وحدت‌گرایی باطنی ادیان

آثار نصر از گستردگی و تنوع بسیاری برخوردار است. اگر از انگیزه‌ها و اهداف نصر بخواهیم بگوییم، از میان آثار بسیار او میتوان فهمید که خاستگاه عاطفی ـ فکری نصر، گرایش‌های عارفانه پدر و نیاکان او است. تحولی عظیم در سن جوانی در زندگی او پدید آمد و موجب شد که از علم جدید روی گرداند و در نتیجه آشنایی با مکتب سنت‌گرایی به معرفت سنتی روی آورد. از آن پس تاکنون وی به صراحت و به کرات در غالب آثارش، وابستگی و دین خود را به این دو جریان فکری ابراز می‌دارد.

سنت در نگاه نصر با آنچه که در زبان فارسی امروز تداعی می‌شود کاملاً تفاوت دارد و معنایی معادل یا فراتر از دین دارد، مشابه آنچه که در قرآن با تعبیر «سُنَۀ الآولین» و دین حنیف یا در آیین هندو با وصف ساناتانا دهارما (سنت ابدی) اطلاق می‌شود. چنان که نصر در آثار مختلف تأکید می‌ورزد، سنت به معنای حقایق یا اصولی با منشأ الهی است که از طریق پیامبران، اوتارها، لوگوس و دیگر وسایط وحیانی به بشریت و در واقع برای کل عالمیان وحی یا مکشوف شده است و در زمینه‌های مختلف قوانین (شرایع)، ساختار اجتماعی، نمادها، علوم و غیره، تجلی و کاربرد دارد و از نگاهی دیگر شامل اصولی است که آدمی را با عالم غیب مرتبط می‌کند. با این تعریف از جهتی سنت با دین و مذهب مترادف است و از جهتی دیگر به معنای کاربرد اصول دینی است که مفهومی اخص از دین دارد. براساس آموزه مذکور، هر سنتی چهار رکن دارد: 1ـ منبع الهام و وحی. 2ـ جریان فیض یا لطف الهی که بدون وقفه وجود داشته و خواهد داشت. 3ـ راه تجربه حقایق به وسیله فرد متدین و تحقق آنها از طریق اخلاص کامل که فرد را به مقامات معنوی می‌رساند. 4ـ جلوه‌ها و تجسم ظاهری سنت در تعالیم، احکام، شعائر، هنرها و علوم که ویژگی‌های تمدن‌های مختلف به شمار می‌رود.

شاکله اصلی سنت

مهمترین آموزه سنت‌گرایان، «وحدت‌گرایی باطنی ادیان» یا به تعبیر شوان «وحدت استعلایی ادیان» (Transcendent Unity of Religions) است. از نظر آنان هر دینی دو بعد ظاهری (تعالیم، احکام و شعائر) و باطنی (تجربه مواجهه و تسلیم باطنی در برابر خداوند) دارد. گرچه ظواهر ادیان به دلیل جغرافیا و تاریخ نزول وحی و الهام الهی اختلاف دارند، ولی پژواک ندای الهی از قلب همه دین‌ها قابل شنیدن است.

در نگاه وی، انسان سنّتی با انسان مدرن و متجدد متفاوت است و این به حسب تفاوتی است که میان سنت و تجدد و مبانی معرفتی آنها در شرق و غرب وجود دارد. نصر عاشق سنت‌های دینی و شرقی به معنای امور قدسی و الهی و در برابر از تجدد بیزار است و در تلاش‌های علمی خود هم همیشه سعی در احیای سنت‌ها و تأثیر‌گذاری روی عالم تجّدد برای بازگرداندن سنت‌ها داشته است. طبیعی است که به همین دلیل او به اندیشه‌های فلسفه کهن علاقه ویژه‌ای دارد و حتی علم کهن را که برپایه فلسفه کهن است، بر علم مدرن ترجیح می‌دهد. کتاب نظر متفکران اسلامی درباره طبیعت تلاشی بود برای بیان جهان‌شناسی اسلامی. کتاب علم و تمدن در اسلام مروری است بر دانش‌های مهم و چگونگی آنها در تمدن اسلامی. از دیگر آثار نصر که پیش از انقلاب انتشار یافت کتاب معارف اسلامی در جهان معاصر است. وی در مقدمه با اشاره به نفوذ فلسفه غرب در دنیای اسلام و کشورهای مختلف تأکید دارد که این نفوذ سبب ایجاد شکاف عمیقی بین جهان‌بینی جامعه اسلامی و گروهی که تحت نفوذ فلسفه اروپایی قرار گرفته‌اند، شد. وی تأکید می‌کند، هیچ نوع رابطه حیاتی و درونی میان افکار جدید فلسفی اروپایی و آرمان‌ها و اساس فکری جامعه اسلامی وجود ندارد.

