ائتلاف علیه یکجانبه‌گرایی آمریکا

علی رضائی
برگزاری شانزدهمین اجلاس سران جنبش عدم تعهد در تهران علاوه بر آنکه فرصت تجدید حیات این جنبش را فراهم می کند، امکان آشنایی بیشتر ملت ها و دولت های مستقل با قدرت غیرمتعهدها را نیز فراهم می کند.
آشنایی با اصل و واقعیت جنبش عدم تعهد در درجه اول باعث خواهد شد که این باور به طور عمومی در سراسر جهان اشاعه یابد که امریکا و حامیان سلطه و زور تنها قدرت های حاکم در سطح بین المللی نیستند و بسیاری از دولت های غیرمتعهد به شرق و غرب به شرط همبستگی با یکدیگر می توانند از وابستگی خود به امریکا کم کنند. فلسفه وجودی غیرمتعهدها نیز بر همین پایه و اساس شکل گرفته است؛ آنچنان که جنبش عدم تعهد در سال ۱۹۶۱ پس از جنگ جهانی دوم در خلال نظام دوقطبی و رقابت دو بلوک غرب سرمایه داری با محوریت امریکا و شرق کمونیسم با محوریت شوروی سابق و در فضای جنگ سرد، توسط کشورهای در حال توسعه با اهدافی خاص پایه گذاری شد که مهم ترین هدف آن استقلال و عدم تعهد به دو بلوک غرب و شرق بود.
حمایت از حق تعیین سرنوشت، حاکمیت و استقلال ملی و یکپارچگی سرزمینی کشورها، مخالفت با آپارتاید، عدم الحاق به پیمان های نظامی چندجانبه و استقلال کشورهای عضو از قدرت های بزرگ یا رقابت ها و نفوذ در بلوک بندی های سیاسی، مبارزه علیه امپریالیسم در تمامی اشکال و ظهور، مبارزه علیه استعمار، استعمار جدید، نژادپرستی، اشغال و تسلط خارجی، خلع سلاح، عدم دخالت در امور داخلی کشورها و همزیستی مسالمت آمیز بین ملت ها، رد استفاده از تهدید به زور در روابط بین الملل، تقویت سازمان ملل، دموکراتیزه کردن روابط بین الملل، توسعه اقتصادی، اجتماعی و بازسازی سیستم اقتصادی بین المللی و همچنین همکاری بین المللی در موقعیت برابر از دیگر اهداف برجسته ای است که بر اساس آن جنبش غیرمتعهدها تشکیل شد.
غیرمتعهدها، قطب مثبت در نظام بین‌الملل
اکنون با گذشت ۵۰ سال از تشکیل جنبش عدم تعهد و افزایش اعضای آن به ۱۱۸ کشور که جمهوری اسلامی ایران نیز یکی از آنهاست، با وجود تنوع ایدئولوژی، سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی، اهداف و اصول اولیه آن کماکان حفظ شده است. این در حالی است که بعد از فروپاشی نظام دو قطبی و اضمحلال بلوک کمونیستی در جهان، بسیاری فلسفه ادامه حیات جنبش عدم تعهد را زیر سؤال بردند، ولی کشورهای عضو جنبش عدم تعهد علاوه بر تأکید بر الزامات ادامه فعالیت جنبش در عرصه بین المللی، نشان دادند که قادر به کنار گذاشتن اختلافات و پایه گذاری مبنای مشترک برای همکاری های چندجانبه و حفظ ارزش های مشترک هستند.
اوضاع جهان در شرایط فعلی اگرچه از دوران جنگ سرد متفاوت شده و دیگر اتحاد جماهیر شوروی وجود ندارد، اما ایالات متحده امریکا با کنار گذاشتن اصول دیپلماسی و بی توجهی به قواعد بین المللی از فرصت حذف رقیب استفاده کرده و خود را حاکم جهان تلقی می کند و سعی دارد خود را تنها قطب پیروز عالم بداند و همه را به اختیار یا به زور به سمت خود جلب کند. این قلدری های امریکا و حامیانش در جبهه استکبار مهم ترین دلیل بر ابقای جنبش عدم تعهد است. زیرا کشورهای عضو این جنبش اگر خود را به عنوان یک قدرت بین المللی قلمداد کنند و امریکا از وجود این رقیب مطلع باشد، اصول رقابت صحیح در عرصه بین المللی را رعایت می کند و دیگر به مانند شرایط فعلی خود را یکه تاز جهان قدرت نمی داند که بخواهد به زور، حرف خود را به کرسی بنشاند و با قلدری هر کسی را پیرو اعمال خود کند.
