کارنامه‌ی تحلیلی گفتگوی تمدن‌ها

یکی از موضوعاتی که از دیرباز ذهن اندیشمندان را به خود مشغول داشته این است که انسان‌های متمدن بتوانند در قرن بیست و یکم، در یک کلبه‌ی تفاهم، با هم گفتگو کنند. زیرا یک فرهنگ یا تمدن در صورتی می‌تواند کاملاً رشد کند که بتواند با دیگران ارتباط برقرار کند، بنابراین پارادایم مناسب برای یک تمدن همانا گفتگو است، نه برخورد.

برای کسانی که دغدغه‌ی حیات انسانیت را دارند، گفتگوی جهانی تمدن‌ها از اهمیت خاصی برخوردار است و القای تفکر گفتگو به جای برخورد که از سال 1377 توسط ایران طرح شده، و استقبالی که در سطح بین‌المللی از آن شد، این واقعیت و نیاز را ملموس‌تر ساخته است. کشورها جوشش خاصی نشان دادند و با این که متحد ما نبودند، در برهه‌ای، از آن استقبال کردند، چنان که پیشنهاد نام‌گذاری سال 2001، به عنوان سال گفتگوی تمدن‌ها، را که از سوی ایران مطرح شده بود، به اجماع، تصویب کردند و خود نیز گام‌هایی در تحقق آن برداشتند.

البته حفظ چنین چیزی بسیار دشوار است، زیرا برای تمدن‌های قدرتمند گوش ندادن به حرف دیگران و حذف آنها بسیار آسان‌تر می‌نماید.

چنان که در تحلیل روندی زیر ملاحظه می‌شود تعداد نشست‌های قابل توجهی در این چند سال، در داخل و خارج، انجام شده و ثمراتی نیز در بر داشته است که در دو بعد نظری و عملی در خور توجه است:‌

بخش نخست‌: تحلیل توصیفی

الف- نظری

- قبول داعیه‌داری رهبری گفتگوی تمدن‌ها از سوی دول غربی و شرقی نسبت به ایران، تلویحاً، این شانس را به ایران داد تا دول غربی او را به مثابه‌ی قدرت نوظهوری به رسمیت بشناسند.

- در برابر نظریه‌ی مهم و استراتژیک «برخورد تمدن‌ها» نظراتی مانند «آمیختگی‌ تمدن‌ها»، نظریه‌ی «پایان تاریخ»، نظریه‌ی «مرشایمر» ارائه شد و لیکن نتوانستند آن را از کرسی اقتدار پائین بیاورند، اما طرح گفتگوی تمدن‌ها توانست عملاً بدیل مناسب و کارآمدی را جایگزین آن نماید، که اگر نبود حمایت‌های کلان و آن چنانی آمریکا و استفاده از نفوذ خود در غرب اروپایی و سایر کشورهای هم‌پیمان در تحکیم نظریه‌ی برخورد، تاکنون آن نظریه به زباله‌دانی تاریخ افتاده بود، زیرا نظریه‌ای است پارادوکسیکال و پرنقاش.

- سرانجام طرح گفتگوی تمدن‌ها این تجربه را به دست داد که این نظریه نیز چونان نظریه‌ی برخورد، نیاز به پارادایمی داشت، تا بتواند در مصاف با آن استقامت نماید، و این یک ضرورت علمی و اجتماعی است که از چند سال قبل از مطرح شدن می‌بایست تهیه و در معرض نقد جهانیان قرار می‌گرفت، در حالی که چنان به نظر می‌رسید که قبل از طرح آن در سازمان ملل متحد، سابقه‌ی ذهنی نزد اندیشمندان ما نداشته است.

- و سرانجام، پیش‌آمدهایی چون عکس‌العمل‌های واقعه‌ی 11 سپتامبر 2001، جنگ افغانستان، جنگ عراق و ده‌ها حادثه‌ی تروریستی دیگر و از رونق انداختن طرح گفتگو، به ما آموخت که در پیشبرد طرح‌هایی با اهداف انسانی باید از اهرم‌هایی متکی بر قدرت و نفوذ استفاده نمود، و از ابزارهای علمی چون تئوریزه نمودن، به دست گرفتن سکان تکنولوژی، کسب محوریت سیاسی – اقتصادی بهره گرفت و گرنه مهر پایان خوردن بر ایده‌ی گفتگو به وسیله‌ی قدرت مهاجم، سرنوشتی خواهد بود که در انتظار آن می‌باشد.