انتقاد نصر از غرب

نصر از تمامی طرح تمدنی عصر مدرن نیز انتقاد کرد؛ از برتری ذهن و جسم بر روح، ترک دید عرفانی، زدودن جوهر الهی طبیعت و هواداری از علم و دانش غیردینی به عنوان راه رستگاری اجتماعی جهانی. نصر، مانند بیشتر منتقدان تجدّد، بر این باور است که وضع اولیه و ارزشمندی که ویژگی آن، همانا هماهنگی با خداوند و طبیعت بود، به علت هجوم تجدد از میان رفته است. او ادعا می‌کند که «عصر نو» ـ که ویژگی آن، طغیان انسان علیه خداوند، جدایی عقل از نور راهنمای خرد و کمبود فضیلت است ـ به منجلاب آشفتگی، انحطاط و نادرستی انجامیده است. البته چنان که بارها خود او تصریح کرده است تلاش او محو آثار تمدن مدرن غربی نیست. بلکه نشاندن آنها در موقعیت فراخورشان است. نصر می‌گوید راه رستگاری از طریق هزار توی نیهیلیسم نیچه‌ای نیست بلکه از طریق حکمت خردمندانه عارفان شرقی است. نصر در مورد وضع خاص ایران، طغیان فکری خود را در برابر غرب وسوسه گرو نیز تهدیدکننده، در قالب استراتژی چهار جهتی زیر بیان کرد:

احیای سنت‌های اصیل فکری ایران از راه احیای دوباره فلسفه و عرفان اسلامی. هشدار به ایرانیان در مورد سرشت علوم، فلسفه و تکنولوژی غربی و خطراتی که آنها برای فرهنگ ایران به بار می‌آورند و بدین وسیله توانا ساختن ایرانیان به اینکه به غرب از دیدگاهی انتقادی و نه از روی عقده حقارت، بنگرند. آگاه ساختن ایرانیان از فرهنگ و تمدن آسیایی چونان وزنه‌ای متعادل سازنده در برابر نفوذ تمدن غرب، کوشش در ایجاد راهی که از طریق آن حفظ اصالت فرهنگی ایران در برابر فرهنگ، تکنولوژی و علوم غربی امکان‌پذیر گردد. نصر نخستین بخش این استراتژی را از طریق تلاشی پیگیر برای نشان دادن گرایش نیرومند ایرانیان و مسلمانان به اندیشه فلسفی و متافیزیکی دنبال کرد. او در مقام دانشگاهی خود به عنوان استاد فلسفه به آموزش بسیاری از دانشجویان برجسته‌ای کمک کرد که بعضی از آنان، هم در داخل و هم در خارج از ایران، به صاحب‌نظران فلسفه اسلامی تبدیل شدند. نصر، در جهت برقراری پیوندهای نزدیک‌تر میان روحانیان و دانشجویان دانشگاه کوشید، و بدین‌سان وارد شدن شماری از روحانیان فاضل را به محیط دانشگاهی ممکن ساخت. آثار متعدد او در زمینه زندگی و اندیشه فیلسوفانی چون ملاصدرا، سهروردی و متفکران اصیل دیگر، خدمتی دیگر بود.

دانشنامه معنویت

در سال 1982، جهت تألیف و تدوین پروژه مهم انتشار دایره‌المعارف دین و معنویت از نصر برای همکاری با اورت کوزین سرویراستار و استاد فلسفه قرون وسطا در دانشگاه فوردام و بسیاری دیگر از فیلسوفان و محققان برجسته رشته ادیان دعوت به عمل آمد و او ویراستاری دو جلد مربوط به دین اسلام را به عهده گرفت و سرانجام اثر مزبور در سال‌های 1989 و 1991 به بازار نشر وارد شدند. هر دو جلد مذکور، مراجع انگلیسی بی‌نظیری برای علاقه‌مندان به حساب می‌آیند. در سال 1983، نصر در زمینه فلسفه دین، در دانشگاه تورنتو کانادا در مجموعه سخنرانی‌های ویگند خطابه داشت. وی همچنین در بنیان‌گذاری بخش رهبانیت و حکمت خالده (جاودان خرد) در آکادمی آمریکایی ادیان همکاری داشت.

