همه راکتورهای ایران

اولین اقدام جدی در زمینه ساخت یک راکتور اتمی در ایران، در سال 1337 درست پنج سال از آنکه دووایت آیزنهاور، رئیس‌جمهوری وقت آمریکا طرح اتم برای صلح را پیشنهاد کرده بود در دستور کار هیأت دولت وقت ایران قرار گرفت و تصویب شد. در آن زمان آیزونهاور برای تبلیغ طرح خود یک راکتور اتمی به ایران اهدا کرد.

این راکتور پنج مگاواتی با سوخت غنی شده 93 درصد که از سوی آمریکا تامین می‌شد کار می‌کرد و این در حالی است که امروز به علت خودکفایی ایران در این زمینه، آمریکا و رسانه‌های غربی توانایی ایران برای تولید سوخت هسته‌ای در داخل کشور را برنمی‌تابند. به هر حال در ادامه، فعالیت‌های هسته‌ای دیگری نیز صورت گرفت. ایجاد 23 نیروگاه اتمی با ظرفیت 23 هزار مگاوات در طی 15 سال که رژیم شاه بر آن مصمم بود اگرچه در نگاه اول بلندپروازانه می‌نمود اما با حمایت‌های همه‌جانبه دول غربی به ویژه آمریکا از یک سو و روزهای خوش اقتصادی به برکت افزایش سرسام‌آور قیمت نفت از سوی دیگر، برای دولت وقت ایران زیاد دور از دسترس به نظر نمی‌رسید.

طبق یک آمار در این دوره بیش از 200 میلیارد ریال در زمینه انتقال تکنولوژی هسته‌ای سرمایه‌گذاری شد. ایجاد نیروگاه‌های اتمی طی یک برنامه 15 ساله اصلی‌ترین و پرهزینه‌ترین هدف دولت قبل از انقلاب اسلامی بود. از سال 1353 تا 1357 حدود هشت نیروگاه اتمی برنامه‌ریزی شده و قرارداد ساخت یا توافقنامه آنها بین سازمان انرژی اتمی و پیمانکاران خارجی به امضا رسیده بود که اولین آنها نیروگاه بوشهر بود که قرارداد ساخت دو واحد آن با قدرت حدود 1290 مگاوات در آبان‌‌ماه 1353 ابتدا با یک شرکت آلمانی منعقد گردید. قرارداد ساخت نیروگاه اتمی کارون با قدرت حدود 950 مگاوات با یک شرکت فرانسوی منعقد گردید که تا قبل از انقلاب اسلامی و شروع جنگ تحمیلی مراحل آماده‌سازی محل استقرار راکتورهای فرانسوی در حال انجام بود. قرارداد نیروگاه‌های اتمی اصفهان و ساوه نیز هر دو با قدرت 1290 مگاوات با شرکت آلمانی KWU امضا شده بود.

پایان عمر مفید اولین راکتور ایران

اولین راکتور تحقیقاتی هسته‌ای که در ایران مورد بهره‌برداری قرار گرفت، راکتوری از نوع آب سبک استخری با قدرت حرارتی پنج مگاوات بود که ساخت و بهره‌برداری آن تحت مدیریت دانشگاه تهران صورت پذیرفته است. این راکتور در سال 1346 عملا به بهره‌برداری رسید و با 40 سال عمر همچنان نیاز بیش از یکصد بیمارستان در کشور به رادیو داروها را تامین می‌کند.

چندی پیش علی‌اصغر سلطانیه، نماینده ایران در آژانس بین‌المللی انرژی اتمی با اشاره به اینکه عمر مفید راکتور تهران به پایان رسیده است صحبت از نیاز ایران برای جایگزینی هر چه زودتر یک راکتور جدید کرده بود که احتیاجات پزشکی ایران را رفع نماید. این راکتور جدید همان راکتور تحقیقاتی 40 مگاواتی آب سنگین اراک بود که باید به زودی جایگزین راکتور تهران می‌شد.

اراک، راکتور جایگزین

زمانی که محمود احمدی‌نژاد رئیس‌جمهوری ایران چهارم شهریور سال گذشته دست به افتتاح پروژه آب سنگین اراک زد عملا نام ایران را در میان 9 کشور دارنده این فناوری در سطح جهان به ثبت رساند.

نیازمندی‌های روزافزون کشور به رادیو داروهای مختلف جهت مصارف تشخیص و درمان پزشکی و رادیو ایزوتوپ‌های گوناگون برای کاربرد صنعتی و تحقیقاتی و محدودیت‌های مختلفی که در کشور حتی برای تهیه و تامین این قبیل رادیو ایزوتوپ‌ها از منابع خارجی وجود داشته است مسئولین کشور را مصمم به احداث یک راکتور تحقیقاتی جدید کرد. راکتور تحقیقاتی جدید از نوع آب سنگین و با قدرت 40 مگاوات بود که طراحی پایه این پروژه به سال 1377 برمی‌گردد. پروژه مجتمع تولید آب سنگین اراک به عنوان یکی از شاخصه‌های دانش هسته‌ای در مصارف پزشکی به خصوص کنترل سرطان و کنترل ایدز نقش تعیین داشته و به عنوان خنک‌کننده و کندکننده راکتورهای آب سنگین هسته‌ای به شمار می‌رود. کل پروژه آب سنگین اراک به دست کارشناسان ایران انجام شده و سالانه 16 تن آب سنگین در این مجتمع تولید خواهد شد.

