تنش‌زدایی در ساحل دریا

گروه بین‌الملل، نیما ملک‌محمدی: ملک ساحلی خانواده بوش در کنبونک‌پورت ایالت مین آمریکا، روزهای یکشنبه و دوشنبه این هفته میزبان دیدار تابستانی پرزیدنت بوش و ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه، خواهد بود تا شاید فضای آرام و خانوادگی این ملک ویلایی کمی از تنش‌های موجود در رابطه دو کشور کم کند.

روسیه و آمریکا که بخش اعظم قرن بیستم را به خصومت و دشمنی با یکدیگر گذراندند، در پی وقایع یازده سپتامبر دوره پرباری از همکاری دو جانبه را پشت سر گذاشتند. اما بار دیگر تقابل و خصومت میان این دو قدرت شرق و غرب به تدریج پا گرفته است، تا جایی که کارشناسان سیاسی سخن از جنگ سرد تازه‌ای به میان آوردند و رسانه‌های دو کشور به بهار امسال، «بهار سرد 2007» لقب دادند. واشنگتن از لحن تهاجمی روسیه در صحنه بین‌المللی و تحدید آزادی‌های سیاسی در صحنه داخلی این کشور ناخشنود است و مسکو نیز آمریکا را به یکه‌تازی در عرصه بین‌المللی و نفوذ به حیات خلوت سیاسی این کشور (اروپای شرقی و برخی جمهوری‌های تازه استقلال‌یافته) از طریق ناتو محکوم می‌کند و خواستار ایفای نقش بیشتری در تحولات جهانی است.

دیمیتری پسکوف سخنگوی پوتین درباره این دیدار می‌گوید: «همه می‌دانند که میزان اختلاف‌های دو کشور به طرز قابل ملاحظه‌ای افزایش یافته است. البته این امر گاه غیرقابل اجتناب است و لزوماً نشانه بحرانی عمیق در روابط دو کشور نیست.» پوتین که بر اثر قدرت اقتصادی و محبوبیت نسبی در روسیه به خود غره شده است، با صراحت در برابر برنامه سپر دفاع موشکی آمریکا در اروپای شرقی می‌ایستد و در برابر اتهامات واشنگتن مبنی بر روند معکوس اصلاحات دموکراتیک در روسیه و دخالت کرملین در امور جمهوری‌های تازه استقلال‌یافته شانه بالا می‌اندازد و پوزخند می‌زند.

استیون پایفر یکی از معاونان وزارت امور خارجه آمریکا در دوره اول ریاست جمهوری بوش می‌گوید: «این دیدار آخرین بخت واقعی دو رئیس‌جمهور برای معکوس‌سازی روند منفی روابط دو کشور طی چند سال گذشته است.» بوش امیدوار است طی دیدار دو روزه خود با پوتین، هنگام صرف شامی دریایی یا ماهیگیری تفننی در خلیج مین، روابط آمریکا با روسیه را اندکی بهبود بخشد و لحن تهاجمی پوتین را تلطیف کند. این نخستین بار است که بوش از یک رهبر خارجی در ملک ساحلی کنبونک‌پورت پذیرایی می‌کند.

سارا مندلسن کارشناس مرکز مطالعات بین‌المللی و استراتژیک در واشنگتن می‌گوید انتخاب ملک تابستانی خانواده بوش در ایالت مین به عنوان محل این دیدار نشان می‌دهد که هدف اصلی بوش در این دیدار تجدید دوستی‌هایی خواهد بود که نخستین‌بار شش سال پیش میان دو رئیس جمهور ایجاد شد. مندلسن می‌گوید: «بوش قصد دارد به این دیدار جنبه‌ای شخصی و غیرسیاسی ببخشد و با برگزاری آن در یک محیط خانوادگی، بار دیگر پیوندهای دوستی و الفت دو جانبه را تجدید کند.» اما این دیدار برای پوتین فرصتی برای نمایش این موضوع خواهد بود که روسیه پس از پشت سر گذاشتن دوران رخوت سیاسی و اقتصادی در دهه 1990 بار دیگر قدرت و نفوذ گذشته خود را به دست آورده است.

