کدامیک در انزوا هستند؛ ایران یا آمریکا؟!

پیشینه تاریخی جنبش عدم تعهد
جنبش کشور‏های غیر متعهد یا جنبش عدم تعهد در سال 1961 میلادی برابر با 1340 خورشیدی در اوج جنگ سرد و فضای دو قطبی بین غرب و شرق با هدف وحدت بین کشورهایی که نه در اردوگاه کمونیسم و نه در اردوگاه سرمایه‌داری ، قرار داشتند، تشکیل شد. نام جنبش ابتدا "Non-Commitment" بود اما سریعاً به نام جدید تغییر یافت. گام اصلی و اولیه تشکیل جنبش عدم تعهد در کنفرانس آسیا ـ آفریقا در باندونگ در آوریل سال 1955 میلادی برداشته شد، که در آن 29 نفر از سران کشورهایی که عمدتاً از نسل قبلی کشورهای استعمار شده به حساب می‌آمدند، با هدف تعیین و ارزیابی مسائل جهانی در باندونگ اندونزی گردهم آمدند. در این کنفرانس اصول ده‌گانه باندونگ مشخص شد، این اصول متعاقباً به عنوان اهداف اصلی جنبش عدم تعهد تعیین شد.
اجرای این اصول معیار ضروری عضویت در جنبش عدم تعهد معرفی و تا اوایل دهه 1990 به عنوان جوهره اصلی جنبش قلمداد می‌شد. در سال 1960، در اثر نتیجه حاصله از کنفرانس باندونگ، کشورهای عضو جنبش در خلال پانزدهمین نشست مجمع عمومی سازمان ملل متحد تصمیم‌ به گسترش اعضا گرفتند و در همان سال 17 کشور جدید آفریقایی و آسیایی به عنوان عضو جدید پذیرفته شدند. نقش اصلی در این فرآیند را رهبران برخی کشورها از جمله "جمال عبدالناصر" از مصر، "جواهر لعل نهرو" از هند، "احمد سوکارنو" از اندونزی، "مارشال تیتو" از یوگسلاوی و "نکرومه" از غنا ایفا کردند. 6 سال پس از کنفرانس باندونگ، کشورهای عضو جنبش عدم تعهد یک مبنای وسیع‌تر جغرافیایی را در اولین کنفرانس سران در بلگراد در سپتامبر 1961 بنا نهادند. در این کنفرانس 25 کشور شرکت کردند: افغانستان، الجزایر، یمن، میانمار، کامبوج، سریلانکا، کنگو، کوبا، قبرس، مصر، اتیوپی، غنا، گینه، هند،‌اندونزی، عراق، لبنان، مالی، مراکش، نپال، عربستان سعودی، سومالی، سودان، سوریه، تونس و یوگسلاوی.
براساس تصمیمات اتخاذ شده در اجلاس وزرای خارجه جنبش عدم تعهد در قاهره در سال 1961، کشورهای متقاضی عضویت در جنبش عدم تعهد بایستی 5 معیار ذیل را دارا باشند:
- برخورداری از سیاستی مستقل بر مبنای همزیستی مسالمت‌آمیز با کشورهای دیگر از سیستم‌های سیاسی و اجتماعی مختلف و براساس عدم تعهد اتخاذ کند و یا باید تمایل خود را برای اتخاذ چنین سیاستی نشان دهد.
ـ حمایت از جنبش‌های مستقل ملی
ـ عدم عضویت در پیمان‌های نظامی چندجانبه که در چارچوب مخاصمات قدرت‌های بزرگ منعقد شده است.
ـ در صورتی که عضو جنبش عدم تعهد توافقنامه نظامی دوجانبه با یک قدرت بزرگ دارد یا عضو یک پیمان دفاع منطقه‌ای است، توافقنامه یا پیمان نباید مشخصاً در چارچوب مخاصمات قدرت‌های بزرگ منعقد شده باشد.
ـ در صورتی که عضو جنبش عدم تعهد پایگاه نظامی به یک قدرت خارجی واگذار کرده است، این امتیاز نباید در چارچوب مخاصمات قدرت‌های بزرگ بوجود آمده باشد.