- ایده‌ی گفتگوی تمدن‌ها همچون نظریه‌ی برخورد تمدن‌ها از منظر سایبرنتیکی،1 یک واقعیت تاریخی و اجتماعی است. (توضیح:) در یک قیاس تمثیلی اگر مثلاً گفتگوی تمدن‌ها به نمک تشبیه شود فزونش و یا نبودن آن، هر دو مسأله آفرین می‌شود:‌ فزونش آن موجب تشنگی شدید و پیامدهای آن است، چنانچه در صورت مصرف بیش از اندازه‌ی آب و پائین آمدن مقدار نمک در خون، در نتیجه بازخور (فیدبک) و تمایل به تناول و مصرف، مقدار از دست رفته‌ی نمک تأمین می‌گردد.

- نمی‌توان این واقعیت را از نظر دور داشت که جهان کنونی به سمت روابط متقابل، گرد شدن، ارتباط و پیوستگی پیش می‌رود و بی‌گفتگو و مفاهمه، در تمامی سطوح مورد علاقه، امکان کامیابی متصور نیست. از این روی، توقف حرکت‌های صوری آن دلیلی بر ایست کامل آن نیست، و می‌تواند دلیلی بر ورود از مرحله‌ای به مرحله‌ی دیگر باشد، مثلاً از مرحله‌ی گفتگو برای بررسی، به مرحله‌ی گفتگوی عملی، یعنی از مرحله‌ی فرمولی به مرحله‌ی فرایندی آن، چنان که نمونه‌هایی از آن را در گفتگوها برای بازداشتن ایران از پیشرفت در علوم هسته‌ای و مقاومت ایران برای نگه داشتن این حق برای خود شاهد بوده‌ایم.2

ب- عملی

- همسویی جبهه‌ی غربی اروپایی، با ایران در مسأله‌ی انرژی هسته‌ای، در مواجهه با هجوم‌های آمریکا که در پادرمیانی سه کشور فرانسه، آلمان و انگلیس ظاهر شد، موفقیت و صلاحیت ذاتی این طرح، و صداقت ایران برای نجات بشریت را برملا ساخت، زیرا پرچم‌داری طرح گفتگوی تمدن‌ها او را در ردیف قدرتی قابل اعتنا قرار داده بود.

- زعامت گفتگوی تمدن‌ها برای ایران موجب شد تا آمریکا و جبهه‌ی متحدش نقش ارزنده و تعیین‌کننده‌ی ایران را در مسائل خاورمیانه، به ویژه لبنان، افغانستان و عراق، بشناسد.

- خروج از انزوای تحمیلی: مجموعه‌ی تلاش‌ها در این رابطه، عملاً، نشان داد که گفتگوی تمدن‌ها می‌تواند یک راه‌حل مناسب برای ایران در مقابل دیگر جوامع و در نتیجه خروج از بن‌بست و انزوای تحمیلی باشد.

- چنان که در پی خواهد آمد همایش‌ها عمدتاً دارای نقش اساسی بوده، هر چند که تعدادی از کنفرانس‌ها و نشست‌ها نیز تأثیر بسزایی در توجیه موضوع گفتگو داشته است.

- ایران، با جدی گرفتن مسأله‌ی گفتگوی تمدن‌ها، توانست آن را در صدر جدول اهتمام یونسکو قرار دهد.

- یک وجه رویکرد ملل مختلف به گفتگوی تمدن‌ها احساس دغدغه‌ای است که برخی نسبت به پیامدهای جهانی شدن دارند. البته این بدان معنا نیست که آنان خواهان ناحیه‌ای شدن (لوکالیزاسیون) نیز باشند، بلکه تا در سایه‌ی گفتگو راه چاره‌ای بیندیشند تا در برابر خطرات و آسیب‌های احتمالی جهانی شدن، به سبک آمریکایی، مصونیت یابند.

