بررسی نقش جمعیت در توسعه کشور

* اگر امکان دارد درباره وضعیت و بافت کنونی جمعیت کشور توضیح دهید و بفرمایید چرا اکنون مقام معظم رهبری هشدار داده اند که باید هر چه سریع تر این ساختار تغییر کند؟
** اگر نگاهی به زمینه های تاریخی تحولات جمعیت ایران داشته باشیم، متوجه خواهیم شد که آهنگ شدید رشد جمعیت کشور که در سال های نخست پس از انقلاب اسلامی (1357) شروع شده بود، در سال های اخیر تا حد زیادی کاهش یافته است. براساس نتایج سرشماری سال 1385 مرکز آمار ایران، جمعیت ایران برابر 5/70میلیون نفر بوده که 9/35میلیون نفر آن را مردان و 6/34میلیون نفر آن را زنان تشکیل می دهند که در مقایسه با جمعیت 60میلیون نفری سال 1375 مبین خالص افزایشی در حدود 8/14درصد یا 4/10میلیون نفر در این فاصله زمانی است.
درصد رشد سالانه جمعیت کشور طی سال های 1385- 1375 در کل کشور و به تفکیک نقاط شهری و روستایی به ترتیب برابر 61/1، 74/2و 4/0- درصد بوده که مقایسه آن با رشدهای متناظر 9/3، 5/5و 3/2درصد در دهه 1365- 1355 و 96/1، 2/3و 3/0 درصد در دهه 75- 1365 حاکی از تحولی اساسی و افت اساسی میزان های رشد جمعیت است.
براساس نتایج آخرین سرشماری کشور در سال 1390، جمعیت کشور برابر با 1/75میلیون نفر بوده که 9/37میلیون نفر آن را مردان و 2/37میلیون نفر آن را زنان تشکیل می دهند و متوسط رشد سالانه جمعیت نیز با ادامه همان روند کاهشی به 3/1درصد رسیده است. از سوی دیگر، با توجه به الگوهای جمعیتی کشور ایران از نظر سیر کاهنده میزان موالید در مقایسه با اکثر کشورهایی که این مسیر را طی نموده اند در مدت بسیار کوتاهی (حدود 20سال) توانسته تعداد کل فرزندان یا باروری کل را در کشور از حدود 5/6 فرزند به 6/1فرزند برساند و در حال حاضر در مرحله فرصت با پنجره جمعیتی (دوران طلایی جمعیت) قرار دارد، یعنی حداکثر سهم جمعیتی فعال را به خود اختصاص داده است.
برای تبیین علمی منویات و دغدغه مقام معظم رهبری در زمینه تغییر ساختار جمعیت، بایستی به زمینه های تاریخی تحولات جمعیت کشور، چالش ها و پیامدهای گذار ساختار سنی جمعیت در کشور توجه نمود. همان گونه که می دانیم، اولین و مهم ترین وظیفه هر مسئول ارشد جامعه صیانت و اعتلای جامعه است و حفاظت جامعه منوط به بقای نسل است. شواهد و قرائن جمعیت شناختی حاکی از افت شدید باروری در دو دهه اخیر است که موجب نگرانی شده است. با مراجعه به ارقام مرکز آمار ایران و سازمان ملل در سال 1385 این رقم برای کل کشور 8/1فرزند است؛ یعنی 18 فرزند با 20نفر والدین جایگزین می شود که 2نفر کمتر از حد جانشینی است.
این رقم د رحال حاضر (1390) به حدود 6/1 فرزند برای هر مادر رسیده است. براساس مطالعه سازمان ملل در حال حاضر بیش از 20درصد جمعیت کشورهای توسعه یافته بالاتر از 60سال سن دارند و این نسبت تا سال 2050م. به 4/32 درصد کل جمعیت کشورهای توسعه یافته خواهد رسید. براساس این پیش بینی تا سال 2025م. نزدیک 11درصد از کل جمعیت ایران در سنین بالای 60سال قرار خواهد گرفت و این نسبت تا سال 2050م. به نزدیک 26 درصد خواهد رسید. یعنی بیش از یک چهارم کل جمعیت ایران سالخورده خواهند بود.