در نتیجه فعالیت‌های فوق دکتر نصر در محافل دانشگاهی آمریکا به عنوان اندیشمندی سنت‌گرا و شارح و طرفدار جهان‌بینی حکمت خالده معروف شد. در واقع بسیاری از کوشش‌های فکری و نوشته‌های او مصروف این محور فکری مهم و زمینه‌های ادیان تطبیقی، فلسفه و گفت‌و‌گوهای دینی شده است و در این موضوعات با فلاسفه و متکلمان برجسته مسیحی و یهودی از قبیل‌ هانس کونگ، جان هیک، و ربّی از مرشورک به مناظره و مباحثه نشسته است. نصر در سال 1986 نوشته‌های اصلی شوان را ویراستاری کرد. وی در سال 1990 به سرپرستی «مرکز مطالعه اسلام و ارتباطات متقابل مسیحیان» در کالج سالی اوک انتخاب شد. دکتر نصر همچنین در بنیان‌گذاری و فعالیت‌های «مرکز تفاهیم مسلمانان و مسیحیان» در دانشگاه جرج تاون (واشینگتن دی.سی) نقش فعالی بر عهده داشته و در بسیاری از همایش‌های مربوط به موضوع فعالیت‌های مرکز، از جمله در «پارلمان ادیان عالم» در سال 1993 شرکت کرده است.

کارنامه امروز نصر

دکتر نصر کماکان مسافرت‌های متعدد به اروپا دارد و اشتغال عمده او در این مسافرت‌ها، ایراد سخنرانی در دانشگاه به ویژه در دانشگاه‌های آکسفورد و لندن و دیگر فعالیت‌های فکری است. وی عضو آکادمی تمنوس است. از وی در سال 1994 برای ایراد سخنرانی کدبوری دانشگاه بیرمنگام دعوت به عمل آمد. وی به این مناسبت کتاب مهم خود را با عنوان مذهب و نظام طبیعت تألیف کرد. یکی از مقاصد مسافرت‌های مکرر نصر، کشور اسپانیا به ویژه جنوب آن کشور است؛ همان جایی که هنوز مسلمانان حضوری ملموس دارند. در همین مسافرت‌ها، سرایش اشعاری چند با تم اسپانیایی به او الهام شده است. در سال‌های اخیر، مجموعه‌ای از چهل شعر او به زبان انگلیسی که طی 50 سال گذشته در موضوعات عرفانی و معنوی سروده، منتشر شده است. گرچه استاد نصر سخت درگیر برنامه‌های آموزشی و سخنرانی‌ها بوده، اما بیشتر همت او متوجه نوشتن بوده است. در سال 1987، دو کتاب از او در بازار نشر پدیدار شد: هنر اسلامی و معنویت و اسلام سنتی در جهان جدید کتاب هنر اسلامی و معنویت اولین کتاب نویسنده در باب جنبه‌های فلسفی و نمادین هنر و شعر و موسیقی است و کتاب اسلام سنتی در جهان جدید به ارتباطات ابعاد مهم اسلام سنتی با غرب می‌پردازد. دکتر نصر در همین باب، کتابی ویژه جوانان نوشته با عنوان هدایت جوان مسلمان به دنیای جدید که به بحث درباره برخی از مسائل و کشمکش‌ها و تضادهای جهان جدید با جوانان می‌پردازد. در سال‌های اخیر دو جلد کتاب با ویراستاری نصر و الیورلمین ـ پژوهشگر بریتانیایی فلسفه یهودی و اسلامی ـ به طبع رسیده است.

این کتاب در بردارنده مقالاتی است که محققان بزرگ در این باب نوشته‌اند و به شرح اشکال گونه‌گون فلسفه اسلامی و گسترش آن در نقاط مختلف عالم اسلام می‌پردازد. نصر همچنان علایق خود را در زمینه علوم حفظ کرده و آخرین کتاب او نیاز به علم مقدس، مؤیّد این گرایش او است.

دکتر نصر به همراهی مهدی امین رضوی (دانشجوی سابق وی)، مجموعه چهار جلدی گزیده متون فلسفی ایرانی را برای انتشارات دانشگاه آکسفورد آماده کرده است. رضوی پیش از این کتاب، سنت عقلانی اسلام در ایران ـ شامل برخی از مقالات نصر در 40 سال گذشته ـ را ویراسته و به چاپ رسانیده است.