پنج عضو دائم شورای امنیت برای ممانعت از فعالیت این پروژه دربسته تشویقی خود به ایران پیشنهاد ساخت نیروگاه آب سبک را مطرح کردند.

بوشهر در انتظار بهره‌برداری

اما بزرگترین، پر سروصداترین و در عین حال پرهزینه‌ترین پروژه ایران برای ساخت نیروگاه به احداث و تکمیل نیروگاه بوشهر که در زمان آغازش به عنوان بزرگترین پروژه هسته‌ای خاورمیانه بود باز می‌گردد فعالیت این پروژه که ساخت آن از قبل از انقلاب شروع شده بود، با پیروزی انقلاب و در گیرودار جنگ تحمیلی عملا در کنار دیگر فعالیت‌های هسته‌ای ایران تا سال 1363 معلق ماند.

در سال 63 فعالیت در مجتمع راکتور بوشهر با استخدام متخصصین هسته‌ای بومی که خارج از ایران بودند آغاز شد و این در حالی بود که پروژه‌های راکتور بوشهر در طول جنگ هفت‌بار بمباران شد.

با پایان جنگ تحمیلی در سال 67 و خسارت‌های زیادی که تأسیسات و فعالیت‌های هسته‌ای ایران در این زمان مواجه شده بود، ایران فعالیت‌های هسته‌ای خود را از سر گرفت. در این زمان ایران وارد مذاکرات با شرکت‌هایی از کشورهای آلمان، اسپانیا و آرژانتین شده بود. آنصراف آلمان و عدم قبول سایر دول غربی در همکاری با ایران باعث شد تا کشورمان در سال 68 به رایزنی با روس‌ها بپردازد که در نهایت در دی‌ماه 1373 این مذاکرات منجر به انعقاد قرارداد 800 میلیون دلاری با روسیه شد. هر چند روسها به دلیل فشارهای آمریکا تا سال 1377 به طور جدی نتوانستند برنامه‌های خود را عملیاتی کنند.

براساس منابع مطبوعاتی آرژانتین این کشور نیز تحت فشارهای آمریکا همکاری هسته‌ای خود را با ایران قطع کرد. شهریور 1370 طی دیدار هاشمی‌رفسنجانی از پکن، مذاکراتی برای خرید یک یا دو راکتور 300 تا 330 مگاواتی از چین انجام و موافقت‌نامه اولیه برای خرید راکتور اعلام شد. اما همکاری هسته‌ای بین چین و ایران موجب اعتراض فوری آمریکا شد، لذا این کشور شرایط فروش راکتورش به ایران را تغییر داد و بعد از آن تمایلات چین برای فروش لوازم و تجهیزات هسته‌ای به ایران ضمن اثرپذیری از روابطش با آمریکا دچار نوسان شد. حتی چین به نتانیاهو، نخست‌وزیر وقت اسرائیل نیز اطمینان داد که فناوری راکتور یا دیگر فناوری‌هایی که می‌توانند در برنامه سلاح‌های هسته‌ای مورد استفاده قرار گیرند در اختیار ایران قرار ندهد. ایران آبان‌ماه 1372 اعلام کرد که روسیه با معامله 780 میلیوندلاری برای تکمیل راکتور بوشهر موافقت کرده است.

روسیه قرار بود دو راکتور را در بوشهر راه‌اندازی کند. راکتور روسی با راکتور 1300 مگاواتی زیمنس که آلمانی‌ها تعهد راه‌اندازی آن را قبل از انقلاب داشتند تفاوت داشت.

در ادامه روسها برای طراحی ساختمان‌های جدید به منظور استفاده از راکتور روسی هزار مگاواتی تصمیم گرفتند و این در حالی بود که ایران اصرار داشت نیروگاه همان نیروگاه قبلی باشد با همان ظرفیت. ضمن این که آمریکا به طرق گوناگون در تلاش برای ممانعت از فعالیت‌های ایران بود. از آن جمله با تشویق اوکراین مانع از عرضه توربین‌هایی به نیروگاه بوشهر شد.

