جنبش عدم تعهد از نمای نزدیک (بخش سوم)

چند روز قبل از گردهمایی سران اجلاس، کارشناسان ارشد و نشست وزرای خارجه کشورهای عضو جهت بررسی نهایی پیش‌نویس بیانیه پایانی و دیگر بیانیه‌ها که قبلاً توسط دولت میزبان تهیه و در دفتر هماهنگی در نیویورک مورد بررسی قرار گرفته، تشکیل می‌شود.
کارشناسان ارشد معمولاً با تشکیل دو کمیته سیاسی و اقتصادی ـ اجتماعی، ضمن بحث و گفتگو، نظرات پیشنهادی خود را به صورت اصلاحیه برای درج در بیانیه نهایی پیشنهاد می‌کنند که در صورت کسب اجماع در بیانیه درج می‌شود.
کارشناسان ارشد، گزارش کار خود را به اجلاس وزرا ارائه داده و وزرا نیز پس از بررسی مصوبات کارشناسان، اسناد اجلاس را برای تصویب نهایی به اجلاس سران می‌دهند. این مصوبات در صورت نظر موافق سران، مورد تصویب نهایی قرار می‌گیرد و به عنوان بیانیه جنبش منتشر می‌شود.
لازم به ذکر است که وزرای خارجه و سران در طول اجلاس علاوه بر بررسی مواضع و مسائل مطرح شده، در جلسات عمومی به ایراد سخنرانی در خصوص مسائل مختلف منطقه‌ای و بین‌المللی پرداخته و در حاشیه اجلاس نیز به انجام دیدارهای دوجانبه و چندجانبه با دیگر اعضا می‌پردازند.
معمولاً در آغاز دوره سه ساله، محل اجلاس بعدی سران و میزبان آینده جنبش تعیین می‌شود و رئیس کشور میزبان به مدت سه سال ریاست جنبش عدم تعهد را برعهده دارد، اما عملاً این ریاست به وزیرخارجه آن کشور تفویض می‌شود.
با توجه به اینکه جنبش عدم تعهد دبیرخانه ندارد، کشوری که ریاست آن را به‌عهده می‌گیرد، الزاماً باید بخش عمده‌ای از وزارت خارجه خود را به جنبش عدم تعهد اختصاص دهد تا به مسائل جنبش بپردازد.
از آنجا که اعضای جنبش عدم تعهد به صورت مرتب برای پیگیری مسائل بین‌المللی در سازمان ملل با یکدیگر در ارتباط بوده و به تشکیل جلسه و رایزنی می‌پردازند، غالباً بخش عمده فعالیت‌های نمایندگی دائم کشور میزبان در سازمان ملل به امور مربوط به جنبش عدم تعهد اختصاص می‌یابد.
برای آسان‌تر کردن مسئولیت‌های رئیس و تسهیل امور، سازوکارهای متعددی شامل گروه‌های کاری، گروه تماس، نیروی اقدام2‎‌‌‌‌‎‏ و دیگر کمیته‌های جنبش عدم تعهد ایجاد شده که هدف از تشکیل آنها کسب مواضع مشترک میان اعضای جنبش است.
2ـ6 کنفرانس وزرا
کنفرانس وزرای امورخارجه عضو جنبش عدم تعهد به منظور پیگیری و اجرای مصوبات و تصمیمات اجلاس سران، 18 ماه پس از اجلاس سران برگزار می‌شود. در اجلاس وزرا همچنین موضوعاتی که از اهمیت ویژه‌ای برخوردارند، مورد بررسی قرار می‌گیرند.
3ـ6 دفتر هماهنگی‌
با توجه به فقدان تشکیلات منظم و ستادی در جنبش عدم تعهد، در ابتدا جنبش صرفاً به برگزاری اجلاس‌های مختلف در سطح سران و وزرای خارجه اکتفا کرد، ولی به تدریج و به تجربه، این نقیصه آشکار شد که امکان پیگیری مصوبات اجلاس‌های مختلف که معمولاً در فواصل زمانی نسبتاً طولانی برگزار می‌شود، وجود ندارد.
مشخص نبود در صورت بروز مسائل جدید در صحنه بین‌المللی که مستلزم موضع‌گیری و یا اخذ تصمیم سریع است، جنبش با چه سازوکاری باید در قبال آن واکنش نشان دهد. طی اجلاس‌های اول، دوم و سوم سران، اقدام عملی برای رفع این کمبود صورت نگرفت تا اینکه در اجلاس چهارم تصمیم گرفته شد به منظور استمرار فعالیت‌های جنبش و ایجاد هماهنگی بین جنبش و سازمان ملل متحد، ارگان جدیدی تحت عنوان دفتر هماهنگی در نیویورک تشکیل شود.
دفتر هماهنگی در دو سطح شروع به کار کرد، اول در سطح نمایندگان دائم کشورها نزد سازمان ملل و دیگر، اجلاس وزرای خارجه کشورهای عدم تعهد که هر سال یک بار در حاشیه مجمع عمومی سازمان ملل تشکیل می‌شود.