مندلسن می‌گوید: «پوتین می‌خواهد نشان دهد که روسیه بار دیگر به دوران اوج خود بازگشته است و هیچ تحولی در صحنه جهانی نباید بدون حضور و آگاهی روسیه اتفاق بیفتد.» نکته دیگری که باعث پیچیدگی بیشتر شرایط دیدار قریب‌الوقوع بوش و پوتین می‌شود، شرایط به شدت متفاوتی است که این دو رهبر در خارج و داخل با آن روبه‌رو هستند. بوش در حالی که سطح محبوبیتش به کمتر از 30 درصد رسیده است و مخالفت‌های داخلی و خارجی با او به خاطر جنگ عراق شدت می‌گیرد، در تلاش است تا از 19 ماه باقیمانده دوران ریاست‌ جمهوری‌اش کمال استفاده را ببرد. اما جنگ عراق قدرت مانور دیپلماتیک بوش را به طرز قابل ملاحظه‌ای کاهش داده است و آمریکا را به لحاظ سیاسی و نظامی تحت فشار قرار داده است. اما در طرف دیگر پوتین که دوران ریاست‌جمهوری‌اش در سال 2008 به پایان می‌رسد، روسیه احیا شده و غنی‌ از منابع انرژی را رهبری می‌کند و چشمی هم به انتخابات سال آینده دارد، جایی که هر کاندیدایی که از حمایت و تایید او برخوردار باشد، بی‌شک پیروز میدان انتخابات و رئیس‌جمهور آینده روسیه خواهد بود.

با این حال آمریکا و روسیه هنوز در زمینه‌های مهمی با یکدیگر همکاری دارند، به‌ویژه در زمینه برنامه هسته‌ای دو کشور ایران و کره‌شمالی. مسکو و واشنگتن همچنین به تازگی برنامه مشترکی را برای افزایش ضریب امنیتی تاسیسات هسته‌ای به اجرا گذاشته‌اند. بوش می‌داند که برای ادامه فشار بر ایران و کره‌شمالی به حمایت روسیه نیاز دارد و همین موضوع کفه ترازو را به نفع پوتین سنگین می‌کند.

اما تازه‌ترین تنش در روابط دو کشور بر سر موضوع سپر دفاع موشکی است که آمریکا قصد ایجاد آن را در کشورهای اروپای شرقی مانند جمهوری چک و لهستان دارد. کرملین تهدید کرده است در صورت ایجاد پایگاه‌‌های موشکی و رادار آمریکا در این دو کشور موشک‌های خود را به سمت این پایگاه‌ها هدف خواهد گرفت. در ادامه این روند روابط دو کشور ماه گذشته تا حدی رو به تیرگی گذاشت که پوتین در یک سخنرانی سیاست خارجی بوش را با سیاست‌های آلمان نازی مقایسه کرد. بوش نیز در مقابل در آستانه دیدار G8 برای نخستین بار به طور آشکار از روند معکوس اصلاحات دموکراتیک در روسیه و تحدید آزادی‌های سیاسی و مدنی در این کشور انتقاد کرد. هنگامی که بوش و پوتین در حاشیه دیدار سران هشت کشور صنعتی در آلمان دیدار کردند، پوتین با پیشنهاد استفاده مشترک روسیه و آمریکا از پایگاه رادار موشکی قبله در جمهوری آذربایجان بوش را غافلگیر کرد. بوش در آن دیدار به پوتین گفت که این ایده را مطالعه خواهد کرد، اما پس از مدتی کارشناسان پنتاگون گفتند که این رادار نمی‌تواند جایگزینی برای سپر دفاع موشکی شرق اروپا باشد.

اختلاف بر سر استقلال کوزوو از دیگر مسائل مورد اختلاف دو کشور است. آمریکا و اتحادیه اروپا قصد دارند با تصویب قطعنامه‌ای در شورای امنیت زمینه استقلال این ناحیه مسلمان‌نشین صربستان را مهیا کنند، اما روسیه با تهدیدی وتو مانع از پیشرفت مذاکرات استقلال کوزوو در سطح بین‌المللی شده است. روسیه که از متحدان سنتی صربستان محسوب می‌شود، می‌گوید هرگونه تلاشی برای استقلال کوزوو باید با رضایت بلگراد صورت بگیرد.

هر چند هفته‌های اخیر جنگ لفظی میان بوش و پوتین تا حدودی تعدیل شده است، اما با این حال کارشناسان و مسوولان سیاسی دو کشور می‌گویند نباید از دیدار بوش و پوتین انتظار معجزه داشت و بعید است که در این دیدار بر سر مسائل مهمی چون سپر دفاع موشکی و آینده کوزوو توافق حاصل شود.