این تحول بزرگ مستلزم توسعه قابل ملاحظه اقدام های حمایتی و تأمینی است. علاوه بر بعد جمعیت شناختی، ابعاد اقتصادی، اجتماعی و امنیتی (به ویژه توطئه های استکباری نظیر تشدید نسل کشی و کاهش جمعیت جهان و کشورهای مسلمان منطقه خاورمیانه) نیز حائز اهمیت است که بر نگرانی معظم له صحه گذاشته است.
* پیر شدن جامعه ایران از چه سال‌هایی کاملا مشهود بوده و چرا تاکنون مقام‌های مسئول در این باره هشدار جدی نداده‌اند؟
** با توجه به تحولات جمعیتی کشور، نقطه عطف تاریخی تغییر ساختار سنی جمعیت را بایستی در سرشماری سال 1375 جست وجو کرد. تا سال 1365 ساختار جمعیت رو به جوانی بوده و بیش از 40درصد از کل جمعیت را جمعیت زیر 15سال تشکیل می دادند، اما در سال 1375 این درصد به 5/39درصد و به دنبال آن در سال 1385 به 8/25 درصد رسیده است. به عبارت دیگر، در نیم قرن گذشته مسئله جوانی جمعیت در ایران محوریت داشته و در نیم قرن آینده به تدریج مسئله سالخوردگی جمعیت و تمرکز نسبی بر سنین میانسالی نمود و محوریت خواهد داشت.
براساس سرشماری های عمومی نفوس و مسکن، جمعیت سالمندان (65 سال به بالای) کشور در فاصله سال های 1385-1335 بیش از 5/4 برابر شده است. این رقم در مقایسه با نسبت افزایش کل جمعیت در دوره مشابه (جمعیت کشور طی این سال ها 3 برابر شده) رقم بزرگ تری را نشان می دهد. متوسط رشد سالانه جمعیت افراد سالمند در بین سال های 85-1375حدود 5/3درصد بوده، در حالی که این نسبت برای جمعیت کل کشور حدود 61/1 درصد بوده است. به عبارتی طی این سال ها متوسط رشد سالانه افراد سالمند بیش از 2 برابر رشد جمعیت کل کشور بوده است.
هشدارها و زنگ خطرها از سال 1371 توسط صاحب نظران جمعیتی در خصوص بازنگری سیاست های جمعیتی زده شده بود ولی انحراف از قانون برنامه اول توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی، نبود شورای عالی سیاست گذاری و برنامه ریزی جمعیت و نبود نهاد تخصصی برای راهبری مدیریت جمعیت برای رصد مداوم تحولات جمعیت در کشور، این هشدارها را مسکوت باقی گذاشته بود.
در قانون برنامه اول توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در زمینه خطوط کلی سیاست تحدید موالید کشور در بخش جمعیت چنین آمده است: «بر مبنای بررسی های به عمل آمده، اعمال سیاست تعدیل موالید از 4/6 مولود زنده به دنیا آمده در طی دوران بالقوه باروری یک زن (سال 1365) به 4 نوزاد در سال 1390 و کاهش نرخ رشد طبیعی جمعیت از 2/3 به 3/2 درصد در همین مدت با توجه به ساختمان فعلی بسیار جوان جمعیت و ویژگی های زیستی و فرهنگی جامعه امکان پذیر خواهد بود.
از این رو کاهش باروری عمومی زنان تا حد 4 نوزاد و نرخ رشد طبیعی 3/2 درصد در سال 1390 مهم ترین هدف های دراز مدت سیاست تحدید موالید کشور خواهد بود و متناسب با این هدف ها، کاهش نرخ رشد طبیعی جمعیت به 9/2 درصد در انتهای این برنامه و ابتدای برنامه توسعه بعدی از راه اثرگذاری آگاهانه و برنامه ریزی شده بر متغیر باروری به عنوان عمده ترین هدف جمعیتی این برنامه در نظر گرفته شده است.»
