رقیب پوتین؛ نامزد ساختگی یا واقعی

مترجم: زهرا رحیمی

سومین مرد ثروتمند روسیه، به باور برخی دومین، به اعتقاد بسیاری نخستین رقیب واقعی انتخابات ریاست جمهوری است؛ میخاییل پروخوروف. تاکنون طعم قدرت را نچشیده اما ثروت فراوان داشته؛ می گویند ماموریتش آوردن مردم به پای صندوق های رای برای مشروعیت بخشیدن به انتخابات است اما دستش با دست پوتین در یک کاسه است.

از زدوبندهای پشت پرده پوتین که چشم بپوشیم، روند افزایش محبوبیتش در میان مردم و عملکرد متفاوتش نسبت به قدرت اول روسیه آشکار می شود. نه از گوش سپردن به مردم می گریزد و نه با وعده «می گویم حسابش را برسند» مردم را دست به سر می کند. تمام تلاشش این است که به چشم بیاید و راه این کار را خوب می داند. پروخوروف همان کسی است که با وجود شایعات مبنی بر همدستی با پوتین، وی را برای نخستین بار به فکر رقابت در دور دوم انتخاباتی انداخته و هیچ کس بعید نمی داند که این حریف نه چندان قدر امروزی، پیروز انتخابات فردا باشد.

در روزهای نخست اعلام نامزدی میخاییل پروخوروف برای شرکت در انتخابات ریاست جمهوری روسیه، همه گمان می کردند این میلیاردر روس و مالک باشگاه بسکتبال نیوجرسی نتس، رقیبی جدی برای ولادیمیر پوتین نخواهد بود اما اگر پیروز میدان انتخابات شود چه؟

اگر سیزدهم ژانویه نگاهی به ساختمان تلگراف مرکزی مسکو، با یک بلوک فاصله از کرملین می انداختید، شاید گمان می کردید کسی در حال پخش پاکت پول است. بازنشستگان، خانم های خانه دار، دانشجویان و معلمان مدارس در ورودی آن را پوشانده و جمعیت تا خیابان کشیده شده بود. همگی روی پاها بلند شده و سرهای خود را تا جایی که می شد بالاآورده بودند تا نگاهی هرچند کوتاه به مرد لاغر اندامی که در ازدحام جمعیت گیر کرده بود، بیندازند. حتی از ورای جمعیت هم می شد او را دید؛ میخاییل پروخوروف، میلیاردری که برای افتتاح دفتر مبارزات انتخاباتی خود جهت رقابت در انتخابات ریاست جمهوری روسیه در این مکان حاضر شده بود.

بخش عجیب این صحنه لذت بردن پروخوروف از تعامل با مردم و گوش سپردن به گلایه های آنها بود و اینکه حتی اجازه می داد آنها گوشه کتش را بقاپند. اما نکته ای که واقعا عجیب بود اینکه همه افراد حاضر به استثنای خبرنگاران، واقعا به توانایی وی برای پیروزی در انتخابات اعتقاد داشتند.

مطبوعات ـ به استثنای رسانه دولتی روسیه- تاکنون در روایت های خود، پروخوروف را عروسک دستی کرملین خوانده اند؛ پیش فرضی که عمده استواری و اساس آن بر تجربه تکیه دارد. اکثر نامزدهای انتخابات ریاست جمهوری روسیه از سال 2000 و زمانی که ولادیمیر پوتین برای نخستین بار به ریاست جمهوری رسید، همگی متعلق به اپوزیسیون به اصطلاح «سازنده» (شما بخوانید: یادگاری) بوده اند.

همه آنها مردانی چون گنادی زیوگانوف، رییس حزب کمونیست و ولادیمیر ژیرینوفسکی، رهبر ملی گرای افراطی حزب لیبرال دموکرات هستند که از زمان سرنگونی اتحاد جماهیر شوروی تقریبا در تمام مبارزات انتخاباتی شرکت کرده و شکست خورده اند و هر بار با اعتماد به نفس کمتری پا به عرصه مبارزات گذاشته اند. (هر دو آنها در انتخابات سال 2004، زمانی که محبوبیت پوتین به بالاتر از 70 درصد رسید، از گود خارج شدند.)

اکنون هر دو آنها در حالی که در اواخر دهه ششم زندگی خود قرار دارند، با وجود حضور دوباره در انتخابات، تکاپوی چندانی برای رقابت ندارند؛ دست کم نه با توجه به عباراتی که آنها را مخاطب قرار می دهد یا لطیفه هایی که طی یک دهه اخیر همواره در میان رای دهندگان دهان به دهان گشته است: «رفیق زیوگانوف (آقای ژیرینوفسکی)، باشه تو رییس جمهور! اولین دستورت چیه؟» «آه، من دستور می دم که همه قدرت ریاست جمهوری فورا به پوتین منتقل بشه.»

