آنکارا و کلاف سردرگم تحولات اخیر منطقه

سیر تحولات سیاسی مصر به موازات ناکامی در فرونشاندن اعتراضات داخلی، در هفته‌های اخیر در زمره مهمترین دغدغه‌ها و چالش‌های مقامات دولتی ترکیه بوده است.

همزمانی تحولات مصر و سقوط یکی از مهمترین دولت‌های متحد ترکیه در منطقه، تداوم اعتراضات داخلی، موضوع مذاکره با حزب معارض کارگران کردستان ترکیه و دغدغه‌های مقامات این کشور در رابطه با رخدادهای سوریه، در هفته‌های اخیر موقعیت دشواری را برای رهبران آنکارا به وجود آورده است.

در روزهای پس از وقوع کودتای نظامی در مصر و سرنگونی محمد مرسی رئیس‌جمهور برکنار شده این کشور، دستگاه دیپلماسی ترکیه کوشید تا با ایجاد یک موج منطقه‌ای و بین‌المللی برای مقابله با اقدام ضد دموکراتیک نظامیان در سرنگونی یکی از مهمترین متحدان منطقه‌ای آنکارا، زمینه‌های تخطئه نخبگان جدید قاهره و بازگشت مجدد اخوان المسلمین (تشکل سیاسی حامی مرسی) به قدرت را فراهم آورد. این در حالی بود که هیچکدام از همگامان منطقه‌ای و بین‌المللی ترکیه که پیش از این با این کشور در جبهه‌ای مشترک برای سقوط دولت قانونی سوریه قرار گرفته بودند، بنا بر ملاحظات سیاسی، ایدئولوژیک و... حتی حاضر نشدند تا سقوط مرسی را کودتا بخوانند و در عوض به حمایت از دولت جدید مورد حمایت نظامیان در قاهره پرداختند.

موضع گیری‌های کشورهای اروپایی و آمریکا در این خصوص نشان داد که گزینه استقرار دولت نظامی از مطلوبیت بیشتری در مقایسه با حاکمیت نخبگان سیاسی اسلامگرا در مصر برخوردار است. همچنین اعلان حمایت آشکار حکومت‌های محافظه کار منطقه چون عربستان سعودی و امارات از دولت جدید قاهره، موضع ترکیه در خصوص تحولات اخیر مصر را در سایه خود قرار داد.

ولی در گرماگرم اعتراضات حامیان مرسی و مهره چینی دولت جدید قاهره برای تثبیت موقعیت خود، رهبران ترکیه همچنان بر مواضع خود مبنی بر حمایت از مرسی و اخوان المسلمین مصر تاکید می‌ورزند.

در این رابطه اظهارات احمد داود اوغلو وزیر امور خارجه ترکیه، در مصاحبه با شبکه تلویزیونی ان.تی.وی را می‌توان بیانی از نگرانی‌های رهبران آنکارا از سرنوشت تحولات مصر و نیز دیگر دولت‌های تازه پای منطقه به شمار آورد.

به گزارش ایرنا، وی در مصاحبه خود هشدار داده که مورد پذیرش قرار گرفتن کودتای مصر از سوی کشورهای منطقه و نیز دولت‌های غربی این خطر را به همراه دارد که دومینوی تحولات دموکراسی خواهانه اخیر به عقب بازگردد.

وی تاکید کرده که نهادها و حامیان رژیم‌های ساقط شده پیشین در منطقه هنوز در بطن جوامع این کشورها حضور دارند و تحولاتی نظیر کودتای مصر آن‌ها را بدین جمع بندی خواهد رساند که در لوای حمایت یا دست کم سکوت کشورهای خارجی و مجامع جهانی، می‌توان از الگوی مصر برای سرنگونی دولت‌های دموکراتیک و نوظهور منطقه بهره برد.

