تحولات عراق، الجزیره و واکنش‌ها

علی حکمت

چندی پیش شبکه ماهواره‌ای الجزیره، برنامه‌ای پخش کرد تحت عنوان «بدون مرز» که ــ‌ بلا حدود ــ از برنامه‌های ثابت و پربیننده شبکه الجزیره است. مجری برنامه آقای احمد منصور از چهره‌های سرشناس شبکه نامبرده و دارای تمایلات بنیادگرایانه است. میهمان برنامه مورد نظر یکی از شخصیت‌های شناخته شده روحانی عراق به نام جواد خالصی نوه مرحوم آیت‌ا... خالصی‌کاظمینی بود و اهل اطلاع می‌دانند که شیوه نگرش این خانواده روحانی، همواره دارای تفاوت‌هایی با نگرش متعارف روحانیت شیعه در عراق بوده است.

موضوع بحث برنامه مزبور دارای سه محور بود:

1- اشغالگران آمریکایی در عراق و همپالکی‌هاشان

2- مذهب‌گرایی و روابط سنی و شیعه در عراق

3- نقش آیت‌ا...العظمی سیستانی و مراجع شیعه در عراق

پخش برنامه مزبور پیامدهای زیادی را در داخل و خارج عراق به دنبال داشته است. واکنشی که به صورت رسمی در ایران، ممانعت از ورود خبرنگاران شبکه الجزیره به مجلس شورای اسلامی بود، تا زمانی که الجزیره رسماً عذرخواهی کند... مجموعه مسائل فوق‌الذکر به علاوه درخواست همکاران گرامی‌ام در تحریریه روزنامه وزین اعتماد ملی ـ اطال‌ا... بقائه ـ زمینه‌ای فراهم آورد تا نکاتی را به اختصار قلمی گردانم:

1- شبکه ماهواره‌ای الجزیره بدون شک یکی از پدیده‌های شگرف و موفق عرصه اطلاع‌رسانی است و پس از چند سالی که از آغاز فعالیتش می‌گذرد، با تحقق شعار «دیدگاه و دیدگاه دیگر» مباحث فراوانی را مطرح کرده و به چالش کشیده است وضعیت منحط حاکم بر کشورهای عربی را برای مخاطبانش در سراسر جهان به نمایش گذاشته، باعث رشد و اعتلای فرهنگ عمومی و بینش سیاسی در بین مردم عرب‌زبان گردیده و تمایلات ضدآمریکایی و ضداسرائیلی را زنده نگه داشته است. می‌توان به جرات گفت که علی‌رغم همه حرف و حدیث‌هایی که پیرامون الجزیره و مسائل پشت پرده آن زده می‌شود، فراگیرترین، پربیننده‌ترین و در عین‌حال تاثیرگذارترین رسانه کنونی جهان عرب است. این وضعیت خاص باعث شده است که همواره برنامه‌های این رسانه در همه جا به صورت جدی، رصد شده و در مقابل آن حساسیت نشان داده شود. به طوری که بارها با آن برخورد شده و محدودیت‌هایی برایش به وجود آمده است. در خیلی از کشورهای عربی و غیرعربی این محدودیت‌ها بارها اعمال شده است. در ایران هم علاوه بر واکنش اخیر مجلس شورای اسلامی قبلا نیز به دلیل انعکاس غلط و شائبه‌برانگیز مسائل خوزستان، دفتر الجزیره در تهران تعطیل شد.

2- اشغال عراق و سقوط رژیم خودکامه صدام پیامدهای فراوانی داشت. یکی از این پیامدها شکل‌گیری جامعه جدید عراق براساس اصول و مبانی پذیرفته شده در عرف جهانی است. عدالت، انصاف و الفبای دموکراسی حکم می‌کند که اکثریت، اکثریت داشته باشد و اکثریت در عراق با شیعیان است. این وضع طبیعی بافت جامعه عراق است و عوامل بیرونی و درونی فعال در عراق هم در آن نقشی نداشته‌اند، همانطور که بافت طبیعی جامعه عراق این است که در شمال کشور چندین میلیون شهروند عراقی کردزبان وجود دارد. به هر حال جامعه عراق یک جامعه متکثر است. هم تکثر مذهبی دارد و هم تکثر نژادی و زبانی.

