادبی آمریکا (با قبول صحت بالای آن و دقیق بودنش در اکثر موارد) برای ما نیز حجت نهایی است و چند و چون برنمی‌دارد، به همین خاطر هم ما معتقدیم که این مجموعه سنت داستان‌نویسانی چون همینگوی، کارور، جیمز تربر، جان آپدایک، سالینجر، آیزاک باشویک سینگر و... را حتی یک گام به پیش نبرده است و از نظر شیوه روایی و ساخت داستانی ماقبل آن‌ها قرار می‌گیرد.