انگیزه تولید در اقتصاد اسلامی و لیبرال

رفتارهای اقتصادی افراد به دو بخش اساسی «انگیزه افراد در سرمایه‏گذاری و تولید و کسب درآمد» و «انگیزه افراد در مصرف و تخصیص درآمد» تقسیم می‏شود. تحلیل رفتارهای اقتصادی افراد در این دو بخش بنیان دانش اقتصاد مرسوم دنیا را سامان می‏دهد.
فصل اول: انگیزه افراد در سرمایه‏گذاری و تولید و کسب درآمد‏
نوع نگاه انسان و مکاتب اقتصادی به سعادت و لذت و نیز به درد و الم، در شکل‏گیری رفتارهای اقتصادی انسان و نیز موسسه‏های اقتصادی در زمینه‏های سرمایه‏گذاری، تولید، مصرف و تخصیص درآمد تاثیر فراوانی دارد. انسان هرچیز را سعادت و لذت پندارد، تمام تلاشهایش و جهت فعالیتهایش به آن سمت خواهد بود. این تفسیر در شکل‏گیری نوع الگوهای اقتصادی هر نظام اقتصادی تاثیر بسزایی دارد. لذا می‏بایست به تفسیر سعادت و لذت از منظر مکاتب مختلف پرداخت.‏
سود و سعادت در اقتصاد لیبرال و اقتصاد علوی: اقتصاد لیبرال، لذت و ألم مادی را حاکم بر تمام رفتارهای اقتصادی افراد می‏داند؛ بلکه برای آن که افراد به خوشبختی و سعادت برسند و از بدبختی و شقاوت به دور بمانند، چاره‏ای ندارند، مگر آنکه فقط لذت و فواید مادی را در تمام رفتارهای خود ملاک قرار دهند. ‏
اما در اقتصاد علوی بر اساس آیات و روایات، سعادت و سود و لذت چنین تفسیر می‏گردد: هر انسان عاقلی بر پایه غریزه حب الذات در پی لذتهای بیشتر و پایدارتر، و گریزان از رنج و الم زندگی دنیایی و آخرتی خود باید باشد؛ انسان باورمند به حیات آخرتی درک می‏کند که هرچه نعمتهای آخرتی بیشتر نصیبش شود، سعادتمندتر است. اکنون با توجه به این مفاهیم و تفسیر لطیف از لذت و سعادت در صدد بررسی انگیزه رفتار فرد در عرصه تولید و مصرف در اقتصاد علوی هستیم.
انگیزه تولید در نظام لیبرال سرمایه‏داری
انگیزه فرد در فعالیتهای اقتصادی، پیامدهای فراوانی به دنبال خواهد داشت. تولید نوع کالا، انتخاب نوع شغل، کیفیت بهره‏برداری از منابع و ظرفیت‏های تولیدی، تنظیم اوقات فراغت و کار روزانه، میزان کار و تولید در طول عمر، کسب مهارت در تولید، تخریب یا ایجاد بستر برای دیگران به طور مستقیم تحت تاثیر انگیزه تولید فرد قرار دارند.بر پایه نظریه‏های اقتصاد خرد، انگیزه فرد در سرمایه‏گذاری و تولید، حداکثر کردن سود است؛ درنتیجه هر کسی که عوامل تولید در اختیار دارد، باید از آن به گونه‏ای استفاده کند تا درآمد ناشی از آن به حداکثر ممکن و هزینه تولید به حداقل ممکن برسد تا در برایند نهایی، سود تولید به حداکثر برسد.
بر اساس تعریفی که نظام سرمایه‏داری لیبرال از انسان ارائه داد، مقصود از سود، فقط سود اقتصادی مادی شخصی است؛ چراکه انسان باید به دنبال نفع و لذت شخصی خود باشد و مقصود از لذت نیز لذت مادی دنیایی است؛ آن گاه می‏توان لذت مادی را به حداکثر رساند که در عرصه تولید، تولید کننده فقط در صدد به حداکثر رساندن سود مادی خود باشد؛ بلکه با توجه به پارامترهای انسان شناسی این نظام، رفتار عقلایی در عرصه تولید زمانی قابل قبول است که فرد در پی حداکثر کردن سود مادی شخصی خود باشد.