نتایج سرشماری سال 1385 کشور نشان می دهد که روند تحولات جمعیتی کشور با آنچه که در قانون برنامه اول توسعه آمده، دارای انحراف چشم گیر بوده است. همچنان که بیان شد براساس سرشماری سال 1385 رشد جمعیتی کشور 62/1 و میزان باروری کل کشور 8/1 و براساس سرشماری 1390، باروری کل 6/1 فرزند اعلام شده است. این انحراف ها از قانون برنامه توسعه، ضرورت تجدیدنظر در سیاست های جمعیتی را بیشتر می کند.
* با این اوصاف، دلیل اعمال برنامه‌های کنترل جمعیت در کشور چه بوده است؟ و اگر جلوی برنامه‌های کنترل جمعیت گرفته نشود چه اتفاق ناگواری برای اقتصاد ایران رخ خواهد داد؟
** آهنگ زمانی وقوع تحولات جمعیتی در هر کشوری متفاوت است. انتقال جمعیت در جهان نیز به سمت کاهش باروری و مرگ و میر در قالب های اقتصادی و اجتماعی متغیری، رخ داد. در کشور ما نیز باروری به سبب شرایط اجتماعی (جنگ) در برهه ای از زمان (در دهه 60) افزایش و سپس بعد از یک دوره به نسبت بلند مدت کاهش یافت. نکته مهم این است که ماهیت اصلی برنامه های کنترل جمعیت، حفظ توازن در ساختار جمعیت است. آنچه در ارتباط با مسئله جمعیت اهمیت دارد این است که تلاش شود تغییرات موجود جمعیتی مطابق با بهترین آهنگ رشد جمعیت و موزون، در مسیر یک جمعیت مطلوب و بهینه قرار گیرد.
در برهه ای از زمان، هشدارها و زنگ خطرها جدی گرفته نشد. به عنوان یک برآیند جمعیتی، نتیجه بالا بودن سطح باروری و افت اساسی در کشور، افزایش جمعیت در سن کار را به دنبال آورد، یعنی زمانی که برآمدگی به وجود آمده در اثر باروری بالا در هرم سنی، به طرف سنین میانی هرم سنی میل می کند و از آن به عنوان پنجره جمعیتی یاد می کنند. پنجره جمعیتی به شکل های متفاوتی منجر به بروز فرصت ها برای رشد تولید سرانه می شود. بررسی های «بلوم» و «ویلیام سن» در مورد تأثیرات ساختار سنی بر رشد اقتصادی در آسیای شرقی نشان داد که افزایش جمعیت در سن کار در جهش اقتصادی آسیای شرقی بسیار مؤثر بوده است، به طوری که بین یک چهارم تا دو پنجم معجزه اقتصادی آسیای شرقی را به بهره گیری از پنجره جمعیتی شان نسبت داده اند.
لازم به ذکر است که پنجره جمعیتی و بهره وری اقتصادی ناشی از آن همواره قطعی نیست و برای تحقق این فرصت نیاز به اتخاذ سیاست های مناسب در حیطه آموزش و بهداشت و انعطاف و توسعه در بازار کار و همچنین تشویق سرمایه گذاری و پس انداز است. اگر سیاست های مناسب در دوره طلایی جمعیتی اتخاذ نگردد، ممکن است منجر به هدررفتن سرمایه گذاری در بخش آموزش، افزایش بیکاری و بار اقتصادی غیرقابل تحمل بر بخش های تأمین اجتماعی و بیمه گردد. (فرصت اقتصادی تبدیل به تهدید اقتصادی می شود.)
نکته بعدی، با توجه به اینکه در حال حاضر، تعداد سالمندان سهم کمتری از جمعیت کشور را به خود اختصاص داده است، اما فزونی سرعت رشد جمعیت سالمند در مقایسه با رشد جمعیت کل کشور و پیش بینی افزایش تعداد و سهم سالخوردگان (جمعیت 60 ساله و بیشتر) در سال های آینده، لزوم برنامه ریزی آینده نگر برای کنترل مسائل مربوط به این گروه از جمعیت شامل نیازهای دارویی، نگهداری و مراقبت از آن ها و... را توجیه می کند. براساس جدیدترین گزارش سازمان ملل متحد، پیش بینی شده است جمعیت بالای 60 سال ایران طی سال های 2011 تا 2050م. با رشد 26 درصدی به 33 درصد کل جمعیت این کشور برسد و ایران از نظر سرعت پیرشدن جمعیت رتبه سوم جهان را بعد از کشورهای امارات متحده عربی و بحرین به خود اختصاص خواهد داد.