نامزدهای مستقلی مانند گریگوری یاولینسکی، رهبر حزب لیبرال یابلوکو نیز معمولااز دور رقابت ها خارج می شوند. همان طور که کمیسیون مرکزی انتخابات ثبت نام یاولینسکی طی ماه گذشته را رد کرد و مدعی شد وی در کسب یک چهارم از دو میلیون امضا حامیان خود تقلب کرده و 23 درصد امضاها کپی شده اند. این امر باعث شده زیوگانوف و ژیرینوفسکی در کنار یکی دیگر از رهبران اپوزیسیون روسیه سرگئی میرونوف وارد رقابت ها شوند که ادعای استقلالش در انتخابات همانقدر کشش دارد که سگ سیاه پوتین.

میرونوف سال 2004 به عنوان رقیب پوتین در انتخابات شرکت کرد اما آشکارا از نامزد جبهه رقیب حمایت می کرد و زمانی که پوتین در سال 2008 برای دومین بار ریاست جمهوری روسیه را بر عهده می گرفت، میرونوف پیشنهاد تغییر بندی از قانون اساسی برای افزایش دوره ریاست جمهوری دوست قدیمی خود را مطرح کرد.

پس در مورد پروخوروف شرایط به چه گونه ای است؟ وی در 46 سالگی به عنوان جوان ترین نامزد انتخاباتی، یک مجرد ثروتمند است که به هیچ حزب سیاسی تعلق ندارد، هرگز به قدرت نرسیده و نزدیک به 18 میلیارد دلار ثروت دارد. وی مالک باشگاه بسکتبال نیوجرسی نتس است و همین امر این باور را که بتوان او را با چمدانی از پول خرید، از بین می برد. به نظر می رسد وی مجذوب افسون کرملین پوتین شده که می تواند راه رسیدن به طلاو نیکل به عنوان منابع اصلی بخش عمده ثروت وی را هموار کند.

وی همچنین می تواند به دنبال یک مقام ارشد در دولت باشد که امکان لابی برای رسیدن به منافعش را آسان می کند اما با هر انگیزه ای هم که وارد رقابت ها شود، رهبران اپوزیسیون روسیه معتقدند که وی یک دست نشانده است. بوریس نمتسوف، یکی از دوستان نزدیک پروخوروف و رهبر جنبش ضد دولتی روسیه در این باره می گوید: «بدون شک پروخوروف از همراهان پوتین در این انتخابات است و مانند هر تاجر بزرگ روسی به گونه ای به هر کوک این دولت بخیه شده است؛ بنابراین پوتین می تواند وی را به هر سویی که می خواهد هدایت کند.»

این سرمایه دار بلندقامت اما در عمل به هیچ وجه عروسکی که بسیاری از اجبار حضورش در این رقابت ها سخن می گویند، نیست. زمان افتتاح دفتر مبارزات انتخاباتی در ساختمان مرکزی تلگراف وی ساعت ها برای حامیان خود سخنرانی کرد و در شرایطی به شکایات آنها در مورد صورت حساب های سرسام آور و مشکلات کودکستان گوش سپرد که مشاورانش در تلاش برای خارج کردن وی از میان جمعیت بودند. به نظر می رسید وی برای تمام این لحظات تمرین کرده و پاسخ هایی دقیق و شفاف در آستین دارد؛ در مورد سیاست خارجه: همراهی با اروپا. در مورد سیاست مالی: وضع مالیات بر ثروتمندان. در مورد اقتصاد: کمک به شرکت های کوچک. در مورد پوتین: وی 12 سال خدمت کرده و اکنون زمان بازنشستگی اش فرارسیده است.

طی گفت و شنود با مردم، یک بازرگان جوان در مورد نرسیدن کمک های دولت به محل سکونت وی شکایت کرده و خواستار مداخله پروخوروف شد. وی با نگاه به مرد جوان که روی ویلچر نشسته بود، گفت: «آنچه در گام اول مورد نیاز است، تغییر کلی سیستم قدرت است. در حال حاضر مقامات تنها به موقعیت خود وابسته هستند اما باید به مردم وابسته باشند، به رای دهندگان. بدون ایجاد چنین تغییری، مشکل شما هرگز حل نخواهد شد.» اظهارات وی در تضاد کامل با روش پوتین برای کنترل شرایط بود که معمولادر برخورد با شکایت هایی از این دست، قول می دهد که برخی ماموران دولتی گناهکار را تنبیه و مجازات کند.

