تنش‌های جزئی را از سر راه برمی‌داریم

گروه سیاست: تشکیل دولت یازدهم، سیاست‌های خارجی ایران را تغییر داده است؛ آنچنان که رئیس‌ جمهور یازدهم ایران، از علاقه مشترکش با پادشاه عربستان برای از سر راه برداشتن تنش‌های جزیی سخن بگوید. رییس‌جمهور شدن حسن روحانی نویدبخش روزهای خوب برای ایران در حوزه دیپلماسی بود اما کمتر کسی گمان می‌برد عربستان سعودی به این سرعت پیام رای مردم در 24 خرداد امسال را درک و از آن استقبال کند. رای مردم به اعتدال و تدبیر، آغاز فصلی جدید در دیپلماسی بود؛ فصلی که در آن آب ایران و جهان به یک جوی می‌رود.

برای این فصل جدید چه سرآغازی بهتر از بهبود رابطه با کشوری همسایه، مسلمان و تاثیرگذار در منطقه؛ کشور عربستان سعودی. حسن روحانی، روز پنجشنبه در دیداری با مسئولان مراسم حج با اشاره به این‌که عربستان کشور دوست و برادر جمهوری‌اسلامی ایران در منطقه بوده و اشتراکات و منافع زیادی میان دو کشور وجود دارد، بر لزوم حرکت در مسیر ارتقای مناسبات و سطح تعاملات میان دو کشور تاکید کرد.

رئیس‌جمهوری یازدهم ملت ایران در شرایطی از ارتقای مناسبات و سطح تعاملات میان دو کشور سخن می‌گوید که این رابطه تا پیش از دولت‌های نهم و دهم از شرایط به نسبت بهتری برخوردار بود؛ دورانی که از آن به عنوان ماه‌عسل ایران و عربستان یاد می‌شود. اکبر هاشمی‌رفسنجانی به عنوان معمار رابطه ایران و عربستان توانست رابطه شکننده بین ایران و عربستان پس از پیروزی انقلاب اسلامی و هشت سال جنگ را تا حدی اصلاح کند. او نه فقط به عنوان رییس‌جمهوری ایران که به عنوان یک روحانی متنفذ شیعه توانست رابطه ایران را با آل‌سعود بهبود بخشد. آخرین سفر هاشمی به عربستان به حضور او در کنفرانس بین‌المللی گفت‌وگوی اسلامی برمی‌گردد.

سفیر وقت عربستان از هاشمی برای حضور در این کنفرانس دعوت کرده و گفته بود: «ملک عبدالله به دلیل جایگاه والایی که در دنیای اسلام برای حضرتعالی قائل هستند و معتقدند باید از اندیشه و دانش شما بهره کافی برد شخصا به من ماموریت دادند از جنابعالی برای حضور در این اجلاس دعوت به عمل آورم.» استقبال از هاشمی‌رفسنجانی در این مراسم چنان بود که از او به عنوان میهمان ویژه کنفرانس بین‌المللی گفت‌وگوی اسلامی یاد شد. این همان سفری بود که آیت‌الله هاشمی‌رفسنجانی مقامات سعودی را مجاب کرد که پس از گذشت سال‌ها، زیارت قبور متبرک بقیع برای مشتاقان شیعه و زائران اقصی نقاط جهان سهل‌تر از گذشته امکان‌پذیر شود و خود به باغ «فدک» رفت و در آنجا قدم زد.

روابط دولت خاتمی با دولت عربستان هم روابط حسنه‌ای بود؛ آنچنان‌که در جریان یکی از سفرهای سیدمحمدخاتمی، رییس‌جمهوری وقت ایران به ریاض پادشاه عربستان نقشه حمله آمریکا به ایران را به نشانه دوستی و حسن‌نیت به مقامات ایرانی نشان می‌دهد. در واقع اگرچه هاشمی‌رفسنجانی بنا به روابط دوستانه‌ای که با ملک عبدالله پادشاه فعلی عربستان داشت در دوران ریاست‌جمهوری‌اش فصل جدیدی از روابط را بین دو کشور گشود اما دوران طلایی روابط با عربستان در دوره اصلاحات رقم خورد. با پایان دوره اصلاحات محمود احمدی‌نژاد پنج بار به عربستان سفر کرد اما این سفرها تاثیری در روابط دو کشور نداشت؛ حتی روابط دولت آل سعود با ایران در دولت دهم تا حد تخاصم پیش رفت.

اعدام چند شهروند ایرانی در عربستان، همدستی با آمریکا برای سناریوچینی علیه ایران و اتهام‌زنی به ایران برای ترور سفیر عربستان در واشنگتن روابط سرد دو کشور را سردتر و سران دو کشور را نسبت به هم بی‌تمایل کرد. عامل این بی‌میلی هم تنش در روابط دوجانبه بود؛ تنشی که از سال 2010 و همزمان با آغاز تحولات و ناآرامی‌ها در خاورمیانه و شمال افریقا موسوم به «بهارعربی» به اوج خود رسید. همزمان با وزیدن بادهای تغییر در خاورمیانه و شمال افریقا فصل سرد روابط ایران و عربستان نیز فرا رسید. نسیم تغییر در خاورمیانه و شمال افریقا اگرچه برای بعضی کشورهای عربی و مردمان آن پیام‌آور آزادی، دموکراسی و صلح بود اما برای دو کشور ایران و عربستان یادآور زخم‌های کهنه از یک رابطه پرفرازونشیب و یک رقابت آشکار برای بسط نفوذ در منطقه خاورمیانه و تشدید‌کننده جنگ سرد پنهان گذشته بود.

