آسیای مرکزی؛ صحنه جدید رقابت قدرت‌ها (بخش دوم و پایانی)

به گفته وی، تاجیکستان تا به حال روی استعمار را ندیده، اما پس از ورود آمریکایی‌ها زیر بار استعمار خواهد رفت.
وی معتقد است که آمریکا با ایجاد زمینه حضور نظامی در هر یک از کشورهای آسیای مرکزی، همان اقداماتی را انجام می‌دهد که در مناطق مرزی افغانستان و پاکستان انجام داد.
در این رابطه، واکنش‌ها در محافل سیاسی تاجیکستان نیز مختلف بوده است. برخی گروه‌های سیاسی وابسته به روسیه در ساختار دولت دوشنبه، با اشاره به سیاست خشن کرملین، از احتمال تشدید فشار روسیه به تاجیکستان سخن گفتند و مخالفان دولت از احتمال تغییر رژیم در این کشور صحبت به میان آوردند.
اما «سیم الدین دوست اف» تحلیلگر مستقل سیاسی در تاجیکستان بر این نظر است که در رابطه با تأسیس پایگاه نظامی آمریکا در تاجیکستان، دولت دوشنبه باید با در نظر گرفتن منافع ملی و حفظ توازن قوا در منطقه تصمیم گیری کند.
وی با اشاره به سیاست خصمانه تاشکند علیه دوشنبه، هماهنگی روسیه با ازبکستان در این زمینه و همچنین افزایش تهدیدات این کشور همسایه علیه منافع ملی و حتی تمامیت ارضی تاجیکستان گفت که دولت دوشنبه در این زمینه باید با واشنگتن همکاری لازم را داشته باشد.
به گفته وی، همکاری با آمریکا می‌تواند ضمن جلوگیری از خطر حمله هوایی ازبکستان به سد «راغون»، زمینه را برای ورود تاجیکستان به سازمان جهانی تجارت، رهایی تاجیکستان از بن بست ارتباطی، سرمایه‌گذاری بانک جهانی برای ساخت نیروگاه عظیم راغون، شرکت فعال تاجیکستان در کریدور شمالی، احداث راه «کلمه- اشکاشیم- فیض‌آباد- کابل» و همچنین امکان میانه روی بیشتر دوشنبه در قبال مسکو در موضوع چگونگی تمدید ادامه حضور پایگاه نظامی روسیه در تاجیکستان را فراهم کند.
«رشید غنی عبدالله» کارشناس برجسته تاجیکستان و منطقه آسیای مرکزی نیز در این رابطه معتقد است با توجه به اینکه تاجیکستان کشوری مستقل است و اهدافی در زمینه توسعه دارد، از نگاه نظری می‌تواند با آمریکا همکاری کند و هیچ مانعی برای چنین همکاری وجود ندارد.
وی افزود: لازم است که تاجیکستان همکاری با آمریکا را در‌نظر ‌داشته و به تمامی هنجارها و قوانین بین‌المللی پایبند باشد.
وی گفت: البته چنین همکاری اگر بخواهد به زمینه تأمین و حفظ ثبات تاجیکستان کشیده شود، بعید است تأثیر مثبتی به همراه داشته باشد.
این کارشناس همچنین معتقد است: تاجیکستان قبل از آنکه با آمریکا در زمینه نظامی اقدام به همکاری کند باید در نظر بگیرد که این همکاری تا چه میزان در تقویت ثبات کشورش مؤثر است.
وی گفت: تاجیکستان تاکنون قادر به حفظ تعادل منافع بین سه یا حتی چهار قدرت روسیه، آمریکا، چین و ایران بوده و توانسته است ثبات سیاسی و اقتصادی خود را تا حد لازم حفظ کند.
شرایط فعلی ایجاد شده برای تاجیکستان را برخی کارشناسان یک فرصت یا شانس خوب برای دولت دوشنبه می‌دانند و گروه دیگر تهدید آشکار. آیا تاجیکستان در این مرحله حساس می‌تواند با حفظ حداکثری منافع ملی خود، توازن قوا میان روسیه و آمریکا در منطقه را حفظ کند؟ این موضوعی است که به زیرکی و توان تصمیم‌گیری درست دولتمردان دوشنبه برمی‌گردد.
به هر حال وضعیت کنونی، کشور‌های منطقه را در شرایط سختی قرار داده است. اوضاع آینده منطقه به تصمیمات رهبران سیاسی آن بستگی دارد و در یک کلام، امسال آسیای مرکزی تابستان گرمی را پشت سر خواهد گذاشت.
