گفتوگوی فرید زکریا با عبدالله گل
مسلمانانی که دموکراسی آوردند
ترجمه: کاوه شجاعی
در طول پنج سال گذشته، دولت بوش برای پیشبرد اصلاحات به سبک غربی در جهان عرب تلاشهای فراوانی انجام داده، اما با مانعی یکسان برخورد کرده است. در خاورمیانه مردمی که در انتخابات پیروز میشوند دموکرات نیستند. به نظر میرسد آنها به انتخابات ـ دستکم تا زمانی که در آن برنده میشوند ـ معتقداند، اما به حقوق فردی، قانون و سنتهایی که لیبرال دموکراسی اصیل را میسازند ایمانی ندارند. دولت آمریکا برای برگزاری انتخابات آزاد در عراق، فلسطین، لبنان و مصر فشار آورده و البته مذهبیها و مخالفان کاخ سفید در بیشتر رایگیریها پیروز شدهاند. اما اوضاع در ترکیه فرق میکند. در ترکیه حزب محبوب حاکم ـ «عدالت و توسعه» (AK) ـ ثابت کرده که مدرنترین، آزادترین و لیبرالترین جنبش سیاسی تاریخ ترکیه را رهبری میکند. با این حال دستاوردهای خارقالعاده این حزب اسلامگرا به خاطر واکنش افراطی نهاد سکولار ـ و البته غیرانتخابی ـ ترکیه به خطر افتاده است.
تمام مانورهای سیاسی و حقوقی علیه «عدالت و توسعه» بر یک موضوع ساده دور میزند: آیا AK یک نقشه مخفیانه اسلامی در سر دارد که قرار است با به قدرت رسیدن نامزدش برای پست ریاست جمهوری ـ عبدا... گل ـ در ترکیه اجرا شود؟ این سوال را در یک گفتوگوی تلفنی با عبدا... گل مودب و آرام ـ که فعلا وزیر امور خارجه دولت رجب طیب اردوغان است ـ در میان میگذارم. او صریحا میگوید: نه! و ادامه میدهد: «اما چرا باید به آنچه که من حالا میگویم گوش کنید؟ به کارنامه ما در این چهار سال و نیم نگاه کنید. ما بیشتر از هر حزب دیگری در تاریخ برای پیوستن ترکیه به اتحادیه اروپا تلاش کردهایم. ما صدها قانون تصویب کردیم که اقتصاد ترکیه را آزادتر کرد و حمایت از حقوق بشر را افزایش داد. اگر ما نقشههایی پنهانی برای ترکیه داشتیم چرا چنین کارهایی انجام دادیم؟»
هدف اکثر احزاب اسلامی در سراسر جهان تغییر قانون اساسی کشور به نفع شریعت اسلامی است. از عبدا... گل میپرسم آیا عدالت و توسعه به چنین چیزی فکر نمیکند؟ و او دوباره پاسخ منفی میدهد و میگوید: «اصلا امکانش وجود ندارد. ما تلاش میکنیم قانون اساسیمان در تمامی حوزهها به استانداردهای اتحادیه اروپا برسد. این که به معنای شریعت نیست؟»
گل درست میگوید. بدگمانی حکومت سکولار ترکیه نسبت به حزب عدالت و توسعه را میتوان به قول مصطفی آکیول روزنامهنگار ترک «سوءظنی کاملا بیپایه» خواند. ارتش در بیانیهای از دو ماجرای مستقل به عنوان نشانههایی از گرایشات مخفی اسلامگرایانه «عدالت و توسعه» نام میبرد؛ اول اینکه پس از به قدرت رسیدن AK مدیران به دانشآموزان اجازه دادهاند که در مدارس اشعار قرآنی بخوانند و دوم برگزاری مراسم جشن میلاد حضرت محمد(ص) در روز جمهوری ترکیه است. اما هیچ ناظر مستقلی این دو مساله را نشانه سازماندهی برای تاسیس یک حکومت دینی نمیداند.
