جنبش تمرد در تونس و تأثیرات آن

پایگاه بصیرت؛ گروه سیاست خارجی: تونس به عنوان کشوری که اولین جرقه بیداری اسلامی با خودسوزی محمد بن بوعزیزی، از آنجا شروع شد، این روزها به سوی بن بست سیاسی حرکت می کند و مجلس مؤسسان قانون اساسی آن به حالت تعلیق درآمده است. طی هفته های قبل 42 نماینده این مجلس در اعتراض به کشته شدن محمد البراهمی، دبیر کل جنبش الشعب، استعفا دادند و بر انحلال این مجلس و نیز انحلال نهادهای برخاسته از آن مانند دولت «علی العریض»، از رهبران جبنش النهضه، و پایان ماموریت «منصف المرزوقی»، رئیس جمهور، تاکید کردند. در واکنش به این اوضاع چند روز قبل راشدالغنوشی، رهبر حزب اسلام گرای النهضه، که حزبش دولت را در دست دارد، از آمادگی النهضه برای برگزاری همه پرسی در تونس خبر داد. مجموع این شرایط نیازمند تحلیل است: اینکه چه عواملی سبب شکل گیری وضعیت دشوار در تونس شده است؟ آیا تحولات مصر در این زمینه مؤثر است و چه آینده در انتظار تونس می­ باشد؟

جعفر قنادباشی، کارشناس مسائل شمال آفریقا، در گفتگو با پایگاه بصیرت به این سؤالات پاسخ می دهند:

بصیرت: اوضاع تونس با وقوع ترورهای اخیر و فشار افکار عمومی بر دولت موقت، وارد شرایط دشواری شده است، عوامل و زمینه های شکل گیری این وضعیت را بیان کنید؟

قنادباشی: تونس الان در مرحله تصویب قانون اساسی قرار دارد و تا پایان روند تصویب قانون اساسی می شود گفت چیزی باقی نمانده است. در واقع تونس در مرحله نظام سازی قرار دارد و به محض اینکه قاون اساسی تصویب شود باید زمینه های تشکیل دولت دائمی فراهم شود و دولت موقت کنونی جای خودش را بر اساس قانون اساسی به یک دولت دائمی منتخب مردم بدهد. اما اتفاقی که در تونس رخ داده درست شبیه به این است که توقعات مردم از دولت انتقالی و دولت موقت به اندازه ای افزایش یافته که حتی از توقعات متعارف در دیگر کشورها نسبت به دولت های دائمی و مستقر هم بالاتر رفته و کما اینکه مردم تونس مثل مردم مصر توقع دارند که این دولت موقت همه مسائل و مشکلات از جمله مشکلات اقتصادی را در فاصله یک سال گذشته حل کرده باشد. این در واقع یکی از ریشه های اصلی آن چه که در تونس اتفاق افتاده است و مشکل اصلی این موضوع است. البته کسانی به این توقعات و انتظارات دامن زدند و این موضوع بسیار مهمی است. اما ریشه دیگر این قضایا بر می گردد به اختلافاتی که بر سر قانون اساسی در گرفته است. احزاب  چپ، لائیک و سکولار سعی کرده اند قانون اساسی در کشورهای تونس، لیبی و مصر عاری است از قوانین اسلامی باشد، یعنی چیزی از قوانین اسلامی در آن وجود نداشته باشد. با اینکه چنین چیزی امکان پذیر نیست، اگر یک قانون اساسی بخواهد برای مردم نوشته شود طبیعتا باید مطابق با فرهنگ شان باشد و در همه جای دنیا این طور است. یعنی قانون اساسی اگر درست و دقیق متعلق به یک مردمی است، طبیعتا با فرهنگ شان یکی است، ولی این احزاب چپ و سکولار با تصویب چنین قانونی مخالفت می کنند و به همین دلیل هم زمان تصویب قانون اساسی به طول انجامیده است و در لیبی هم چنین وضعی وجود دارد. در تونس به رغم تصویب قانون اساسی از جانب مردم باز هم از طرف احزاب لائیک به چالش کشیده شود و زیر سوال می رود. این هم یکی دیگر از دلایل مهم آشفتگی اوضاع تونس است.