دفتر هماهنگی در ابتدا 17 عضو داشت، این تعداد به تدریج افزایش یافت و در دهه 80 میلادی به 70 عضو رسید، اما در حال حاضر تمامی اعضای جنبش عدم تعهد عضو دفتر هماهنگی نیز هستند.
4ـ6 اجلاس فوق‌العاده وزرا
در صورت لزوم و به پیشنهاد دفتر هماهنگی جنبش عدم تعهد، اجلاس فوق‌العاده وزرای خارجه جنبش به منظور بررسی یک موضوع خاص تشکیل می‌شود که در این صورت دستور کار اجلاس وزرای خارجه صرفاً محدود به موضوع مورد نظر خواهد بود.
5ـ6 اجلاس وزرا در حاشیه اجلاس سالانه مجمع ‌عمومی سازمان ملل در نیویورک
روال بر این است که وزرای خارجه کشورهای عضو جنبش عدم تعهد هر سال به هنگام آغاز اجلاس مجمع عمومی سازمان ملل در نیویورک، یک اجلاس به منظور هماهنگی در خصوص موضوعات مطرح در دستور کار مجمع عمومی و مسائل مهم بین‌المللی داشته باشند. در این گردهمایی معمولاً تمامی وزرای خارجه عضو جنبش شرکت می‌کنند.
6ـ6 اجلاس وزرای خارجه دفتر هماهنگی‌
در پی تصویب گزارش کمیته متدلوژی در سال 1996، قبل از تشکیل اجلاس سران، اجلاس وزرای خارجه دفتر هماهنگی، به منظور آماده‌سازی مقدمات امر، تهیه بیانیه پایانی اجلاس سران و در صورت لزوم بررسی موضوعات مهم بین‌المللی تشکیل می‌شود که آخرین آن در ماه مه 2006 (خرداد 1385) در «پوتراجایا» پایتخت جدید مالزی تشکیل شد.‏
‏7ـ6 تروئیکا
اندیشه تشکیل تروئیکا متشکل از رؤسای فعلی، گذشته و آینده جنبش عدم تعهد نخستین بار در اجلاس وزرای‌ خارجه جنبش در آوریل 1997 مطرح شد و متعاقب آن اولین جلسه تروئیکا در اجلاس 52 مجمع عمومی به صورت رسمی برگزار شد.
از آن زمان در مناسبت‌های مختلف، تروئیکای جنبش با تشکیل جلسه و صدور بیانیه به بیان مواضع جنبش عدم تعهد مبادرت ورزیده که از جمله می‌توان به تشکیل جلسه تروئیکا متشکل از وزرای خارجه آفریقای جنوبی، مالزی و کوبا در زمستان 1384 در آفریقای جنوبی و صدور بیانیه در حمایت از فعالیت‌های صلح‌آمیز هسته‌ای جمهوری اسلامی ایران اشاره کرد.
8 ـ6 کمیته دائم همکاری‌های اقتصادی‌
کمیته دائم همکاری‌های اقتصادی در سطح وزرای‌خارجه، به منظور تقویت همکاری جنوب‌ـ جنوب، گفت‌وگوی کشورهای در حال توسعه با کشورهای توسعه‌یافته و ارتقاء نقش سازمان ملل به ویژه مجمع عمومی در همکاری بین‌المللی برای توسعه تشکیل شده و جلسات آن بنا بر توصیه دفتر هماهنگی برگزار می‌شود.
9ـ6 گروه‌های هماهنگی بین دول‌
غیر از کمیته دائم همکاری‌های اقتصادی، تعدادی گروه‌های هماهنگی برای بررسی مسائل گوناگون با شرکت نمایندگان بخش‌های مختلف از کشورهای ذیعلاقه در هر مورد تشکیل شده که وظیفه آنها بررسی موضوعات به طور تخصصی، تهیه گزارش‌های مربوط و تسلیم آنها به کنفرانس‌هایی در سطوح بالاتر است.
گروه‌های هماهنگی که تاکنون تشکیل شده است، عبارتند از: گروه مواد خام، ‌تجارت، همکاری‌های پولی و مالی، صنعت، ماهیگیری، حمل و نقل، ارتباطات راه دور، مؤسسات عمومی و بهداشتی و همکاری‌های فنی.
10ـ6 اجلاس‌ وزرا برای همکاری بین‌المللی در زمینه‌های مختلف‌
این نشست‌ها با توجه به زمینه‌های همکاری میان کشورهای عضو جنبش عدم تعهد تشکیل می‌شود و شامل اجلاس وزرای فرهنگ و اطلاعات، اجلاس اتحادیه خبرگزاری‌های کشورهای غیرمتعهد، اجلاس وزرای فرهنگ و آموزش عالی، اجلاس وزرای ورزش، اجلاس وزرای بهداشت، اجلاس وزرای کار، اجلاس وزرای کشاورزی و اجلاس وزرای جمعیت کشورهای غیرمتعهد است.