از هشدار تا تهدید
این در حالی است که به اذعان کارشناسان، این بار روسیه با توسل به اهرم فشارهای کلاسیک، اهداف خود را به دوشنبه دیکته خواهد کرد.‏
سال 2014 مهلت قرارداد تاجیکستان و روسیه، جهت حضور پایگاه نظامی این کشور در خاک تاجیکستان به پایان می‌رسد و بر این اساس، مسئله تمدید حضور پایگاه نظامیان روسیه به کانون توجه رسانه‌ها تبدیل شده است.‏
این در حالی است که سال گذشته طی دیدار دیمیتری مدودف رئیس‌جمهوری سابق روسیه و «امامعلی رحمان» رئیس‌جمهوری تاجیکستان، مسئله حضور پایگاه نظامی روسیه در تاجیکستان به مدت 49 سال دیگر مطرح شد که موج اعتراضات گروه‌ها و احزاب و رسانه‌های تاجیک را برانگیخت.‏
بر اساس توافقات قبلی، بایستی این طرح (تمدید 49 ساله پایگاه نظامیان روسی) در نیمه اول سال جاری میلادی به امضا مقامات ارشد دو کشور می‌رسید، اما بنابر مقاومت دوشنبه، تاکنون هیچ توافقنامه‌ای امضا نشده است.‏
همانگونه که ذکر شد، اولین فردی که مسئله حضور پایگاه نظامی روسیه را در تاجیکستان رسانه‌ای کرد، «ولادیمیر چیرکین»، فرمانده نیروی زمینی روسیه بود.‏
وی از بروز تنش احتمالی در آسیای مرکزی سخن گفت و طرف تاجیک نیز چنین اقدامی را بی نزاکتی سیاسی خواند.‏
گفته‌های وی در این شرایط حساس در حالی مطرح شد که دوشنبه بیش از هر چیز نگران شروع مجدد ناامنی‌ها در کشورش است. روسیه نیز با علم به این موضوع، دو هدف را از طرح احتمال شروع بی ثباتی، دنبال می‌کند: نخست، تقویت مواضع انحصاری روسیه و دیگری شروع فشار روسیه برای عملی کردن اهدافش است.‏
آنچه در این بین اهمیت دارد، این است که چرا بر سر مسئله مناسبات ازبکستان و تاجیکستان تمرکز خاصی شده است؟ از این نظر است که سخنان چیرکین، نوعی هشدار محسوب می‌شود.
نکته دیگر اینکه تمدید قرارداد پایگاه نظامی روسیه، زمانی مطرح می‌شود که ناتو قصد خروج نیروهایش از افغانستان را دارد.‏
اگر این تحلیل که برخی بر آن تأکید می‌کنند، درست باشد، یعنی «خروج آمریکا و ناتو از افغانستان، باعث می‌شود که طالبان به آسیای مرکزی هجوم بیاورند» این نوعی تهدید محسوب می‌شود که ژنرال روس بگوید «پایگاه نظامی روسیه به عنوان برقرارکننده امنیت، مانع این هجوم خواهد شد»، حال آن که وضعیت گذشته نشان می‌دهد مسکو هیچ نقشی در تأمین امنیت ایفا نکرده است.
همچنین تجربه نشان داده است که در مناسبات روسیه و تاجیکستان هرگاه مشکلاتی بروز می‌کند طرف تاجیکی به دلیل اینکه نمی‌تواند مقابل روسیه موضع‌گیری کند، این مشکلات را فاش نکرده و خاموشی اختیار کرده است.‏
یکی از اصول حکومت روسیه این است که از زبان اشخاص موضع خود را بیان می‌کند، نه آن که مثل تاجیکستان، اظهارات رسمی پخش کند.‏
در قضیه دو خلبان بازداشت شده روسی‌، از جانب تاجیکستان اصل قضیه توضیحی داده نشد و حتی آن را غیرسیاسی جلوه دادند، ولی روسیه عکس این عمل کرد و سیاستمدارانش با آن همراه شدند. جنگ لفظی در این مورد به حدی شدید شد که حتی مقامات نظامی روسیه به نقش خود در قدرت‌گیری حکومت تاجیکستان اشاره کردند.‏
باید توجه کرد که مذاکرات برای حضور پایگاه نظامی روسیه همچنان ادامه دارد و اگر چه از جانب تاجیکستان مانند همیشه این مسئله معمولی جلوه می‌کند، ولی موضع روسیه آشکار است.‏
رسم روسیه چنین است که اولاً با استفاده از راه‌های سیاسی و دیپلماتیک درخواست خود را مطرح و بعد فشار را دست کم با استفاده از ابزار مهاجران وارد کند.‏
این نشریه می‌نویسد؛ در حالی که انتخابات ریاست جمهوری سال 2013 تاجیکستان در پیش است و با توجه به قدرت‌گیری پوتین، بایستی شراکت استراتژیک دوکشور ادامه یابد. بنابراین، احتمالاً برای ادامه حضور پایگاه نظامی روسیه در تاجیکستان، توافقاتی به عمل خواهد آمد.‏
نگرانی پوتین
در این شرایط، ولادیمیر پوتین با انتقاد از تلاش کشورهای فرامنطقه‌ای برای احداث پایگاه نظامی پس از سال 2014 در منطقه تاکید کرد که وجود چنین پایگاه‌هایی، عامل تشدید ناامنی در میان کشورهای آسیای مرکزی خواهد شد.‏
روزنامه «نووستی مسکو» در مقاله‌ای تحت عنوان «روسیه و جهان در حال تغییر» بخشی از نقطه نظرات «ولادیمیر پوتین» رئیس‌جمهوری روسیه را در مورد افغانستان آورد.