البته دلایل مهم دیگری در صحنه تونس هست و آن این که عناصری از رژیم سابق به اضافه دولت هایی که از رژیم سابق منافعی می بردند، سعی می کنند مشترکا به توقف روند بیداری اسلامی در تونس کمک کنند. نکته دیگر این که در حال حاضر فشارهای گسترده و فراگیر  علیه شاخه های اخوان در برخی کشورها آغاز شده که سعی می کنند اخوان را سرکوب کنند مثل آشوبی که در ترکیه صورت گرفت و نیز سرکوب گروه اخوان در مصر و همین طور در تونس این موضوع وجود دارد. در واقع راشدالغنوشی رهبر حزب النهضه تونس، پیوندهای آموزشی و ایدئولوژی با اخوان دارد و به همین جهت سرکوب می شوند. این یک حرکت گسترده علیه اخوان در سراسر شمال آفریقا و خاورمیانه است و این بخش از آن هم در تونس فعال شده و این یکی دیگر از ریشه های ناآرامی ها در تونس است.

بصیرت: حاکمیت ائتلافی تونس متشکل از چه جریاناتی است و آیا با توجه به شرایط کنونی تونس این ائتلاف همچنان مورد پذیرش افکار عمومی این کشور است؟

قنادباشی: احزاب چپ و ملی گرا در طی انتخابات مجلس موسسان که سال گذشته برگزار شد موفق شدند که بعد از حزب النهضه به عنوان احزاب دوم و سوم مطرح شوند. همچنین حزب چپ گرا به رهبری «مصطفی بن جعفر» بنا بر تقسیم کاری که شد به عنوان حزب دوم، رهبری مجلس مؤسسان را به عهده گرفت و حزب دیگری به نام «حزب کنگره» که یک حزب چپ مردمی به رهبری «منصف المرزوقی» است مقام سوم را به دست آورد و رهبرش به ریاست جمهوری تونس رس��د. حزب النهضه با اینکه حزب اول بود هیچ کدام از پست های ریاست مجلس قانون اساسی و ریاست جمهوری را نپذیرفت و تنها پست های کابینه را پذیرفت که ائتلافی از احزاب چپ در آن است. ابتدا ��قای «حمادی جبالی»، دبیرکل حزب النهضه، نخست وزیری تونس را به عنوان رئیس قوه مجریه پذیرفت و شش ماه بعد یعنی زمانی که آقای «شکری بلعید» یکی از رهبران حزب کوچک چپ گرا ترور شد و به قتل رسید، آقای جبالی نخست وزیری را واگذار کرد و بعد شخصی بنام آقای «علی العریض» که پیوندهای حداکثری با حزب النهضه دارد، به عنوان نخست وزیر مأمور تشکیل دولت شد و با وجود احزاب مختلف کابینه را تشکیل داد. در واقع الان آن چه که تحت عنوان ائتلاف در حاکمیت تونس است دو شکل دارد: یکی در قالب نظام سیاسی تونس که منصف المرزوقی رئیس جمهوری و علی العریض رئیس قوه مجریه یعنی نخست وزیری را بر عهده دارد و یکی هم در قالب کابینه و دولت هست که به طور جداگانه با احزاب دیگری در کابینه شرکت دارند و در واقع ائتلافی اداره می شود.

 اما اسلام در صحنه تونس دو معنا دارد یکی اسلام سیاسی در صحنه قدرت است و یکی اسلام به عنوان آداب و عبادات الهی. مردم تونس اکثریت مسلمان علاقه مند به اسلام هستند، ولی قشرهای جدید شهری که در این فاصله تحت تاثیر غرب قرار گرفتند اینها از اسلام سیاسی بیزار شدند. ی��نی طوری به آنها وانمود شده که اسلام سیاسی یعنی خشونت و سرکوب و طالبانی فکرکردن است. ولی عمده مردم تونس، راشدالغنوشی، رهبر النهضه را قبول دارند و با اینکه در انتخابات اول پیروز شدند، هنوز هم به عنوان حزب اول در صحنه تونس مطرح هستند. اما مخالفین هم الان گرایشات زیادی دارند که سیاسی است و بر اساس اتهامات دروغ مخالف شدند.

حزب النهضه در تونس هرگز حرکت افراطیون و حرکت های سرکوب در تونس را مورد تایید قرار نداده، منتهی الان در صحنه تونس متهم به چنین اقداماتی است.