وی افزوده است که عناصری از نظام‌های سیاسی پیشین در کشورهایی نظیر یمن و لیبی فعال هستند و در چنین شرایطی ماموریت ما این است که امکان معکوس شدن روند حرکت دومینو از طریق مشروعیت بخشی به اقدامات غیر دموکراتیک را از بین ببریم و اگر در مورد مصر اشتباه کنیم اوضاع به وضعیت پیش از انقلاب‌های عربی باز خواهد گشت.

و اما ترک‌ها که در سال‌های اخیر، خود را برنده بزرگ تحولات منطقه دانسته و اندیشه بهره جویی بیشینه از وقوع انقلاب‌های خاورمیانه و شمال آفریقا را در سر پرورانده اند، علاوه بر موضع گیری‌ها و تحرکات دیپلماتیک اینچنینی، برخی اقدامات عملی را برای حمایت از متحدان منطقه‌ای خود در دستورکار قرار داده‌اند.

به گزارش خبرگزاری الجزیره در روز یکشنبه بیست و سوم تیرماه جاری، ترک‌ها میزبانی نشست فوق‌العاده رهبران اخوان المسلمین جهان را بر عهده داشته‌اند، هرچند که آن را تکذیب کردند ولی در این نشست که روزهای شنبه و یکشنبه با حضور مقامات بلندپایه تشکل‌های اخوان المسلمین کشورهایی نظیر مصر، تونس، اردن و... برگزار شده، تحولات اخیر مصر و اقدامات آینده این تشکل‌ها مورد بحث و بررسی قرار گرفته است.

هر چند میزبانی از این نشست و اتخاذ اقدامات عملی در حمایت از مرسی و اخوانی‌ها بطور رسمی مورد تایید مقامات دولتی ترکیه قرار نگرفته، اما آنچه مشخص است اینکه رهبران آنکارا با نگرانی به اوضاع قاهره چشم دوخته و تحولات مصر را با حساسیت ویژه‌ای دنبال می‌کنند.

تحولات اخیر مصر و سرنگونی دولت اخوانی‌ها به رهبر مرسی که از نظر انگاره‌ها و ایستارهای مرتبط با اسلامگرایی سیاسی سنی، بیشترین نزدیکی را با رهبران حزب حاکم عدالت و توسعه ترکیه داشته اند، همانطور که گفته شد مقامات ترکیه را با نگرانی‌های فراوانی روبرو ساخته است.

علاوه بر چالش‌های جدیدی که تحولات مصر در عرصه منطقه‌ای برای ترک‌ها ایجاد کرده، احتمال تکرار این داستان در ترکیه بیش از پیش موجب هراس رهبران عدالت و توسعه شده است. حاکمان کنونی آنکارا که خود شاهد سرنگونی دولت اسلامگرای وقت ترکیه به رهبری نجم الدین اربکان در سال 1997 میلادی (1376 ه.شمسی) و ثبت تجربه سه کودتای ارتش در فاصله دهه‌های 60 تا 80 میلادی در تقویم سیاسی کشورشان بوده اند، در سال‌های اخیر از هیچ تلاشی برای کنترل نظامیان و جلوگیری از وقوع رخدادهایی مشابه فروگذار نکرده‌اند.

آخرین این تلاش‌ها را می‌توان به اقدام مجلس ترکیه در بازتعریف وظایف قانونی ارتش مربوط دانست که زیر سایه تحولات مصر به انجام رسید.

در این رابطه بند 35 از قوانین مربوط به فعالیت‌های ارتش ناظر بر وظیفه این نهاد نظامی برای حمایت و حفاظت از جمهوریت در ترکیه مورد تعدیل و بازبینی قرار گرفت. وظیفه‌ای که در طول دهه‌های گذشته مهمترین دستاویز نظامیان برای دخالت در سیاست و انجام چهار کودتا در ترکیه بوده است.

و اما مساله دیگری که در کنار چالش‌های مذکور، بخشی از دغدغه‌های رهبران آنکارا را به خود اختصاص داده، بحث مذاکره با رهبران تشکل سیاسی-نظامی و حزب معارض کارگران کردستان (پ.ک.ک) بوده است.