به هر صورت پس از این همه افت‌و‌خیز در راه‌اندازی نیروگاه بوشهر امروز صحبت از بهره‌برداری از این نیروگاه تا 14 یا 15 ماه آینده در حالی صورت می‌گیرد که دبه کردن‌ها و بدقولی‌های روس‌ها تمامی ندارد. به عنوان مثال شرکت «اتمزتروی الکپورت» دم از اختلاف بر سر وجوه مالی می‌زند. در هر حال به نظر می‌رسد تأخیر روس‌ها برای راه‌اندازی نیروگاه بوشهر همچون دفعات قبل نتیجه مذاکرات پشت پرده با غرب باشد.

برنامه‌ها، مصوبات و اقدامات

نیروگاه‌های برقی ـ آبی تنها یک درصد سهم تولید برق جهان را دارا هستند و پس از نیروگاه‌های فسیلی، مهم‌ترین چشمه تولید نیروی الکتریکی، نیروگاه‌های اتمی هستند. در این میان 70 درصد برق فرانسه و 30 درصد برق آلمان اتمی است. آمریکا دارای 100 و روسیه دارای 45 راکتور اتمی‌اند و در دنیا 400 راکتور در حال تولید انرژی هستند. برنامه ایران در یک چشم‌انداز بلندمدت 20 ساله طراحی و ساخت 20 نیروگاه هسته‌ای برای تولید 20 هزار مگاوات برق هسته‌ای است. با شروع مناقصه ساخت دو نیروگاه اتمی عملاً استارت برنامه 20 ساله ایران خورده است. و علیرغم فشارهای بین‌المللی در ایران امروز صحبت از احداث این دو نیروگاه اتمی بومی است.

براساس مصوبه شورای عالی انرژی ما باید 7 هزار مگاوات برق هسته‌ای تا سال 1400 تولید کنیم.

25 اردیبهشت 1384 دولت موظف شد نسبت به برخورداری از فناوری صلح‌آمیز هسته‌ای جهت تأمین چرخه سوخت و مواردی از جمله برخورداری از 20 هزار مگاوات برق هسته‌ای اقدام کند. اعضای کمیسیون‌های انرژی، امنیت ملی، صنایع و برنامه و بودجه مجلس در دی‌ماه 1385 کمیته ویژه‌ای جهت نظارت بر ساخت و ساز نیروگاه هسته‌ای تشکیل دادند تا پیشرفت فیزیکی مطالعات و مکان‌یابی احداث نیروگاه‌های هسته‌ای را بررسی کنند. هر چند تصویب بودجه و تأمین اعتبار آن را به لایحه بودجه سال 86 موکول کردند.

1200 میلیارد ریال اعتبار برای مطالعه و احداث نیروگاه هسته‌ای تصویب شد. در سال 85 به دولت اجازه داده شد تا سقف معادل ارزی یک هزار و 940 میلیارد ریال از محل منابع حساب ذخیره ارزی بابت تسویه‌ بدهی‌های طرح تکمیل نیروگاه اتمی بوشهر به بانک مرکزی پرداخت کند.

در اولین اقدامات علی‌اصغر سلطانیه، نماینده ایران در آژانس بین‌المللی انرژی اتمی دوم اردیبهشت 1385 از برنامه ایران برای ساخت 2 واحد از نیروگاه هسته‌ای دیگر در استان بوشهر در مقیاس بزرگ نسل سوم هزار تا 1600 مگاواتی خبر داده بود.

چندی پیش هم ایران اولین گام را برای ساخت این دو نیروگاه با اجرای آگهی مناقصه برداشت. این مناقصه در حالی انجام می‌شود که احمد فیاض‌بخش معاون سازمان انرژی اتمی در یک مصاحبه مطبوعاتی اعلام کرده بود که حتی به شرکت‌های آمریکایی هم اجازه شرکت در مناقصه داده می‌شود اما سم‌پاشی‌های آمریکا در واکنش به ساخت دو نیروگاه فراوان بود. در اولین عکس‌العمل‌ها شون مک‌کورمک، سخنگوی وزارت خارجه آمریکا گفته بود به نظر می‌رسد ایران با طرح ساخت دو نیروگاه هسته‌ای قصد دارد در برابر جامعه بین‌المللی ایستادگی کند و شرکت‌های بین‌المللی سازنده نیروگاههای هسته‌ای بهتر است با ایران در این زمینه همکاری نکنند.

اگرچه در همان کشور آکادمی ملی علوم آمریکا طی گزارشی اعلام کرد نیاز ایران به نیروگاه‌های هسته‌ای واقعی بوده و با توجه به روند افزایش تقاضای انرژی در این کشور، تهران چاره‌ای به غیر از رویکرد ساخت نیروگاه هسته‌ای ندارد.

حشمت‌الله فلاحت‌پیشه عضو کمیسیون امنیت ملی با تشریح نحوه انجام این مناقصه، فعالیت ایران برای ساخت دو نیروگاه هسته‌ای را آغازی خوش و گامی بلند برای شروع و تکمیل برنامه 20 ساله می‌داند. وی این اقدام را نقطه آغازی بر پرواز ایران به سوی خودکفایی می‌داند.