بنیانگذاران جنبش عدم تعهد ترجیح دادند برای جلوگیری از الزامات بوروکراسی یک سازمان، این تشکل را به عنوان جنبش معرفی کنند. معیار‌های عضویت در جنبش عدم تعهد، که در نشست مقدماتی در قاهره در سال 1961 و قبل از اجلاس سران در بلگراد مشخص شده بود، مؤید این بود که جنبش قصد ندارد یک نقش انفعالی در عرصه بین‌المللی ایفا کند و به دنبال اتخاذ مواضعی مستقل برای انعکاس منافع کشورهای عضو می‌باشد. پس از فروپاشی اتحاد شوروی و پایان جنگ سرد، در سال‌های آغازین دهه 1990، فرآیند جهانی سازی، تجارت و سرمایه گذاری، بدهی‌های خارجی، بیماری ایدز و جرایم بین‌المللی به عمده ترین دغدغه‌های غیر متعهد‌ها بدل شدند.
با اتمام دوران جنگ سرد، هم اکنون اعضای این جنبش را اکثراً کشورهای در حال توسعه تشکیل می‌دهند. جنبش عدم تعهد هم اکنون دارای 120 عضو است، همچنین 21 کشور و 10 سازمان نیز عضو ناظر جنبش هستند. ایران از سال ۱۹۷۹- پس از پیروزی انقلاب اسلامی- به جنبش عدم تعهد پیوست و همواره در تمامی اجلاس‎های آن حضور داشته است. غیر متعهد‌ها دارای اساسنامه مدون و یا یک مقر دائمی نیست. تصمیمات اصلی نیز در اجلاس سران کشور‌های عضو این جنبش اتخاذ می‌شوند. اجلاس سران غیر متعهد‌ها هر سه سال یکبار برگزار می‌شود. سمت ریاست جنبش عدم تعهد نیز هر دوره به کشور میزبان اجلاس سران واگذار می‌شود.
اجلاس‌های جنبش عدم تعهد
گردهمایی نخست - بلگراد، ۶-۱ سپتامبر، ۱۹۶۱
گردهمایی دوم - قاهره، ۱۰-۵ اکتبر، ۱۹۶۴
گردهمایی سوم - لوزاکا، ۱۰-۸ سپتامبر، ۱۹۷۰
گردهمایی چهارم - الجزیره، ۹-۵ سپتامبر، ۱۹۷۳
گردهمایی پنجم - کلمبو، ۱۹-۱۶ اوت، ۱۹۷۶
گردهمایی ششم - هاوانا، ۹-۳ سپتامبر، ۱۹۷۹
گردهمایی هفتم - دهلی نو، ۱۲-۷ مارس، ۱۹۸۳
گردهمایی هشتم - حراره، ۶-۱ سپتامبر، ۱۹۸۶
گردهمایی نهم - بلگراد، ۷-۴ سپتامبر، ۱۹۸۹
گردهمایی دهم - جاکارتا، ۷-۱ سپتامبر، ۱۹۹۲
گردهمایی یازدهم - کارتاگینا، ۲۰-۱۸ اکتبر، ۱۹۹۵
گردهمایی دوازدهم - دوربان، ۳-۲ سپتامبر، ۱۹۹۸
گردهمایی سیزدهم - کوالالامپور، ۲۵-۲۰ فوریه، ۲۰۰۳
گردهمایی چهاردهم - هاوانا، ۱۶-۱۵ سپتامبر، ۲۰۰۶
گردهمایی پانزدهم - شرم الشیخ ۱۱-۱۶ جولای، ۲۰۰۹
گردهمایی شانزدهم - تهران ۲۰۱۲
کارکردها و اهداف دیپلماسی چندجانبه
اصولاً کشورها از حضور در سازمان های بین المللی و منطقه ای، اهداف مختلفی را دنبال می کنند و این سازمان ها کارکردهای ویژه ای دارند که کشورها را برای حضور در آنها ترغیب می کنند. از جمله این کارکردها می توان به هنجارسازی، قانون سازی، نظارت، تقسیم منابع و وظایف اجرایی و حل و فصل اختلافات اشاره کرد. سازمان های بین المللی امکان بسیار مناسبی برای تدوین هنجارهای قابل قبول برای جامعه بین المللی می باشد و این مهم از طریق صدور بیانیه، قطعنامه، اعلامیه، گزارش و صورتجلسه صورت می پذیرد. این هنجارها نقش بسزایی در شکل گیری افکار عمومی بین المللی دارد و اصولاً کشورهایی که مایل اند از طریق ابزارهای قدرت نرم، نفوذ خود را در عرصه بین المللی افزایش دهند، از جمله جمهوری اسلامی ایران، می توانند از این کارکرد دیپلماسی چندجانبه و