با شروع مذاکرات، بسیاری از ناظران با ابراز خوش بینی نسبت به آینده گفتگوها بین نمایندگان دولت و پ.ک.ک، آن را سرآغازی برای پایان چند دهه خشونت بین نیروهای دولتی و معارضان کرد دولت آنکارا قلمداد می‌کردند. اما در شرایط کنونی مذاکرات مزبور زیر سایه تحولات داخلی ترکیه و اوج گیری اعتراضات ضد دولتی و نیز رویکردهای آنکارا در قبال تحولات سوریه و مصر قرار گرفته است.

در این رابطه برخی تحلیلگران معتقدند که نمایندگان پ.ک.ک قصد دارند در سایه اوج گیری اعتراضات گسترده ضد دولتی، امتیازات بیشتری را از نمایندگان دولت طلب کنند. مساله‌ای که می‌تواند فضای کلی مذاکرات را از خود متاثر ساخته و گفتگوها را به سمت ناکامی سوق دهد.

و اما چالش مهمتری که رهبران ترکیه با آن دست به گریبانند به ناکامی آنان در فروشاندن اعتراضات ضد دولتی باز می‌گردد. با وجود عقب نشینی مقامات حزب عدالت و توسعه در موضوع تخریب پارک "گزی" یعنی نقطه آغازین تظاهرات گسترده ضد دولتی، تحرکات مخالفان در خیابان‌ها، شبکه‌های اجتماعی و برخی محافل سیاسی برای وادار کردن نخبگان سیاسی ترکیه به کناره گیری از قدرت ادامه دارد. همین مساله موجب شده تا رجب طیب اردوغان نخست‌وزیر ترکیه که هدف اصلی اعتراضات اخیر بوده، مخالفان خود را هوادار کودتا معرفی کند.

در روزهای گذشته طرح ادعاهایی نظیر استفاده هواپیماهای رژیم صهیونیستی از پایگاههای ترکیه برای حمله به سوریه، بشدت از سوی مقامات ترکیه تکذیب شده است. در این باره باید گفت که هر چند ترک‌ها از ادعاها و مواضع پیشین خود مبنی بر دخالت در امور سوریه عقب ننشسته اند، اما تحولات اخیر سوریه آشکارا منجر به بروز یک بن بست منطقه‌ای برای سیاست خارجی آنکارا شده است. از این رو ترک‌ها می‌کوشند تا با توجه به اوضاع داخلی و خارجی خود، از میزان چالش هایشان در حوزه تحولات سوریه بکاهند.

از سوی دیگر همانطور که اشاره شد، رهبران آنکارا با مشکلات متعددی دست و پنجه نرم می‌کنند و از این رو دوران کنونی را می‌توان یکی از بحرانی‌ترین مقاطع رهبری ترکیه بدست حزب حاکم به شمار آورد. به باور بسیاری از ناظران، یکی از دلایل ناکامی رهبران آنکارا در فرونشاندن اعتراضات عمومی و اقناع مخالفان، درگیری نخبگان سیاسی عدالت و توسعه با دغدغه‌ها و چالش‌های خارجی نظیر بحران سوریه و تحولات اخیر مصر بوده است. مساله‌ای که حتی تمرکز مقامات دولتی برای گفتگو با نمایندگان پ.ک.ک را بر هم زده و اوضاع داخلی و خارجی ترکیه را به شکل کلافی سر در گم در آورده است.

*مقامات ترکیه که در سال‌های اخیر، خود را برنده بزرگ تحولات منطقه دانسته و اندیشه بهره‌جویی از انقلاب‌های خاورمیانه و شمالی آفریقا را در سرمی‌پروراندند، اکنون پس از وقایع مصر و سقوط اخوان‌المسلمین، در لاک دفاعی عجیبی فرو رفته‌اند