11ـ6 کمیته هماهنگی مشترک جنبش عدم تعهد و گروه 77
با توجه به عضویت بسیاری از اعضای گروه 77 در جنبش عدم تعهد، کمیته هماهنگی مشترک جنبش عدم تعهد و گروه 77 ‌3 به منظور هماهنگی و اتخاذ مواضع مشترک از سوی این دو تشکل در مباحث مهم مطرح در سازمان ملل، نظیر پنجاهمین سالگرد اعلامیه هزاره و با تجدید ساختار سازمان ملل تشکیل شده است. در همین زمینه، سندی تحت عنوان شرح وظایف گروه 77 تنظیم شده و کمیته هماهنگی براساس آن عمل می‌کند.
12ـ6 گروه کشورهای عضو عدم تعهد در شورای امنیت‌
نظر به لزوم هماهنگی دائم بین اعضای جنبش که عضو شورای امنیت سازمان ملل هستند یا دفتر هماهنگی جنبش عدم تعهد، دراجلاس سران «کارتاننا» در سال 1995، بر ایجاد ارتباط و مشاوره و هماهنگی دائم میان آنها تأکید شد.
براساس این تصمیم مقرر شد، رئیس دفتر هماهنگی در نیویورک به صورت مرتب در جلسات شورای امنیت شرکت کرده و در خصوص موضوعات حائز اهمیت برای اعضای جنبش در شورای امنیت، مواضع جنبش را اعلام کند.
وی همچنین باید در دیدارهای منظم با کشورهای عضو عدم تعهد در شورای امنیت، آنها را در جریان مواضع جنبش قرار دهد. متقابلاً کشورهای عضو عدم تعهد در شورای امنیت باید رئیس دفتر هماهنگی را از موضوعات مطروحه در شورای امنیت مطلع کند.‏
‏13ـ6 گروه‌های کاری، گروه‌های تماس، نیروی اقدام و کمیته‌های جنبش عدم تعهد
همانطور که گفته شد به منظور کمک به رئیس جنبش‌عدم تعهد و تسهیل امور، سازوکارهای متعدد شامل گروه‌های کاری، گروه تماس،‌گروه کارشناسی ویژه ‌‌‌‌‌و کمیته‌های مختلف در جنبش عدم تعهد ایجاد شده که هدف از تشکیل آنها کسب مواضع مشترک میان اعضای جنبش است، از جمله گروه‌های کاری ویژه، گروه کار جنبش عدم تعهد برای عملیات حفظ صلح (به ریاست مراکش)، گروه کاری ویژه برای خلع سلاح (به ریاست اندونزی) و نیز کمیته فلسطین (به ریاست کوبا) است.
در کمیته فلسطین، علاوه بر رئیس دوره‌ای جنبش عدم‌تعهد، کشورهای عضو شورای امنیت نیز که در جنبش عدم‌تعهد عضویت دارند، برای شرکت در جلسه کمیته فلسطین دعوت می‌شوند.
بدین ترتیب در جلسه کمیته فلسطین مجموعاً 15 کشور به شرح زیر شرکت می‌کنند: الجزایر، بنگلادش، کلمبیا، هند، اندونزی، فلسطین، سنگال، آفریقای‌جنوبی، زامبیا، زیمبابوه، بورکینافاسو، لیبی، پاناما و ویتنام.‏
 7ـ غیر متعهدها و دغدغه‌های پیش رو
در سال 1961 و در اولین اجلاس این جنبش که در بلگراد، پایتخت یوگسلاوی سابق برگزار شد، شرایط عضویت کشور‌ها در جنبش غیر متعهد‌ها تعیین شد.
بر این اساس کشور‌های عضو غیر متعهد‌ها از ائتلاف با قدرت‌های بزرگ و عضویت در پیمان‌های دفاعی که این قدرت‌ها نیز عضو آن هستند، منع شده‌اند. در این اجلاس که در بلگراد به میزبانی ژنرال «تیتو» برگزار شد، محور مباحثات 25 کشور اولیه عضو، خطر بروز جنگ میان ایالات متحده آمریکا و شوروی سابق بود.
عدم تعهد در بیانیه پایانی اجلاس اول اعلام کرد: هدف ما حمایت از کشور‌های مستقل و مبارزه با امپریالیسم است. عدم تعهد همچنین خود را متعهد به بازسازی ساختار اقتصاد جهانی دانسته بود.
پس از فروپاشی اتحاد شوروی و پایان جنگ سرد، در سال‌های آغازین دهه 1990، فرایند جهانی‌سازی، تجارت و سرمایه‌گذاری، بدهی‌های خارجی، بیماری ایدز و جرایم بین‌المللی، به عمده‌ترین دغدغه‌های غیرمتعهد‌ها بدل شدند.
جنبش غیر متعهد دارای اساسنامه مدون یا یک مقر دائمی نیست. تصمیمات اصلی نیز در اجلاس سران کشور‌های عضو این جنبش اتخاذ می‌شوند. اجلاس سران غیر متعهد‌ها هر سه سال یکبار برگزار می‌شود. سمت ریاست جنبش عدم تعهد نیز هر دوره به کشور میزبان اجلاس سران واگذار می‌شود.‏        ادامه دارد...