پوتین معتقد است که پایگاه‌های نظامی بدون هدف و مدت مشخص که در منطقه پس از خروج نیروهای نظامی در سال 2014 تشکیل می‌شود، منطقی نیست و فقط فشار بر کشورهای منطقه را افزایش خواهد داد.‏
پوتین همچنین گفت: «روسیه نگران آینده افغانستان است، برای ما حمایت از عملیات نظامی برای کمک بین‌المللی به افغانستان روشن است، اما نیروهای ناتو به وظایف خود عمل نکردند. تهدیدهای تروریستی و قاچاق مواد مخدر نه فقط کاهش نیافته، بلکه نسبت به سال قبل، افزایش نیز داشته است.‏
پوتین گفت که در پایان سال 2014 و خروج نیروهای خارجی از افغانستان، آمریکا و غرب تصمیم دارند پایگاه‌های نظامی بدون هدف را بدون مدتی مشخص در منطقه تشکیل دهند که اصلا معقول و مورد پذیرش نیست.‏
وی گفت که روسیه منافع آشکاری در افغانستان دارد که کاملا مشخص است، افغانستان همسایه نزدیک ماست و واقعیت این است که ما خواهان ثبات و صلح در این کشور هستیم. ‏
وی با اشاره به آینده افغانستان خاطر نشان کرد: تاریخ نشان داده است که حضور نیروهای خارجی در افغانستان، هیچ موفقیتی در بر نداشته و آرامش را برای مردم افغانستان به ارمغان نیاورده است.‏
پوتین افزود: فقط مردم افغانستان می‌توانند برای حل مشکلات خود تصمیم بگیرند و از این جهت، نقش روسیه را در این وادی مهم می‌دانم، چون با حضور فعال در کشور همسایه، روس‌ها می‌توانند اقتصاد پایداری را در افغانستان ایجاد کنند.
نیم نگاهی به تمایلات اروپا
این تنها آمریکا و روسیه نیستند که تمایلات و حساسیت‌های خود را در قبال آسیای مرکزی نشان می‌دهند. اتحادیه اروپا و کشورهای عضو آن نیز به طور جداگانه درصدد تقویت حضور خود در آسیای میانه هستند.اتحادیه اروپا سال گذشته در نظر داشت به بهانه در اختیار گذاشتن کمک مالی و فن آوری پیشرفته برای تعیین حدود مرزی مورد اختلاف در دره «فرغانه»، حضور خود در کشورهای تاجیکستان، ازبکستان و قرقیزستان را در آسیای میانه تقویت کند.‏
دفتر مطبوعاتی هیأت اتحادیه اروپا در قرقیزستان اعلام کرده بود این اتحادیه قصد دارد به تعیین حدود مرزی مورد اختلاف در دره «فرغانه» به کشورهای قرقیزستان، ازبکستان و تاجیکستان کمک کند چرا که ‏دره «فرغانه» به‌ویژه در نواحی پرجمعیت خود که رقابت بر سر منابع را افزایش می‌دهد، مملو از اختلافات مرزی است و این تنش‌ها، هر از گاهی بین قرقیزها، تاجیک‌ها و ازبک‌ها به خشونت می‌گراید.