بنابراین گزارش، جمعیت جهان در حال پیرشدن است. افزایش سن جمعیت در جوامع انسانی تبعاتی چون افزایش هزینه های درمانی، کاهش تعداد نیروی کار را پی خواهد داشت. این پیامدها، هشدارهایی جدی برای بخش های اقتصادی و صنعتی کشورها به شمار می روند. در کشور ما نیز، رشد جمعیت سالمند، وضع سیاست ها و برنامه های اجرایی جدیدی را در این زمینه طلب می کند.
* افزایش جمعیت برای جامعه‌ای مانند ما اکنون یک تهدید است یا فرصت؟ با توجه به اینکه جناب عالی اقتصاد توسعه خوانده‌اید، چه استدلال‌های اقتصادی دارید تا خانواده‌ها را برای بچه‌دار شدن تشویق و ترغیب کنید، خیلی از خانواده‌ها می‌گویند با توجه به گرانی‌ها و مشکلات عدیده زندگی، ضرورتی ندارد فرزند در خانواده بیشتر شود؟
** همان گونه که اشاره شد، اولین و مهم ترین وظیفه هر مسئول ارشد جامعه، صیانت و اعتلای جامعه است و حفاظت جامعه منوط به بقای نسل است. حال اگر به منابع داخلی و بین المللی مراجعه شود به اطلاعاتی برمی خوریم که زمینه ساز نگرانی است. یک شاخص شناخته شده زاد و ولد، نرخ باروری کل (T.F.R) است. در بیان ساده تر منظور از نرخ باروری کل تعیین تعداد فرزندانی است که جانشین والدین شوند، اگر این شاخص در حد 1، 2 بچه یا کمتر باشد به معنای کاهش تدریجی جمعیت است. با مراجعه به ارقام مرکز آمار ایران و سازمان ملل در سال 1385 این رقم برای کل کشور8/1 فرزند است.
یعنی 18فرزند با 20 نفر والدین جایگزین می شود که 2نفر کمتر از حد جانشینی است. این رقم درحال حاضر (1390) به حدود 6/1 فرزند برای هر مادر رسیده است. یادآور می شویم که این شرایط مختص ایران نیست و می دانیم که هم اکنون تعدادی از کشورهای پیشرفته که نرخ باروری کل آنها کمتر از 2 فرزند است با ارائه مشوق هایی تلاش دارند تا والدین را به داشتن فرزند بیشتر ترغیب کنند و کسی هم اقدام های آنها را منفی ارزیابی نمی کند. حال شما از جمعیت شناسان داخلی و بین المللی سؤال کنید آیا باروری کلی 6/1فرزند به ازای هر مادر، نگران کننده است یا نه؟ اگر همگی تأیید کردند پس ضرورت بررسی موضوع و اصلاح سیاست ها جای تردید نخواهد داشت.
در آن صورت می توان در راستای بهینه کردن جمعیت و تدوین سیاست جامع جمعیتی اقدام کرد. اضافه می نمایم که اتخاذ سیاست جمعیتی لزوما مترادف با تحدید یا افزایش موالید نیست، بلکه جنبه های دیگر جمعیت از جمله آموزش، اشتغال، مولد، مهاجرت، بهداشت و... هرکدام از اهمیت خاصی برخوردارند.
در رابطه با سطح کیفیت زندگی شاخصی وجود دارد به نام شاخص توسعه انسانی که همه ساله سازمان های بین المللی با محاسبه و ارزیابی آن سطح کیفی زندگی در کشورهای مختلف را ارائه می کنند. این شاخص شامل آموزش، امید زندگی و درآمد سرانه تبدیل شده به قدرت خرید مردم بر حسب دلار است. این آمار در سال 2011م. گویای آن است که ایران از نظر شاخص توسعه انسانی درمیان 187کشور دنیا در رتبه88 قرارگرفته که درمقایسه با 2 دهه گذشته ارتقای بسیار خوبی است.