سازمان های بین المللی به خوبی بهره ببرند. در واقع دیدگاه ها و ارزش هایی که از طریق دیپلماسی چندجانبه به شکل یک هنجار قابل قبول بین المللی درآیند، به عنوان ارزش های جهانشمول پذیرفته خواهند شد و تخطی از آنها با واکنش های بین المللی روبرو خواهد شد. کارکرد هنجارسازی دیپلماسی چندجانبه در سال های پس از فروپاشی شوروی، به خوبی از سوی کشورهای غربی مورد بهره برداری قرار گرفت و این کشورها کوشیدند تا از رهگذر برگزاری اجلاس های بین المللی و صدور بیانیه ها و قطعنامه ها، ارزش های مورد نظر خود را به عنوان ارزش های جهان شمول جا بزنند و برخی از این ارزش ها تا امروز نیز جایگاه خود را حفظ کرده است.
اهمیت اجلاس تهران بعد اقتصادی:
ایده ابتدایی تشکیل این جنبش بیش تر سیاسی و امنیتی بوده است اما کارشناسان معتقدند با فروپاشی شوروی و خارج شدن دنیا از حالت دو قطبی، این قدرت اقتصادی است که می تواند حضور یک کشور را در عرصه جهانی پررنگ کند. امروز مسائل مختلف از جمله مسائل اقتصادی به مسئله اول کشورها و مردم جهان تبدیل شده است، بنابراین در اجلاس عدم تعهد، ایران از تمام ظرفیت خود برای بررسی راهکارهای مختلف برای بهبود شرایط اقتصادی در کشورهای عضو جنبش عدم تعهد بهره خواهد گرفت. باتوجه به اینکه بسیاری از کشورهایی که در این اجلاس حضور دارند، بر اساس تبلیغات دنیای غرب روابط اقتصادی خود را با ایران ترسیم کرده‌اند، از این‌رو فرصت پیش ‌آمده برای کشورمان در راستای تنظیم قرارداد‌های تجاری و اقتصادی با این کشور‌ها اهمیت ویژه‌ای دارد. ایران در نظر دارد، جنبش عدم تعهد را به خودکفایی و استقلال اقتصادی سوق بدهد.
بررسی شرایط اقتصادی یکی از دستاوردهای نشست‌های سیاسی است لذا در اکثر دیدارهای دیپلماتیک شرایط اقتصادی مورد بحث و بررسی قرار می گیرد. در اجلاس تهران نیز ایران باید از تمامی ظرفیت‌های خود برای بررسی شرایط اقتصادی و راهکارهای مقابله با تحریم‌ها استفاده کند. دولت باید کابینه اقتصادی خود را برای مقابله با تحریم‌ها و رایزنی با مقامات کشورهای مختلف برای برطرف کردن لطمه‌های تحریم‌ها، بسیج کند. مقابله با تحریم‌ها و شکوفایی اقتصاد کشور می‌تواند بهترین و اساسی‌ترین دستاورد اجلاس جنبش عدم تعهد باشد. حضور نمایندگان 118 کشور جهان در تهران می‌تواند علاوه بر شکست ادعاهای دشمنان انقلاب اسلامی، زمینه تعاملات اقتصادی ایران با هم‌پیمانانش را بیش از گذشته فراهم کند. کشورهای عضو جنبش عدم تعهد در حدود دو سوم کشورهای جهان را شامل می شوند اما تنها کمتر از 15 درصد تولید ناخالص جهانی را در اختیار دارند. و این عملکرد قابل قبول و مناسبی به نظر نمی رسد. در حالی که درصد بالایی از مواد خام و طبیعی که در تولید جهانی نقش عمده ای داشته، در این کشورها وجود دارد. این شرایط سبب شده است در چند سال گذشته نیز فاکتور اقتصادی مورد توجه سران این کشورها قرار گرفته و در اجلاسی که در چند روز آینده نیز در تهران برگزار می شود، پیش بینی می شود بخش اقتصادی مورد تأکید قرار گیرد چرا که فاکتور اقتصادی نقش و اهمیت بالایی را در حرکت های جهانی داشته است.