3- در رابطه با مسائل عراق، از روز نخست نقش مرجعیت شیعه و به ویژه آیت‌ا...العظمی سیستانی یک نقش موثر و مثبت بوده است و بسنده کردن به توصیه‌های راهبردی از سوی آیت‌ا...العظمی سیستانی و نگاه مشرفانه به اوضاع، موقعیت ممتازی را برای وی به وجود آورده است که برای دولت و ملت عراق بسیار مغتنم است و باید هم بسیار مغتنم شمرده شود. روش آیت‌ا...العظمی سیستانی در قبال درگیری‌های موجود و قتل و کشتار میان اطراف بحران که رنگ و لعاب مذهبی دارد، مبتنی بر حفظ آرامش و توصیه به تعادل و توازن بوده است و علی‌رغم فشارهای طاقت‌فرسایی که متوجه ایشان بوده و هست به شیوه‌های مبتنی بر تقابل رضایت نداد و همواره به خویشتنداری و دوری از مقابله به مثل دعوت می‌کرد.

این سیاست حکیمانه، اشغالگران را مات و مبهوت و گروه‌های فرقه‌گرا و خشونت‌خواه را خشمگین کرده است. به نظر من، موضع غرض‌آلود شبکه الجزیره در برنامه «بدون مرز» و هتاکی‌های مجری برنامه به مرجعیت شیعه و به طور مشخص به آیت‌ا...العظمی سیستانی از این زاویه قابل ارزیابی است. تبلیغات جهت‌داری که از سوی رسانه‌های عربی و به ویژه از سوی شبکه الجزیره در رابطه با عراق صورت می‌گیرد نه تنها مشکلی از مردم رنجدیده و ستم‌کشیده عراق را حل نمی‌کند، بلکه به مثابه بنزینی است که بر آتش افروخته شده در عراق پاشیده می‌شود و مشکلات موجود را چندین برابر می‌کند.

4- در اینجا می‌خواهیم دو نکته را در رابطه با عملکرد مجلس شورای اسلامی، مبنی بر منع ورود خبرنگاران الجزیره به مجلس یادآور شوم. نخست اینکه واکنش در مقابل برنامه موهن الجزیره و حساسیت نشان دادن به بی‌حرمتی به بزرگان کار شایسته‌ای است، اما کافی نیست. ما برای دفاع از حق و حقیقت و حقانیت باید از راهکارهای ایجابی استفاده کنیم و با مجهز شدن به آخرین دستاوردهای بشری در زمینه اطلاع‌رسانی و با رعایت اصول و معیارهای حرفه‌ای و به دور از هوچی‌گری و غوغاسالاری، با ادبیات متعارف رسانه‌ای از اهداف و آرمان‌هایمان دفاع کنیم و نکته دوم و پایانی هم اینکه واکنش نشان دادن و ابراز حساسیت و غیرتی شدن نباید تنها در قبال هتاکی یک مجری خارجی و یک رسانه خارجی و نسبت به مقام مرجعیت در نجف باشد. عناصر هتاک داخلی و مطبوعات فحاش خودی هم باید مورد تذکر و هشدار قرار گیرند و سرانجام اینکه اگر در موضعگیری‌هایمان صادق هستیم و با عملکردهای گزینشی و یکجانبه‌گرایانه همخوانی نداریم، به مقام شامخ مرجعیت و مراجع عظام در قم هم احترام بگذاریم و در مقابل هتاکان و بی‌ادبان هم از خود واکنش نشان دهیم.