تحلیلگران می‌گویند که اغلب مناطق درگیر، در نواحی مرزی منطقه «باتکن» قرقیزستان، منطقه «فرغانه» ازبکستان و منطقه «سغد » تاجیکستان واقع هستند. ‏
نگاهی به وضع کنونی منطقه حاکی از آن است که تمامی استان‌های دره فرغانه برای جمهوری‌های یاد شده از اهمیت ویژه‌ای برخوردارند و در حیات اقتصادی و اجتماعی آنها نقش مهمی ایفا می‌کنند. ‏
در استان‌های«نمنگان»، «اندیجان» و فرغانه، 27/2 درصد از اهالی ازبک، در استان«اوش»، بخش‌هایی از«دره فرغانه»، استان‌های «جلال آباد و باتکن» 51 درصد از اهالی قرقیز و در استان«سغد» 7/17 درصد از جمعیت تاجیک زندگی می‌کنند. ‏
از سوی دیگر در دره فرغانه یک وضعیت جالب توجه ژئوپلیتیک شکل گرفته است. ازبکستان بخش عمده جلگه، قرقیزستان، کوه‌ها و منابع آبی و تاجیکستان فقط خطوط ریلی که «دره فرغانه» را به جهان خارج متصل می‌کند، در اختیار دارند. ‏
گزارش نهادهای بین المللی حاکی از آن است که در مناطق روستایی دره فرغانه فقر روبه گسترش است و تلاش‌های مقام‌های محلی برای مهار این پدیده نامطلوب، ناموفق بوده است. ‏
اتحادیه اروپا سال گذشته برای تعیین حدود مرزی کشورهای ذینفع درقالب یک پروژه 18 ماهه، مبلغ 1/3 میلیون یورو برای تهیه عکس‌های ماهواره‌ای از مناطق مرزی، تجهیزات کامپیوتری و نرم افزارهای مناسب، آموزش کارکنان برای استفاده از این تجهیزات و دستگاه‌های «جی.پی. اس» برای اندازه گیری مختصات و ارزیابی‌ها در مناطق مرزی اختصاص داد و ‏کارشناسان دفتر اتحادیه اروپا، به طور مرتب با مقام‌های قرقیز و تاجیک دیدار و درباره چگونگی اجرای این پروژه گفت‌و گو می‌کردند. ‏
مقامات ارشد نظامی انگلیس نیز اخیراً سفری دوره‌ای به کشورهای آسیای مرکزی داشتند و وضعیت افغانستان پس از خروج نیروهای اشغالگر در سال 2014، محور مذاکرات آنان با مقامات عالیرتبه کشورهای آسیای مرکزی بود.
هیأت عالی‌رتبه نظامی انگلیس در جریان سفر دوره‌ای خود به منطقه برای بازدید از کشورهای ترکمنستان، قزاقستان، تاجیکستان و قرقیزستان، نخست وارد عشق ‌آباد پایتخت کشور ترکمنستان شد.‏
‏«نیک‌هاروی» رئیس این هیأت، در ملاقات با رئیس‌جمهوری این کشور، تاکید کرد: انگلیس همواره با توجه ویژه، دستاوردها، تحولات و رویدادهای این کشور را دنبال می‏کند.‏
رئیس‌جمهوری ترکمنستان نیز در این ملاقات تاکید کرد: عشق‏آباد همواره به اصل و خط مشی مبتنی بر تحکیم و توسعه همکاری‏های گسترده بین‏المللی پایبند است و انگلیس نیز در این زمینه، یکی از شرکای مهم عشق‏آباد است.
بردی‏محمداف همچنین تصریح کرد: عشق‏آباد قصد دارد در آینده نیز تعاملات نزدیک دو جانبه و چند جانبه با انگلیس داشته باشد.‏
‏وزیر دولت انگلیس در امور نیروهای مسلح ضمن حمایت از اصل بی‌طرفی کشور ترکمنستان تاکید کرد که ابتکارات صلح‌آمیز دولت ترکمنستان بویژه در زمینه تحکیم صلح و ثبات در افغانستان، به طور مستقیم بر شکل‌گیری فضای مثبت برای حسن اعتماد و ثبات در آسیای مرکزی تاثیر گذاشته و موجب توسعه اجتماعی و اقتصادی این منطقه شده است.
رئیس‌جمهوری ترکمنستان در این ملاقات تاکید کرد که ما نیز همچون مجامع جهانی علا‏قمند به تامین امنیت عمومی که ضامن اجرای تمامی اهداف دولت‌ها در زمینه توسعه است، هستیم.‏
وی در ادامه افزود: دکترین نظامی ترکمنستان از جنبه دفاعی برخوردار بوده و تحکیم و تقویت ارتش ملی، مدرنیزه‌سازی پایه‌های فنی و تجهیزاتی و نیز تربیت نیروهای حرفه‌ای نظامی، یکی از بخش‌های مهم همکاری ما با شرکای خارجی است.‏
برخی کارشناسان بر این باورند که لندن گذشته از این لفاظی‌ها، در آستانه خروج نظامیان خود از افغانستان، به دنبال توسعه روابط نظامی با کشورهای آسیای مرکزی است، تا از این طریق زمینه استمرار حضور نظامی خود در این منطقه حساس را فراهم کند.‏