به نظر می رسد پروخوروف به جای سخنرانی برای مردم موعظه می کند. در طول سخنرانی وی، گروهی از مادربزرگ ها سرهای خود را به نشانه موافقت با سخنان وی تکان می دادند و زمزمه می کردند: «پسر خوب! همین را می خواهیم! او خوب عمل می کند، او رییس جمهور خواهد شد.» آنها چند ساعت پس از سخنرانی را صرف متقاعد کردن مردم در اطراف کردند که کاندیدای مورد نظرشان را دوست داشته باشند. آنها می گفتند: «ببینید چه خوب روسی حرف می زند! آنهای دیگر همه به زبان عامیانه حرف می زنند.»

در تمام این بحث می توانستیم شاهد حضور معلم مدرسه، زن خانه دار و حتی برخی دانشجویان باشیم. هیچ چیز نمی توانست در برابر اشتیاق آنها مقاومت کند. لیدیا یورینا، معلم مدرسه می گوید: «اینکه همواره به کمونیست ها رای داده ایم، نشان دهنده تمایل ما برای بازگشت به دوران اتحاد جماهیر شوروی نیست. ما به آنها رای می دادیم چون کس دیگری نبود. اما حالاپروخوروف را داریم.» اشتیاق و طمانینه در رفتار آنها نشان می داد هیچ شباهتی به افرادی نداشتند که چندی پیش برای شرکت در تظاهرات حمایت از پوتین استخدام شده بودند. آنها همان رای دهندگان آرمان گرا و عصبانی بودند که تعدادشان در روسیه امروز بسیار زیاد است.

در انتخابات پارلمانی ماه دسامبر، برای نخستین بار از زمان قدرت گرفتن پوتین، بیش از نصف آرای مردمی به احزاب مخالف اختصاص یافت. حزب کمونیست زیوگانوف در حالی نزدیک به 20 درصد آرا را کسب کرد که به هیچ وجه این تعداد از مردم دلتنگ حکومت استالینی نیستند. اتهامات در مورد تقلب انتخاباتی حزب پوتین که 49 درصد آرا را به دست آورد، بیش از پیش بر خشم مردم افزود. برای نخستین بار از زمان سقوط اتحاد جماهیر شوروی آنها طاقت از کف داده و وارد خیابان ها شدند تا تظاهرات دور از انتظاری را به راه بیندازند؛ این همان انرژی است که پروخوروف در تلاش برای جهت دهی به آن است. با کنار گذاشتن این سوال که آیا وی به دستور کرملین عمل می کند یا خیر، باید گفت شروع بسیار قوی و خوبی داشته است.

وی طی ماه گذشته دو سخنرانی پرشور در کازان و نووسیبیرسک داشته و قصد دارد تا پیش از انتخابات چهارم مارس دست کم به شش شهر دیگر سفر کند. مدیران تجاری وی در 30 منطقه روسیه در تلاش برای جذب آرا هستند و با وجود آنکه کمپین وی از افشای رقم هزینه ها امتناع کرده، باید گفت جیب های پروخوروف از هر نامزد دیگری عمیق تر است، حتی از پوتین. ماه گذشته نیز اقدام به راه اندازی یک «شورای اجتماعی» برای ستارگان موسیقی، ورزشکاران مشهور، مجریان تلویزیونی و افراد معروفی کرد که همگی از وی حمایت می کنند. اوایل ماه فوریه بود که در یک برنامه تلویزیونی قول داد اگر پوتین را در انتخابات ریاست جمهوری شکست دهد، 17 میلیارد دلار از ثروت 18 میلیارد دلاری خود را خواهد بخشید.

اما براساس نظرسنجی که در 31 ژانویه از سوی مرکز مستقل لوادا صورت گرفت اگر انتخابات همین هفته برگزار شود، پروخوروف تنها چهار درصد از آرا را از آن خود خواهد کرد و در کنار دو سیاستمدار دیگر، ژیرینوسکی و میرونوف قرار می گیرد. حال آنکه اگر این نظرسنجی تابستان گذشته انجام می شد، نتایج نشان می داد درصد اندکی از جمعیت روسیه حتی نام پروخوروف را می شناختند و حامیان چهار درصدی در این مقایسه چندان هم بد نیست. براساس نظرسنجی دیگری از سوی لوادا، با وجود آنکه حزب کمونیست با هشت درصد آرا از پروخوروف پیش است، پوتین با 37 درصد آرا هر دو آنها را راهی دور دوم خواهد کرد.