وجود امریکا و رفتارهای کلامی و عملی این کشور روی محور صهیونیزم بین الملل مهم ترین علت وجودی جنبش عدم تعهد است و در واقع کسانی که نسبت به فلسفه وجودی جنبش عدم تعهد پس از فروپاشی شوروی تشکیک وارد می کنند باید بدانند که وضعیت نظام تک قطبی فعلی بهتر از دوران نظام دوقطبی نشده است که اهداف استقلال طلبانه و عدالت محور غیرمتعهدها از چرخه خارج باشد.
در دوران جنگ سرد اگرچه هر دو بلوک رویه منفی را در پیش گرفته بودند و نظام بین الملل گرفتار یک آهن ربا با دو قطب منفی شده بود، اما اکنون غیرمتعهدها می توانند در برابر قطب منفی امریکا و انحصارطلبی های آن، قطب مثبت نظام بین الملل باشند و آن را استحکام بخشند و بسیاری از دولت ها و ملت ها را از فرو رفتن در گرداب رفتارهای صهیونیستی و جنگ طلبانه نظام سلطه نجات دهند.
ترس جبهه استکبار از تجدید حیات جنبش عدم تعهد
جنبش غیرمتعهدها که امروز بیش از نیمی از اعضای سازمان ملل متحد را شکل می دهد، اگر از بین دو مولفه همبستگی و وابستگی، گزینه همبستگی بین اعضا را انتخاب کنند، به موازات تقویت همبستگی میان غیرمتعهدها، وابستگی آنان به نظام سلطه کاسته می شود و بنابراین چرخه تأثیر گذاری ها حالت عکس امروز را پیدا می کند و در آینده ای نه چندان دور اعضای غیرمتعهدها هستند که نتیجه معادلات بین المللی را در راستای عدالت جهانی رقم می زنند.
بر همین اساس شعار شانزدهمین اجلاس سران جنبش عدم تعهد در تهران با عنوان «صلح پایدار در سایه مدیریت مشترک جهانی» انتخاب شده است تا پرده توهم از مقابل دیدگان امریکا و حامیانش که مدیریت جهان را حق انحصاری خود می دانند، کنار رود و حاصل اقدامات نظام سلطه که تاکنون چیزی غیر از جنگ، خرابی، کشتار و تهدید و بی عدالتی در سراسر جهان نبوده جای خود را به صلح پایدار در سایه مدیریت مشترک جهانی بدهد. برگزاری این اجلاس در تهران قابلیت آن را دارد که غیرمتعهدها را به اصل و واقعیت خود بازگرداند و تجدید حیات آن را فراهم کند. بی شک بزرگ ترین ترس جبهه استکبار نیز از همین زاویه است. آنچنان که روز گذشته پس از آنکه جنبش عدم تعهد با وجود همه مخالفت ها و مانع تراشی ها کار خود را در تهران آغاز کرد، بازتاب ها و واکنش های گسترده ای در سطح جهان و رسانه های بین المللی داشت و در حالی که برخی آن را «همایش امید» برای ایران توصیف کردند، بعضی دیگر آن را هشداری برای امریکا قلمداد کردند.
برخی رسانه های غربی نظیر رویترز نیز پیش از این، میزبانی ایران از جنبش غیرمتعهدها را «کودتای دیپلماتیک تهران علیه طرح غرب برای انزوای ایران» خواندند. این خبرگزاری انگلیسی در گزارشی با اشاره به این نشست نوشت: «میزبانی و ریاست ایران بر جنبش عدم تعهد فرصتی با ارزش برای نفوذ بر کشورهای درحال توسعه و مقابله با تلاش های امریکا در منزوی کردن این کشور است.»
این تحلیل زمانی قوام بیشتری پیدا می کند که بر اساس آخرین اطلاعات تاکنون نزدیک به ۶۰ میلیارد دلار معاهده نامه اقتصادی تنظیم شده که قرار است در طول برگزاری اجلاس میان رؤسای جمهور و وزرای کشورهای شرکت کننده با جمهوری اسلامی امضا شود که بی تردید این فرصت بزرگی برای بی اثر کردن تحریم ها است. حضور سران و هیئت های دیپلماتیک ۱۱۸ کشور جهان در اجلاس تهران و ریاست سه ساله جمهوری اسلامی بر جنبش غیرمتعهدها شامل فرصت های متعدد کم نظیری خواهد بود که مهم ترین آن آگاه کردن کشورهای قلدری نظیر امریکا به اوضاع جدید جهانی و فاصله شدید اراده ملت ها و دولت های مستقل از نگاه کدخدامنشانه بر جهان است.