جنبش عدم تعهد و نظم نوین جهانی

محمد امین‌آبادی
کشورهای عضو جنبش غیر متعهدها در ابعاد گوناگون سیاسی، اقتصادی و فرهنگی می توانند سهم شایانی درگذار نظام بین الملل از وضع آشفته ی موجود به یک نظم مطلوب داشته باشند، ولی لازمه ی آن، غلبه بر چالش های موجود درون جنبش است. متأسفانه در یک نگاه موشکافانه، اعضا خود را متعهد به اصول و آرمان های اولیه ی جنبش، مثل عدم تعهد واقعی و منع هم پیمانی سیاسی و نظامی با قدرت های بزرگ نمی دانند، علاوه بر آن درگیری ها و اختلافات داخلی مانع اتخاذ وحدت رویه در مناسبات بین المللی را دارد.
ـ بعد سیاسی؛
جنبش غیرمتعهد هم اکنون 120 عضو دارد که دو سوم کشورهای موجود و بیش از 60 درصد جمعیت جهانی را شامل می شود؛ در صورتی که این جنبش، تبدیل به یک سازمان با دبیرخانه ی ثابت بشود، می تواند با هنجارسازی در کنار سازمان ملل و بزرگ ترین سازمان بین دولتی بعد از سازمان ملل، به ایفای نقش بپردازد. اعضای جنبش می توانند در دراز مدت رژیم ها، نهادها و سازمان های مختص به خود را داشته باشند و در منسوخ شدن نهادها و رویه های سیاسی ظالمانه ی فعلی نقش مؤثری ایفا کنند.
علاوه بر آن حفظ وحدت و یکپارچگی حمایت از کشورهای عضو در مقابل قدرت های بزرگ خود می تواند تبدیل به هنجارسازی کمک شایانی بکند. اعضای این جنبش همچنین می توانند مکانیزم هایی برای ضمانت اجرای مصوبات و تنبیه کشورهای خاطی و ناقض اصول جنبش در نظر بگیرند. مجموعه ی این فعالیت ها و اقدامات، در صورت تحقق، کمک قابل توجهی به انتقال سریع قدرت از بلوک های سنتی اروپا و آمریکا به خاورمیانه و آسیا خواهد کرد.
ـ بعد اقتصادی؛
27 کشور از مجموع 40 کشور دارنده ی سوخت های فسیلی جهان جزء این جنبش هستند و نزدیک به 15درصد اقتصاد جهانی نیز در اختیار اعضای جنبش قرار دارد. علاوه بر آن گلوگاه اقتصادی جهان یعنی خلیج فارس و تنگه ی هرمز نیز در اختیار اعضای این جنبش قرار دارد.
این حجم عظیم ظرفیت، چنان توانی را به اعضای جنبش عدم تعهد می دهد که در صورت غلبه بر چالش های داخلی مثل تعهدات پیدا و پنهان بسیاری از کشورهای عضو به بلوک قدرت های موجود، می تواند به بازیگری تأثیرگذار و قاعده ساز در شرایط گذار جهان به یک نظم مطلوب و آرمانی تبدیل شود. جنبش عدم تعهد می تواند با برنامه ریزی خود را از سیطره و همینه ی سنگین غرب و نهادها و رژیم های سیاسی و پولی و مالی آن درآورده و به تدریج به نهاد سازی و رژیم سازی بپردازد.
حرکت از موضوعات کمتر چالش برانگیز از جمله اقتصاد و فرهنگ، به سمت موضوعات سیاسی و امنیتی حساس، در این میان می تواند راهگشا باشد. تأسیس نهادهای پولی و مالی مختص اعضای جنبش و استفاده از یک ارز جایگزین دلار و یورو برای جلوگیری از دست کاری اقتصادی کشورهای عضو توسط بلوک قدرت نیز، در بخش اقتصادی بسیار مفید خواهد بود.
ـ بعد فرهنگی.
در بعد فرهنگی، کشورهای عضو قادر هستند با تشکیل یک بلوک قدرتمند و هم افزایی قدرت و توانمندی یک دیگر از جذب و هضم فرهنگ های بومی و خرده فرهنگ ها در فرهنگ آنگلوساکسون جلوگیری کرده و با تشکیل یک بلوک رسانه ای قدرتمند انحصار رسانه ای غرب را که نقش بسیار برجسته ای در مشروعیت بخشی به نظم موجود دارد بشکند؛ نقطه ی مقابل مشروعیت بخشی مشروعیت زدایی است.
در صورت تشکیل این جبهه ی رسانه ای ،جنبش عدم تعهد می تواند تناقض ها رفتاری متولیان نظام موجود و نیز تضادها و ناکارآمدی سیستم فعلی نظام بین الملل را برای حل و فصل چالش های فعلی افشا کرده و با بسیج افکار عمومی کشورهای عضو، که بیش از دو سوم کشورهای موجود و 60 درصد جمعیت جهانی را شامل می شود، در قاعده سازی، تعیین دستور کار جهانی و در گذار نظام بین الملل به یک نظم مطلوب مثمر ثمر باشد.