مساله مهم دیگر در ترکیه «روسری» است؛ سکولاریسم اجباری در ترکیه سر کردن روسری در مکانهای عمومی را ممنوع کرده است. همسر گل هم روسری بر سر میکند و نخبگان سکولار ترکیه از اینکه همسر یک جانشین احتمالی کمال آتاتورک چنین اعتقادی دارد بسیار هراساناند. دختر رجب طیب اردوغان هم که نمیخواست از حجاب خود دست بردارد، مجبور شد برای ادامه تحصیل به دانشگاه ایندیانای آمریکا برود. آنجا ـ برخلاف ترکیه ـ دستکم مردم آزادند هرچه میخواهند بپوشند.
گل میگوید: من هیچگاه از کسی نخواهم خواست روسری سر کند. این یک مساله خصوصی است. همه زنان خانواده من روسری سر نمیکنند. وقتی من روسری را بر خانوادهام تحمیل نمیکنم چطور عدهای از این نگراناند که آن را بر جامعه بقبولانم؟ او ادامه میدهد: «اصلا اگر من بخواهم حجاب را در ترکیه اجباری کنم، اولین مخالفان از خانواده خودم خواهند بود.»
در وضعیت کنونی نیروهای نظامی ترکیه بازیگر مهم صحنه سیاسی به شمار میآیند، آنها در طول 5 دهه گذشته 4 دولت را سرنگون کردهاند. گل در اینباره میگوید: «من هفته پیش بارها با روسای ارتش صحبت کردم. من مطمئنم که آنها به روند دموکراتیک احترام خواهند گذاشت. در جامعه مدرن وظیفه ارتش دخالت در دموکراسی نیست. البته نگرانی آنها را درک میکنم. ما با هم این مشکل را حل خواهیم کرد. من به عنوان یک ترک به ارتش ترکیه افتخار میکنم. من به عنوان وزیر خارجه روابطی عالی با آنها داشتهام.»
از گل میپرسم آیا اسلام و دموکراسی با هم سازگارند؟ و او پاسخ میدهد: «تردید نکنید! ترکیه یک کشور مسلمان است و البته این به معنای تلاش ما برای در هم آمیختن اسلام و سیاست نیست.» گل که هیچ شباهتی میان «عدالت و توسعه» ترکیه و «اخوانالمسلمین» مصر نمیبیند تاکید میکند: «ما حزبی اسلامی نیستیم. مذهب مسالهای شخصی است نه سیاسی. قانون اساسی ترکیه از حکومتی سکولار صحبت میکند و ما با آن موافقیم.»
گل تاکید میکند: «وقتی در جوامع مسلمان دموکراسی قدرتمندتر میشود، مردم آزادانهتر میتوانند عقاید دینی خود را مطرح کنند. این یکی از پیامدهای دموکراسی است. مردم در جوامع اسلامی محافظهکارند و دینگرا. کسی نمیتواند با این مساله بجنگد. باید آن را درک کرد و به آن اجازه ظهور داد.»
اتحادیه اروپا و کاندولیزا رایس وزیر امور خارجه آمریکا به ژنرالهای ترکیه هشدار دادهاند که به دموکراسی احترام بگذارند. من فکر میکنم آنها همین کار را خواهند کرد و دلیل آن تنها فشار خارجی نیست. در طول 5 سال گذشته ترکیه انقلابی آرام را پشت سر گذاشته است و حالا بیشتر از گذشته به یک لیبرال دموکراسی خالص نزدیک شده است. هفته گذشته سکولارها در تظاهرات علیه «عدالت و توسعه» شعار میدادند: «نه حکومت دینی، نه کودتا». به نظر میرسد بیشتر ترکها همین را میخواهند. عصر کودتا در ترکیه به پایان رسیده است.
* فرید زکریا سرپرست بخش بینالمللی هفتهنامه نیوزویک است
نظرات بینندگان
پربیننده ترین
ارسال خبرنامه
برای عضویت در خبرنامه سایت ایمیل خود را وارد نمایید.