بعد سیاسی:
یکی از اهداف جنبش عدم تعهد جلوگیری از انزواطلبی کشورها و همچنین ممانعت از تبلیغات مسمومی است که رسانه‌های جهانی متعلق به بلوک سرمایه‌داری و در رأس آن آمریکا علیه کشورها انجام می‌دهند. برگزاری این اجلاس در تهران نشان‌دهنده شکست تلاش های آمریکا برای منزوی کردن جمهوری اسلامی ایران در مجامع بین‌المللی است. آن چیزی که اتفاق افتاده، نشان دهنده اجماع جهانی علیه ایران نیست، چراکه حضور 118 کشور در ایران حکایت از نبود چنین اجماعی علیه ایران در عرصه بین‌الملل دارد. ما به طور دائم شاهد این موضوع بوده‌ایم که غیرمتعهد‌ها در کنار مصوبات شورای حکام، موضع مثبتی را نسبت به فعالیت‌های هسته‌ای ایران اعلام کرده‌اند. جمهوری اسلامی ایران می تواند با ایفای شایسته نقش رهبری جنبش در 3 سال آینده به الگوی مناسبی برای سایر کشورهای عضو بدل شود.
ابعاد بین‌المللی:
در شرایطی که جمهوری اسلامی ایران در کشورهای مختلف از جمله کشورهای عربی – آفریقایی که شاهد شکل گیری و گسترش موج بیداری اسلامی بوده اند، نفوذ و تأثیر بسزایی دارد، برگزاری اجلاس سران جنبش عدم تعهد در تهران نیز می تواند در افزایش این نفوذ، مؤثر باشد. ایران می بایست با استفاده از نفوذ خود در جنبش عدم تعهد و با همکاری کشورهای عضو، سازمان ملل را وادار کند تا از فشار استکبار جهانی کاسته و به سمت عدالت بیشتر حرکت کند. مسئله حمایت از مقاومت فلسطین باید در دستور‌کار این اجلاس قرار بگیرد. اصلاح موضع برخی کشورها در مورد سوریه و فشار بر این کشور هم جزو موضوعات مهمی است که باید در دستورکار اجلاس قرار بگیرد. همچنین مسئله ملت‌هایی که با بیداری اسلامی مواجه هستند و همچنین کشورهایی که ملت‌های آنها بر ضد یک درصد قیام کرده‌اند، باید در دستور ‌کار اجلاس باشد.
همان گونه که پیش تر گفته شد، دیپلماسی چندجانبه کارکردهای ویژه و منحصر به فردی دارد که استفاده از آنها می تواند ثمرات قابل توجهی در عرصه بین المللی به همراه داشته باشد. جمهوری اسلامی ایران می تواند از فرصت برگزاری اجلاس جنبش عدم تعهد در تهران استفاده کند و ارزش های اسلامی و انسانی خود را در قالب بیانیه ها و قطعنامه های اجلاس، به صورت هنجارهای قابل قبول بین المللی درآورد. شکل گیری این هنجارهای اسلامی و انسانی نه تنها خود یک موفقیت بزرگ به حساب می آید، بلکه در عرصه مبارزه با ارزش های ضد انسانی غربی نیز می تواند آنها را با چالش جدی مواجه سازد.
