ترکیه، نگران تحولات کردستان عراق
سیامک کاکایی
روند تحولات عراق پس از جنگ و به ویژه وضعیت دولت- ملتسازی در کردستان عراق به دغدغه جدی برای ترکیه، همسایه شمالی این کشور تبدیل شده است. حساسیت رسانههای ترکیه در پوشش اخبار مربوط به کردهای عراق و به خصوص کرکوک و واکنشهای سریع و صریح مقامهای آنکارا به موضعگیری رهبران کرد عراقی بیانگر عمق نگرانیهای ترکیه از شرایط جدید حاکم بر کردستان عراق است.
بیاعتنایی واشنگتن به درخواستهای مکرر ترکیه در خصوص سرکوب پکک موجب بیاعتمادی آنکارا به وعدههای آمریکا شده است. چنانچه تعیین نماینده ویژه از جانب آمریکا برای پیگیری مساله پکک راه به جایی نبرده است. مقامهای آمریکا و از جمله کاندولیزا رایس بارها در واکنش به ابراز نگرانی ترکیه از حضور پکک در شمال عراق اعلام داشتهاند که این مشکل راه حل سیاسی دارد و نباید ترکیه به قوه قهریه توسل جوید.
تحلیلگران ریشه نگرانی ترکیه از روند تحولات عراق را عمیقتر از مساله پکک میدانند و آن را در وضعیت جدید سیاسی کردستان عراق و دغدغههای ترکیه از پیامدهای منطقهای آن جستوجو میکنند. احزاب کرد عراقی در سالیان اخیر گامهای بلندی در نهادسازی برداشتهاند. اتحادیه میهنی و حزب دموکرات کردستان عراق دو حزب اصلی با کنار گذاشتن اختلافات دیرینه ضمن مشارکتی فعالانه در حکومت مرکزی عراق، دولت واحد محلی را نیز تشکیل دادند. انتخابات پارلمانی کردستان عراق همزمان با انتخابات سراسری عراق برگزار شد و پس از آن دو جناح اصلی به توافق نهایی درباره تقسیم پستهای وزارتی دولت محلی رسیدند. پس از آنکه جلال طالبایی به عنوان نماینده کرد پست مهم ریاستجمهوری عراق را به دست آورد، مسعود بارزانی رقیب سیاسی دیرینه طالبانی در کردستان عراق به عنوان رئیس اقلیم کردستان یا رئیس منطقهای کردستان انتخاب شد.
بارزانی برخلاف طالبانی دارای ایدههای قوی عشیرهای و قومی است. اقدامات دو سال اخیر بارزانی زنگ خطری را برای ترکیه به صدا درآورده است. از جمله دستور بارزانی در پایین کشیدن پرچم عراق و برافراشته شدن پرچم کردستان عراق نشان داد که نگرانیهای ترکیه از روند تحولات کردستان در عراق محسوس است. در عین حال لحن اظهارات بارزانی در قبال مسائل کردستان و عراق و ملاحظات ترکیه تند بوده که هضم آن برای مقامهای ترکیه بسیار دشوار بوده است. تنش اخیر ما بین بارزانی و ترکیه ناشی از مواضع رئیس منطقهای کردستان بوده است. بارزانی اخیرا ترکیه را از دخالت در مساله کرکوک بر حذر داشت و هشدار داد چنانچه دولت ترکیه در کرکوک دخالت کند ما (کردهای عراق) نیز در مسائل داخلی ترکیه و به ویژه در مناطق کردنشین این کشور دخالت خواهیم کرد. این هشدار بارزانی خشم مقامهای آنکارا را برانگیخت و رسانههای ترکیه نیز به این تنش دامن زدند. چنانچه رجبطیباردوغان نخستوزیر ترکیه در انتقادی شدید از مسعودبارزانی گفت: «بارزانی از حد خود تجاوز کرده و زیر حرفهای خود له خواهد شد».