رابطه این دو کشور که با هم بر سر رهبری جهان اسلام رقابت داشتند، با آغاز باد بهار عربی، به تخاصم آشکار کشید. همزمان با آغاز خیزش‌های مردمی در خاورمیانه و شمال افریقا، ایران از یک‌سو به ریاض جهت همراهی با حاکمان خودکامه برای سرکوب و کشتار مردم به منظور حفظ جایگاه حاکمیت آل‌سعود اعتراض و از سوی دیگر عربستان، تهران را به تلاش برای بسط نفوذ خود در کشورهای تازه متحول‌شده به منظور گسترش هلال شیعی متهم می‌کرد. از این رو ریاض به فکر ایجاد یک ائتلاف تازه عربی ضدایرانی افتاد؛ جبهه‌ای که به متحدشدن کشورهای عرب حاشیه خلیج‌فارس علیه جمهوری‌اسلامی ایران منجر شد.

تلاش‌های بین‌المللی غربی‌ها برای به‌انزوا‌کشاندن تهران در روابط بین‌المللی و منطقه‌ای هم عاملی برای افزایش تنش‌های ایران و عربستان بود. تداوم وضع موجود نیز اگرچه بعید بود از تهدیدهای لفظی به مخاصمه نظامی ‌برسد ولی به هیچ عنوان دور از ذهن نبود که رقابت‌های دیپلماتیک غیرآشکار، جای خود را به رقابت‌های آشکار اقتصادی و سیاسی در همه حیطه‌های خاورمیانه بدهد. در این بین، شانس جمهوری‌اسلامی ایران به دلیل تفاوت‌های مذهبی و فرهنگی با کشورهای حاشیه خلیج‌فارس و ضریب نفوذ کم، پایین‌تر به نظر می‌رسید. اما طرح نویی که مردم ایران در انتخابات ریاست‌جمهوری یازدهم در انداختند، مسیر ارتباط دو کشور را تغییر داد. مردم ایران در این انتخابات به شعار بهبود دیپلماسی کشور رای دادند و شیخی دیپلمات را به عنوان رییس‌جمهوری برگزیدند.

حسن روحانی، رییس‌جمهوری جدید ایران برای سعودی‌ها غریبه نیست. او در سال‌های سازندگی به عنوان یکی از مشاوران ارشد رییس‌جمهوری، به صورت مستقیم با سعودی‌ها مذاکره می‌کرد تا از این طریق روابط میان دو کشور را که پس از جنگ ایران و عراق رو به تیرگی رفته بود، اصلاح و تقویت کند. گذشته از حسن روحانی، دبیر شورای‌عالی امنیت ملی جدید ایران نیز برای آل سعود چهره‌ای آشناست. حسن روحانی سال 84 در قامت دبیر شورای‌عالی امنیت ملی به عربستان سفر کرد و با پادشاه عربستان دیدار کرد، حالا علی شمخانی در همان جایگاه نشسته است. او تنها وزیری است که در دوران اصلاحات به خاطر سیاست تنش‌زدایی نشان دولتی از مقامات عربستان گرفت.

تلاش دولت جدید برای ترمیم آسیب‌هایی که بر رابطه ایران و جهان و طی دوران ریاست احمدی‌نژاد بر دولت‌های نهم و دهم وارد شده بود، خیلی زودتر از آنچه گمان می‌رفت، ثمر داد؛ ثمری شیرین برای مردم ایران. کمی بیش از دوسال پیش بود که تنش در رابطه ایران و عربستان به سطحی رسید که حتی احتمال می‌رفت مشکلاتی برای انجام فریضه حج ایرانیان پیش بیاید. اما رییس‌جمهوری جدید ایران در جلسه‌ای با مسئولان بعثه مقام معظم رهبری و مدیران ارشد سازمان حج و زیارت، با اشاره به نامه تبریک پادشاه عربستان به او پس از پیروزی در انتخابات، گفت: «در نامه تبریک پادشاه عربستان به بنده و هم در نامه تشکر من از وی هر دوطرف ابراز علاقه‌ کردیم در جهت تامین منافع دوجانبه و جهان اسلام تنش‌های جزیی را از سر راه برداریم.»

حسن روحانی در این جلسه حج را نماد وحدت، یکپارچگی، محبت و الفت امت اسلامی دانست و گفت: ظرفیت مراسم حج باید به عنوان بزرگ‌ترین اجتماع جهان اسلام برای نزدیکی ملت‌ها و کشورهای مسلمان به درستی و به شکلی ارزشمند شناخته شود. حسن روحانی در این دیدار از بخش خصوصی برای سازماندهی سفر حجاج دعوت کرد و هر زائر ایرانی را یک سفیر از سوی جمهوری‌اسلامی جهت معرفی فرهنگ ایرانی و تشیع خواند. ترمیم رابطه ایران و عربستان سعودی یکی از بلند‌ترین قدم‌های دولت جدید ایران در راستای شکستن فضای انزوای ایران در منطقه خواهد بود؛ قدمی که هر دو طرف نشان دادند برای برداشتن آن تمایل دارند. پایان دوران تندروی در ایران مصادف شده است با حاکمیت عقلانیت در هر دو کشور. تا از سایه‌سار بهبود رابطه سیاستمداران این دو کشور منطقه و جهان اسلام نیز از دو گانه ایران- عربستان، به سمت صلحی پایدار در خاورمیانه برسند.