براین اساس نمی توان پذیرفت که افزایش جمعیت موجب کاهش سطح کیفی زندگی ایرانیان شده است.نتایج مطالعات اخیر نشان داده است که رابطه شاخص توسعه انسانی با تعداد جمعیت در ایران قابل ملاحظه است. همواره با افزایش جمعیت کشور در طول 3دهه اخیر، شاخص توسعه انسانی که مبین سطح کیفی زندگی در کشور است، رو به بهبود بوده است. بنابراین اعتقاد بنده براین است چون مسئله رشد جمعیت یک مسئله ساختاری است، به تدریج و همراه با تغییرات در ساختار اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی جامعه امکان تغییر سطح باروری به وجود می آید. بنابراین امکان افزایش جمعیت صرفا با بسته های تشویقی، بدون ایجاد تغییرات ساختاری وجود ندارد.
در مورد افزایش درآمد خانوارها و رابطه آن با افزایش فرزندآوری این نکته را باید مدنظر قرار داد که درآمد افراد تا حدی می تواند باعث تشویق به فرزندآوری گردد. بعد از افزایش درآمد از یک آستانه ای، می توان گفت: افزایش درآمد باعث افزایش فرزندآوری نمی شود.
تحقیقات نشان می دهد در اکثر کشورهای دنیا، کشورهایی که دارای درآمد سرانه کمتر از 5هزار دلار هستند، باروریشان بالاست ولی وقتی می آید بالاتر از 5هزار دلار؛ می بینیم که هیچ فرقی نیست بین آن کشوری که 5هزار دلار درآمد دارد یا آن کشوری که 7هزار دلار یا45 هزار دلار درآمد سرانه دارد. آمریکا درآمد سرانه اش 45 هزار دلار است ولی باروری آن با کشوری که 10هزار دلار درآمد سرانه دارد برابر است.
دراین تحقیقات مشخص شده که تمامی کشورهایی که پایین تر از 5 هزار دلار درآمد سرانه دارند از باروری بالایی برخوردار می باشند. بنابراین مشاهده می شود افزایش درآمد سرانه تا حد 5هزار دلار باعث کاهش باروری شده است و بعد از این آستانه، افزایش درآمد سرانه هیچ اثری بر افزایش یا کاهش باروری نداشته است. بنابراین یک حداقلی از تمکن مالی برای ازدواج و فرزندآوری نیاز است اما تمکن مالی بیشتر در هیچ کجای دنیا باعث فرزندآوری بیشتر نشده است.
* از جمله مسائلی که هم اکنون دیده می شود، تشویق رسانه های غربی برای کاهش جمعیت ایران است، دلیل این توصیه های رسانه های غرب و غربی ها چیست؟
** به گمان رسانه های غرب و غربی ها، اگر جمعیت خوب مدیریت شود، جمعیت عامل قدرت می شود و این خود موجب توازن ترس و به خطر افتادن منافع کشورهای توسعه یافته جهان می شود. نشست «بیلدربرگ» به عنوان حکومت نامرئی جهان (انجمن سیاسی و اقتصادی جهان) درصدد طراحی مقدمات جنگ بزرگ در خاورمیانه، تشدید نسل کشی و کاهش جمعیت جهان به ویژه کشورهای مسلمان منطقه خاورمیانه است.
* وضعیت دیگر کشورهای جهان در حوزه بافت جمعیتی، چگونه است؟ آیا کشورهایی مانند آمریکا، اسراییل و اروپایی ها نیز بافتی مشابه ایران دارند؟ آن ها برای گسترده شدن جمعیت شان چه مشوق هایی را برای مردم شان به کار می گیرند؟
** وضعیت کلی رشد جمعیت در جهان نشان می دهد که طی دهه های گذشته رشد جمعیت در کشورهای در حال توسعه نه تنها دو برابر کشورهای پیشرفته بوده، بلکه با سرعتی رشد کرده که قبلا در کشورهای پیشرفته سابقه نداشته است. البته باید گفت که در دهه اول قرن بیست و یکم، کاهش تفاوت در بین دو گروه کشورهای توسعه یافته و در حال توسعه ملاحظه می شود و در برخی از کشورهای در حال توسعه، باروری به سطح جانشینی (در حد 2 فرزند) رسیده است و رشد نزدیک به 5،1 تا 2 درصد و کمتر از آن را تجربه می کنند که کشور ایران جزو این دسته از کشورهاست.