اکنون بیشترین حساسیت و نگرانی ترکیه بر مساله کرکوک متمرکز است. کرکوک شهری چند قومیتی واقع در شمال عراق است که ذخائر غنی نفت آن شهر را متمایز کرده است. کردهای عراق کرکوک را یک شهر کردی میدانند و حتی آن را به عنوان قلب کردستان خطاب قرار دادهاند. آنها بر روشن شدن وضعیت کرکوک مصر هستند و خواهان قرار گرفتن این شهر در چارچوب اقلیم کردستان هستند. در قانون اساسی عراق و در متمم این قانون تاکید شده است که تا پایان سال 2007 همه پرسی برای تعیین سرنوشت کرکوک برگزار خواهد شد. در قانون اساسی موقت عراق و در ماده 58 آن نیز مساله همه پرسی درباره حل مساله کرکوک مورد تاکید قرار گرفته بود اما ترکیه به شدت نگران برگزاری همه پرسی است و از دولت عراق و آمریکا نیز خواسته است تا همه پرسی را به تعویق بیندازد. مقامهای ترکیه میگویند که کردهای عراق بلافاصله پس از سرنگونی رژیم صدام از خلأ سیاسی پس از جنگ استفاده کرده و جمعیت قابل توجهی از کردها را در کرکوک اسکان دادهاند و همین مساله ترکیب جمعیتی این شهر استراتژیک را به نفع کردها و به ضرر دو اقلیت دیگر آن یعنی ترکمنها و اعراب رقم زده است اما کردها میگویند کردهایی که به کرکوک بازگشتهاند بخشی از شمار کردهایی بودهاند که در دوران رژیم صدام و در چارچوب سیاست تعریب مجبور به ترک کاشانه خود شدند.
نگرانی عمیق ترکیه از مساله کرکوک و قرار گرفتن آن در حیطه جغرافیایی حکومت محلی کردستان عراق آن است که این مساله تحرکات کردهای عراق را برای استقلال تقویت خواهد کرد و دسترسی آنها به منابع نفت کرکوک پایههای اقتصادی استقلال کردستان و تجزیه عراق را محکم خواهد کرد. نامیکتان، سخنگوی سابق وزارت خارجه ترکیه در اینباره گفته بود: «عراق مدل کوچکی از خاورمیانه است و کرکوک نیز ماکتی از عراق به حساب میآید. اگر کسی بخواهد ساختار تاریخی آن را بر هم بریزد، تعادل منطقه نیز دگرگون میشود.
ترکیه در مورد کرکوک حساس است و اعتقاد دارد که این شهر باید تحت کنترل دولت مرکزی عراق باشد».
اما از طرف دیگر کردها نیز از کرکوک دستبردار نخواهند بود و خواهان برگزاری همه پرسی بر اساس ماده قانونی آن هستند. از این رو دولت نوریالمالکی که درگیر ناامنیهای داخلی است، بایستی راه حلی برای مساله پرتنش کرکوک تا پایان سال جاری میلادی بیابد. کرکوک همانند آتش زیر خاکستر است که هر آن میتواند موجب برافروختن آتش مهیب شود. دولت عراق تمایل ندارد که همسایگان عراق در مسائل داخلی این کشور دخالت کنند و در خصوص کرکوک نیز از ترکیه خواسته است که دخالت نکند.