تلاش قدرت‌های غربی برای ناکامی اجلاس تهران
نزدیک به 40 کشور از کشورهای عضو جنبش عدم‌تعهد در کمتر از یک هفته به برگزاری اجلاس تهران، آمادگی خود را برای حضور در این اجلاس، در سطح سران اعلام کرده‌اند اما فشارهای غربی کماکان برای بازداشتن آنها از حضور در تهران ادامه دارد. در رأس این فشارها، رژیم صهیونیستی سفرای خود را مأمور کرده است تا در کشور محل مأموریتشان برای رایزنی با مقامات آن کشور به منظور تحریم نشست تهران وارد مذاکره شوند. با این حال بنا به گفته مقامات برگزار‌کننده اجلاس عدم‌تعهد، تاکنون حضور 100 کشور از 120 کشور عضو جنبش عدم‌تعهد در تهران قطعی شده است. از سویی دیگر حضور برخی شخصیت ها در این اجلاس برای گردانندگان کاخ سفید بسیار گران تمام شده است و به صراحت از آنها خواسته اند که در این اجلاس شرکت نکنند، از جمله ی این افراد می توان به محمود عباس، مرسی و بان کی مون اشاره کرد. تبلیغات دستگاه های سخن پراکنی جهانی نیز در حاشیه برگزاری این اجلاس مهم جالب توجه است، در شرایطی که بیشترین کشورهای عدم تعهد از آسیا، آفریقا و آمریکای لاتین هستند و تقریبا هیچ کشور اروپایی در این سازمان فعالیت ندارد، دستگاه های رسانه ای خبرسازی گسترده ای مبنی بر عدم شرکت نمایندگان کشورهای اروپائی در این اجلاس و دلالت آن بر ناموفق بودن اجلاس تهران انجام داده اند، حال آنکه عملاً شرکت یا عدم شرکت کشورهای اروپایی در این نشست مطرح نیست.
حضور گسترده رسانه‌های خبری جهان در تهران
اینچنین جلساتی با توجه به آنچه پیش تر گفته شد، جهت ارائه وضعیت واقعی از اجلاس و توانایی ها و ظرفیت های کشورمان نیاز به حضور خبرنگاران رسانه های گروهی دارد. مسئله ای که اصلاً به مذاق غربی ها خوش نمی آید ولی رسانه های معتبر دنیا این رویداد مهم را از دست نخواهند داد تا جائی که، تاکنون 87 رسانه خارجی تقاضای خود برای حضور مستقیم در پوشش اجلاس غیرمتعهدها را به اداره رسانه‌های خارجی وزارت فرهنگ ارسال کرده‌اند. علاوه بر این تعداد دیگری از نمایندگی‌های مقیم رسانه‌‌های خارجی نیز، از طریق امکانات دفتر نمایندگی خود، در زمان برگزاری اجلاس جنبش عدم تعهد، اخبار آن را به مخاطبان خود منتقل خواهند کرد. این تعداد، صرفا شامل رسانه‌هایی است که به صورت مستقل اخبار اجلاس را پوشش خواهند داد و علاوه بر این تعداد زیادی خبرنگار از رسانه‌های کشور‌های مختلف به عنوان هیات‌های خبری همراه مقامات بلند پایه خارجی وارد کشور خواهند شد. تاکنون حضور خبرنگارانی از سوی کشورهای لبنان، روسیه، تایلند، ژاپن، آلمان، امارات متحده عربی، عراق، آمریکا، جمهوری خلق چین، فلسطین، کلمبیا، فرانسه، اسپانیا، ونزوئلا، کانادا، پاکستان، بوسنی و هرزگوین، ترکیه، قطر، جمهوری آذربایجان، سوریه، کویت، افغانستان، هلند، نروژ، ایتالیا، عمان، نیجریه، دانمارک و کرواسی و همچنین خبرگزاری‌های مهمی از جمله کیودو ژاپن، شین هوای چین، خبرگزاری فرانسه، خبرگزاری آسوشیتدپرس، خبرگزاری اسپانیا، خبرگزاری آلمان و خبرگزاری ریانوستی روسیه برای پوشش این اجلاس حتمی است.