آثار مخرب و توالی فاسد نگرش لیبرال در امر تولید
اکنون با توجه به این انگیزه، توضیح مختصری درباره تاثیر آن بر امور پیش گفته ارائه می‏دهیم. اگر تولید کننده، تولید کالای صنعتی و کشاورزی را پیش روی خود داشته باشد، یگانه معیار انتخاب تولید کالای صنعتی و کشاورزی بیشترین سودی است که از تولید یکی از آن دو می‏برد. اگر در تولید کالای صنعتی سود بیشتری وجود داشته باشد، رفتار عقلایی الزام می‏کند که تولید کننده تمام عوامل تولید خود را در تولید آن کالا به کار گیرد. این انتخاب حتی در صورتی که محصولات کشاورزی در ردیف کالاهای اساسی و ضرور برای جامعه به شمار آید، امری عقلایی است و بر اساس منطق عقلایی رفتار اقتصادی، تولید کننده از آن عدول نمی‏کند. در بهره‏برداری از منابع و ظرفیتهای تولیدی، هیچ‌گاه محیط زیست و کیفیت زندگی دیگران ملاک نوع و میزان استفاده از منابع و ظرفیتهای مادی است که در حداکثر کردن سود تولید موثر باشد.فراغت و تفریح از امور بسیار لذت بخش برای انسان‏ها است. لذتی که انسان از فراغت و تفریح می‏برد، چه بسا از امور دیگر زندگی قابل اکتساب نیست؛ درنتیجه‏، میزان کار و تولید به گونه‏ای تعیین می‏شود که در صورت امکان، فرد حداکثر لذت مادی را داشته باشد؛ بنابراین، اگر انسان درآمدهای کافی برای به حداکثر رساندن لذت مادی خود از طریق فراغت و تفریح داشته باشد، به رنج انداختن خود برای تولید، امری غیر عقلایی است، مگر آنکه با کار کردن رنج و المی را از خود دور سازد. حتی اگر فرد، دارای تخصص بالایی باشد که بتواند کالاها و خدماتی تولید کند که انسانهای بسیاری از آن بهره‏مند شوند، با داشتن درآمد کافی، به رنج انداختن خود برای تولید، رفتاری عقلایی نیست، مگر آنکه نفس تولید آن کالا و خدمت در زمره تفریح و لذت وی قرار گیرد. بدین ترتیب، طول عمر کار و تلاش این افراد کاهش خواهد یافت.
کسب مهارت و تخصص زمانی اتفاق خواهد افتاد که فرد با کسب مهارت و تخصص، سود بیشتری نصیبش شود و اگر هزینه کسب مهارت به گونه‏ای باشد که در نهایت سود حاصل از وضعیت غیر تخصصی بیشتر نشود، اقدام برای کسب مهارت و تخصص، عقلایی نیست؛ هرچند آن مهارت و تخصص نیاز جامعه و سایر افراد باشد.بر اساس معیار حداکثر سود در تولید، ار تولید کالایی برای فرد سود سرشاری داشته باشد؛ اما زمینه تولید را برای دیگران تخریب کند، تولید آن کالا کاملا مطابق منطق عقلایی است.
انگیزه‏های تولید در اقتصاد اسلامی
اختلاف اساسی مسلمان و غیر مسلمان در انگیزه و هدف تولید به تفسیر و برداشت آنها از مفهوم سعادت و لذت برمی‏گردد. هر انسانی در رفتارهای اقتصادی خود در صدد کسب سعادت، رفاه و لذت بیشتر است؛ اما سرمایه‏داری یگانه هدف از تولید را حداکثر کردن رفاه و لذت مادی دنیایی می‏داند؛ ولی مسلمان حیات آخرتی را ادامه حیات دنیایی می‏شمارد و در رفتارهای اقتصادی خود می‏کوشد تا سعادت، رفاه و لذت حیات دنیایی و آخرتی خود را به حداکثر برساند. حداکثر کردن سود در تولید، کاملا رفتار عقلایی است؛ ولی مسلمان در هر رفتار اقتصادی خود سود فراوان، پایدار و بی‏همتای حیات آخرتی را کنار سود مادی دنیایی در نظر می‏گیرد و تولید خود را چنان سامان می‏دهد تا مجموع این دو نوع سود بیشینه شود.گذشت که حضرت علیه السلام در سخنان خود تصریح داشت اهل تقوا از تمام نعمتهای دنیایی طالبان دنیا بهره می‏برند و افزون بر آن از نعمتهای پایدار، بی‏همتا و فراوان آخرتی نیز بهره می‏بر و افزون بر آن از نعمتهای پایدار، بی‏همتا و فراوان آخرتی نیز بهره مند هستند و نیز کسانی که در رفتارهای خود در دنیا، آخرت را هدف قرار می‏دهند هم مالک دنیا و هم مالک آخرتند و از هر دو بهره‏مند می‏شوند؛ اما کسانی که برای سود دنیا می‏کوشند، از سود آخرتی چیزی نصیب آنها نمی‏شود؛ بنابراین، مومن نباید برای آخرت به‏طور مطلق دنیا را ترک کند و نباید برای دنیا آخرت را ترک کند؛ بلکه از هر دو بهره‏مند شود.