نگرانی دیگر ترکیه از شرایط جدید سیاسی کردستان عراق، تاثیر آن بر مناطق کردنشین ترکیه است که 14 استان و در حدود 20میلیون از جمعیت ترکیه را شامل میشود. دولت اردوغان در سالهای اخیر تحت تاثیر تحولات جدید منطقهای پس از جنگ عراق و فشارهای اتحادیه اروپا تغییراتی در سیاست کردستیزانه دولتهای قبلی ترکیه داده است. آزادی محدود آموزش به زبان کردی و پخش محدود کنترل شده برنامه رادیو و تلویزیونی به زبان کردی از شبکههای دولتی ترکیه از آن جمله است. ضمن آنکه دولت ترکیه در سالهای اخیر برگزاری مراسم جشن نوروز را برای کردهای این کشور آزاد گذاشته است. به رغم آنکه اردوغان شخصا در دیار بکر بزرگترین شهر کردنشین ترکیه به واقعیت کردها در ترکیه اذعان داشت اما نگرانی از تاثیرپذیری مناطق کردنشین ترکیه از روند تحولات کردستان عراق افزایش یافته است. در این میان توقعات کردهای ترکیه برای برخورداری از امتیازات فرهنگی و سامان یافتن اوضاع اقتصادی و توسعه مناطق کردنشین بالا رفته است. در این میان تظاهراتهایی نیز از جانب کردهای ترکیه در واکنش به اقدامات سختگیرانه ترکیه برگزار میشود که نشان از تغییر شرایط دارد. به خصوص رشد و گسترش رسانههای کردی در عراق و اروپا همانند اهرم فشاری علیه دولت ترکیه است، بنابراین تحت هر شرایطی خواهد کوشید در برابر تحرکات احتمالی کردهای عراق برای برخورداری از دولت مستقل مقابله کند. تهدیدهای نظامیان ترکیه و حتی دولتمردان این کشور به دخالت نظامی در کردستان عراق، به بهانه سرکوب پکک در واقع هشداری به کردهای عراق است. اخیرا ژنرال یاشاربیوکآنیت از آمادگی ارتش ترکیه برای ورود به شمال عراق خبر داده است. اگر چه این تهدید رئیس ستاد مشترک ارتش ترکیه ریشه در نگرانیهای استراتژیک این کشور از تحولات شمال عراق و از جمله کرکوک دارد، لیکن یک مانور تبلیغاتی برای اعمال فشار بر دولت اردوغان آن هم در آستانه برگزاری انتخابات ریاستجمهوری این کشور است. ناظران بر این باورند که عملی شدن تهدیدات ترکیه در شمال عراق با موانع و محدودیتهای جدی روبهرو است، چرا که شرایط کردستان عراق متفاوت از دهه1990 است و دولت محلی کردستان نیروهای پیشمرگ خود را برای مقابله با تهدیدات خارجی از ناحیه ترکیه انسجام بیشتری داده است. اکنون توان تاثیرگذاری کردهای عراق در دولت مرکزی افزایش قابل توجهی یافته است و ترکیه به راحتی نمیتواند به اقدام نظامی علیه کردها توسل جوید. آمریکا نیز تمایلی به مداخله ترکیه در مساله کردهای عراق ندارد و در شرایط کنونی مقابله با پکک در دستور کار آمریکا قرار ندارد.
البته ترکیه همپیمان استراتژیک آمریکاست و واشنگتن مصالح خود با ترکیه را فدای ملاحظات سیاسی برخی جریانهای کردی نخواهد کرد. با این توصیف این همپیمانی و همین طور مناسبات رو به توسعه ترکیه با اسرائیل نمیتواند بر طرف کننده دغدغههای آنکارا از ناحیه کردستان عراق باشد. بنابراین به نظر میرسد که ترکیه در نگرش خود در قبال کردستان عراق تغییراتی بر مبنای تعریف جدید از ملاحظات و امنیت ملی خود ایجاد خواهد کرد.
1- ترکیه ناگزیر از پذیرش نظام جدید سیاسی عراق و فدرالی شدن این کشور است اما آنکارا از دولت مرکزی قوی و نظارهگر در عراق حمایت میکند و از مشارکت کردها در سطوح عالی عراق (ریاستجمهوری طالبانی) به عنوان اهرم وحدتخواه و یکپارچگی و حفظ تمامیت ارضی عراق استقبال کرده است.
2- ترکیه روابط و مناسبات خود را با آمریکا و اسرائیل از جمله به منظور تاثیرگذاری بر تحولات عراق تقویت خواهد کرد و به رایزنیهای منطقهای با همسایگان عراق از جمله ایران و سوریه برای هماهنگی مواضع در قبال عراق یکپارچه ادامه خواهد داد.
3- آنکارا از شرایط تنشآمیز با کردهای عراق خارج خواهد شد و به احتمال بسیار زیاد به سمت نزدیکی و همکاری با دولت محلی کرد عراق حرکت خواهد کرد. این تصمیم با در نظر گرفتن واقعیات جدید عراق و اقدامی در جهت حصول اطمینان از اینکه کردها در چارچوب عراق باقی خواهند ماند و از طریق رابطه با کردهای عراق درصدد جلوگیری از تقویت اندیشههای قومگرایانه در جنوبشرقی ترکیه است.
نظرات بینندگان
پربیننده ترین
ارسال خبرنامه
برای عضویت در خبرنامه سایت ایمیل خود را وارد نمایید.