لازم به ذکر است که بعضی از کشورهای در حال توسعه رشد بالای جمعیتی را تجربه می کنند. در حال حاضر ایران از نظر رشد سالانه جمعیت در حد میانی و در سطح بین المللی از جمله کشورهای با رشد متوسط جمعیتی است. کشور آمریکا و اروپایی ها به دلیل اینکه زودتر وارد مرحله انتقال شده و زودتر به پیری جمعیت رسیدند، سوپاپ اطمینان آن ها برای توازن جمعیت شان، مهاجرت های بین المللی بود که اکثرا از کشورهای در حال توسعه تامین می شود. اکنون نیز در این کشورها، سیاست های افزایش موالید در حال شکل گیری است و بسته های تشویقی رفاهی و حقوقی در نظر گرفته شده است. باروری کل ایران نسبت به کشورهای آمریکا، انگلستان و فرانسه در حد نسبتا پایینی است.
سیاست های مشوق باروری اعمال شده در کشورهای اروپایی که با روند کاهشی باروری روبه رو بوده اند عبارت اند از:
- مشوق های مالی و اقتصادی؛
- تدوین قانون حمایت از خانواده و قرار دادن آن در رأس برنامه های دولت؛
- سازگار نمودن مشارکت زنان در بازار کار با فرزنددار شدن (سازگار نمودن نقش مادری با نقش کارمندی و کارگری) شامل مرخصی زایمان به مدت مناسب با حقوق «فراهم آوردن امکانات نگهداری کودکان در مهد کودک ها»؛
- تشویق تولد فرزند دوم و سوم؛
- تشویق تساوی مسئولیت ها برای زن و مرد هم به عنوان کارمند و هم به عنوان ارائه دهنده مراقبت برای کودک؛
- مرخصی آموزشی با حقوق؛
- وام های بدون بهره به زوج های تازه ازدواج کرده؛
- افزایش پاداش های مادی به تولدها؛
- افزایش مزایای پرداختی ماهانه خانواده؛
- بهبود مراقبت از کودکان؛
- افزایش سرمایه انسانی با تشویق مردم برای کار کردن برای سال های طولانی تر. این امر به معنای طولانی کردن طول مدت زندگی کاری و تشویق ورودی های جدید به بازار کار مانند زنان است (این سیاست بیشتر برای مقابله با عواقب سالمندی جمعیت است)؛
- برنامه تخفیف ساعت های کار و مزایای مربوط به آن (نروژ)؛
- برنامه حمایت از مراقبت کودکان در مراکز غیردولتی (نروژ).
* در صورت وقوع جامعه پیر برای ایران در آینده، با چه بحران‌هایی مواجه می‌شویم؟
** با توجه به تجربه انتقال جمعیتی در کشور، پیش بینی های علمی انجام شده و آینده نگری مسائل جمعیتی از دیدگاه صاحب نظران جمعیتی کشور، پیامدهای پیری جمعیت (دغدغه)، شامل پیامدهای جمعیتی، اقتصادی و اجتماعی- فرهنگی خواهد شد که عبارت اند از: پیامدهای جمعیتی: الف) کاهش حجم و رشد جمعیت ملی؛
ب) کاهش باروری و قدرت تجدید نسل؛
ج) افزایش میانه سنی و سالمندی جمعیت؛
پیامدهای اقتصادی: د) کاهش جمعیت در سن کار؛
هـ) کاهش رشد اقتصادی؛
و) پایین آمدن نرخ پس انداز خانواده؛
ز) افزایش بار مالی نسل های جوان تر؛
ح)افزایش بار تکفل؛
ط) افزایش تقاضای بازنشسته های فعلی و فشار بر سیستم تأمین اجتماعی؛
- پیامدهای اجتماعی- فرهنگی: ی)شکاف های نسلی در اثر بهم خوردن توازن جمعیت نسل ها؛
ک) جمع شدن چترهای حمایتی خانواده از سالمندان.