بصیرت: تا چه اندازه امکان تکرار سناریوی مصر در تونس وجود دارد؟

قنادباشی: در تونس آن چیزی که الان اتفاق افتاده می شود گفت همانند مصر حرکت های مردمی علیه حکومت حزب اکثریت در حال شکل گیری است. جنبش تمرد و جنبش نافرمانی مدنی در تونس آغاز شده اما اینکه در ادامه این جنبش یا اردوکشی خیابانی تا چه اندازه گسترش پیدا می کند، جای شک و تردید در این باره زیاد است، چرا که ساختار ارتش در تونس بسیار متفاوت با ساختار ارتش در مصر است و جامعه تونس از نظر تعداد جمعیت و نوع نهادهای موثر در جامعه متفاوت با مصر است و لذا اینکه در تونس نظامیان بتوانند با کودتا دولت موجود را برکنار کند، بسیاری از کارشناسان در این باره دچار تردید هستند و چنین اتفاق در تونس نخواهد افتاد، ولی اینکه در مجموع جنبش تمرد بتواند دولت را ناگزیر کند که بعضی از وزرایش را تغییر دهد و بعضی از ترکیباتش را تغییر دهد این احتمال هست.

بصیرت: با توجه به طرح موضوع همه پرسی در تونس، اسلام گرایان تا چه اندازه در تونس از محبوبیت برخوردارند؟

قنادباشی: در انتخابات مجلس مؤسسان تونس که برگزار شده که هم اعضای مجلس مؤسسان انتخاب شده و هم نوعی همه پرسی در تونس بوده است، اسلام گرایان بیشترین آراء را کسب کردند، منتهی برخی معتقد هستند که در این فاصله برگزاری انتخابات مجلس موسسان تا الان یک ریزش هایی صورت گرفته که این ریزش ها سبب شده که آراء اسلام گرایان تا حدی کاهش یابد و گر نه اسلام به عنوان تغییر وضعیت همچنان محبوبیت خود را حفظ کرده اما به عنوان اسلام سیاسی، طبیعتا به دلیل معضلاتی که علیه حزب اسلام گرای النهضه درست کردند و سعی در تضعیف این حزب داشته اند و نیز به سبب توقعات  نادرست از حزب که دولت موقت را برعهده دارد، طرح کرده اند، سؤالاتی در مورد میزان محبوبیت اسلام گرایان به وجود آمده است. ولی اسلام و گرایشات سیاسی اسلامی هم چنان در تونس زنده است و اگر انتخابات و همه پرسی درستی انجام گیرد، اسلام محبوبترین گرایش است.

بصیرت: چشم انداز آینده تونس چگونه ارزیابی می شود؟

قنادباشی: تونس الان احتیاج به یک ساختار سیاسی جدیدی مبتنی بر فرهنگ خودش دارد آن چیزی که در 50 سال گذشته اتفاق افتاده تحمیل الگوهای غربی و شرقی به تونس بوده است. کما اینکه خیلی از کشورهای جهان سومی مدت ها از عمر حکومتی شان را دچار اصلاح ساختارهای وارداتی بوده اند. در تونس که کشوری اسلامی است ساختار چپ گرایی با خط مشی آمریکایی وجود دارد. این هم یک نوع چپ در شمال آفریقا است. در تونس حزبی که گرایشات چپ کمونیستی داشت، در عرصه عمل اقدامات آمریکا را انجام می داد شبیه آن چیزی که در ایران به عنوان حزب توده وجود داشت.

به هر حال مشکل اصلی ساختارهای سیاسی وارداتی در کشورهای شمال آفریقا و تونس است و تونس در حال حاضر داشت به سمت قانون اساسی جدید گام  برمی داشت، اما برخی جریانات طی اتفاقات اخیر نگذاشتند چنین اقدامی صورت بگیرد و این پروسه دولت سازی را در اینجا متوقف کردند. تونس زمانی می تواند موفق شود که این پروسه را کامل اجرا کند و این جریان دولت سازی را مبتنی بر فرهنگ خود به سرانجام برساند و اگر چنین چیزی صورت نگیرد طبیعتا تونس باز هم دچار اختلاف وارداتی می شود و مشکلات آن افزایش می یابد.

با تشکر از جناب آقای قنادباشی که وقت خود را به ما اختصاص دادند.

تهیه و تنظیم: وحید قاسمی