اول فوریه بود که پوتین برای نخستین بار معترف شد که امکان کشیده شدن انتخابات به دور دوم هم وجود دارد. نخست وزیر روسیه در جمع گروهی از ناظران انتخاباتی گفت: «کشیده شدن انتخابات به دور دوم نبردی طولانی را به دنبال دارد و این امر باعث بی ثباتی موقعیت سیاسی ما می شود.» اما با توجه به میزان محبوبیت پوتین که حتی در بررسی های دولت وی، به کمتر از 50 درصد رسیده، احتمال برگزاری دور دوم انتخابات وجود دارد و مراحل اداری آن در حال انجام است. برای مثال، مقامات انتخاباتی در منطقه اسمولنسک طی ماه ژانویه در نزدیک به یک میلیون بروشور، شهروندان را دعوت به شرکت در دور دوم انتخابات کردند. حال سوال اینجاست که آیا کسی می تواند جایگاه دوم را از کمونیست ها بگیرد؟

آنتون کراسوسکی، مدیر کمپین پروخوروف می گوید: «استراتژی ما بسیار ساده است؛ ما هر روز راهی برای حضور در تلویزیون می یابیم تا مردم با صورت پروخوروف بیشتر آشنا شوند.» در همین راستا بود که وی هفته گذشته بدون هیچ دلیلی یک کنفرانس خبری به راه انداخت و در سالنی که مملو از خبرنگاران بود، سخنرانی کرد. شبکه یک به عنوان شبکه دولتی روسیه که برنامه هایش به دقت از سوی کرملین مدیریت می شود، در اخبار شبانه خود پیش از دیگر نامزدها- البته به استثنای پوتین- بیش از دو دقیقه را به پخش این کنفرانس خبری اختصاص داد. پروخوروف به بینندگان این شبکه که تنها در روسیه به 120 میلیون نفر می رسند، اطمینان داد که «من با نیتی جدی و برای مدتی طولانی وارد سیاست شده ام.»

در این شرایط، دیگر شبکه های دولتی روسیه به شکل گیج کننده ای به تخریب پروخوروف می پردازند، به طوری که شبکه ان تی وی (یکی از سه شبکه اصلی روسیه با مالکیت شرکت گازپروم، با حدود 120 میلیون بیننده در سراسر جهان) سال 2007 را به بینندگان خود یادآوری کرد؛ زمانی که پروخوروف توسط پلیس فرانسه که در حال تحقیق پیرامون محافل زنان بدکار در منطقه اسکی کورشول آلپ بود، دستگیر شده و مدتی در بازداشت بود. وی در اظهاراتی، برخی دیگر از اتهامات علیه خود را تکذیب کرد.

آنچه پروخوروف هرگز تکذیب نکرده، اتفاقی بودن نامزدی وی و حمایت ضمنی از او بوده است. وی ماه گذشته در گفت وگو با رویترز تصریح کرد: «عبور از تمام موانع، کار آسانی نیست. برای رسیدن به انتخابات باید از یک چراغ سبز برخوردار باشید... باید چراغ سبزی از سوی اکثریت نخبگان روسیه را از آن خود کنید.» چندی بعد خبرنگاران در یک کنفرانس خبری منظور وی از این بیانات را پرسیدند و اینکه چه کسی به او چراغ سبز داده و چرا؟

سوالی که وی از پاسخگویی به آن سر باز زده و گفته بود: «من هرگز چراغ سبزی نگرفتم و تمام موارد تحقیرآمیزی را که براساس قانون برای نامزدی لازم بود، رعایت کردم.» با این حال، این سوال همچنان در تمام مبارزات انتخاباتی وی حضور خواهد داشت. در هر صورت، این سوال تفاوت چندانی در بازده نهایی نخواهد داشت. بدون در نظر گرفتن اینکه آیا پروخوروف به شکل مخفیانه با پوتین توافق کرده که به عنوان شریک مبارز وی وارد این عرصه شود یا خیر، محبوبیت وی رو به افزایش است و بسیاری از مردم روسیه از اینکه رایشان را تقدیم او کنند، راضی خواهند بود.

دست کم او برخلاف مثلث خسته اپوزیسیون روسیه، یک تازه وارد است و ممکن است همین امر برای راهی کردن وی به دور دوم رقابت ها کافی باشد. گمان می کنید زمانی که به چنین مرحله ای برسد چه خواهد کرد؟ وی درست مانند گوشت خواری که طعم خون را چشیده است، دیگر از رسیدن به قدرت دست نخواهد کشید.