- در راستای دیدگاه سایبرنتیکی، و برای توجیه رویکرد دول غربی متحد آمریکا، اشاره به نکته‌ای خالی از لطف نیست، و آن این است که اصولا گفتگوی تمدن‌ها ضد یا بدیل برخورد تمدن‌ها نیست و یک ساز مخالف در برابر برخورد تمدن‌ها نمی‌نوازد، چه آن که در گفتگو هم برخورد هست، جر و بحث‌ها و ستیزه‌ها نوع لطیف همان برخورد است، و به عبارتی گفتگوی تمدن‌ها بخشی از طیف وسیع برخورد تمدن‌ها می‌تواند تلقی شود. بدین سان، «گفتگوی تمدن‌ها» همانا تلطیف عارفانه‌ی «برخورد تمدن‌ها و نوسازی نظم جهان» است، که با برخورداری از تشرف موضع، آب بر آتش تواند پاشید و به عنوان تمدن گفت‌و‌گوگر، چه بسا برتری خود را بر مدعی ستیزه و برخورد محفوظ خواهد داشت.3

- براساس گزارش‌های مندرجه در ماهنامه «گزارش گفت‌و‌گو» ارگان رسمی مرکز بین‌المللی گفتگوی تمدن‌ها تلاش‌های انجام گرفته در این ارتباط، از اواخر سال 2001 تاکنون مسیری فروکاهشی طی کرده است چنان که در تازه‌ترین شماره‌ی گزارش گفتگو (دوره‌ی سوم، شماره‌ی 12) هیچ خبری از این تلاش‌ها نیست.4

تحلیل پدیدارشناختی این است که بروز آشفتگی‌های اخیر در منطقه‌ی خاورمیانه، به ویژه از اواخر سال 2003 میلادی، همراه با فشارهای وارده بر ایران – ابتدا در ارتباط با امضای الحاقیه‌ی پروتکل منع سلاح‌های اتمی، و سپس در ارتباط با متوقف ساختن عملیات غنی‌سازی اورانیوم که به ایران نسبت داده می‌شود – عملاً ایران را در موضع تدافعی سختی قرار داده، اولویت را، در پرداختن به مأموریت انسانی گفتگوی تمدن‌ها، از آن سلب نموده است. از طرفی دیگر، سایر کشورها نیز چون که داعی شخصی نسبت به ورود به این مسأله را نداشته‌اند، مسیر دیالوگ را در کشمکش موجود، به نفع یکی از طرفین تغییر داده‌اند که خود امری طبیعی است.

این از نقطه‌نظر خوشبینانه، و اما برداشت دیگری هم که ممکن است، چیزی در مقوله‌ی آسیب‌شناسی مرکز است؛ یعنی ممکن است مرکز از وضعیت بسیجی خود خارج و تبدیل به نهاد شده باشد، که ایستایی و عادی شدن فعالیت‌ها در چنین صورتی غیرمنتظره نیست.5

بخش دوم: تحلیل آماری کنفرانس‌ها، همایش‌ها و نشست‌های داخلی، خارجی و بین‌المللی

آنچه در این بخش به نظر شما می‌رسد نوع دیگری از تحلیل به صورت تعقیب روند تلاش‌هایی است که در زمینه‌ی همایش‌ها و نشست‌های عمده‌ی داخلی و خارجی صورت گرفته است6 و با مقایسه‌ی آغاز و انجام، و کشورهایی که از این طرح استقبال کرده‌اند، همچنین بعد داخلی و خارجی قضیه، می‌توان به روشنی میزان موفقیت‌آمیز آن را دید.

الف- قبل از سال 2000

1. همایش بین‌المللی چیستی گفتگوی تمدن‌ها (آذر 1377)، در تهران، از سوی سازمان مدارک فرهنگی وزارت ارشاد اسلامی برگزار شد.

2. جشنواره گفتگوی تمدن‌ها (ایران، هرمزگان اسفند / 1379)، همراه با نمایشگاه جزیره‌ای و دریایی.

3. دومین اجلاس گفتگوی تمدن‌های ایران و اسپانیا (اسفند 1379)، در مادرید، کنفرانس اول: تابستان 1378 در تهران برگزار شد.

ب- سال 2000

در سال 2000 فقط 6 همایش با صبغه‌ی، اغلب، سیاسی – علمی در خارج برگزار گردیده است.

ب / 1. داخل

ندارد.

ب / 2. خارج

1. مقر سازمان ملل متحد (آمریکا) نوامبر 2000، نشست ویژه‌ی مجمع عمومی ملل متحد در مورد گفتگوی تمدن‌ها، با عنوان سال ملل متحد برای گفتگوی تمدن‌ها.

2. بن (آلمان) 2000، همایش گفتگوی تمدن‌های ایران و آلمان، نمایشگاه هفت هزار سال تاریخ تمدن ایران در موزه‌ی بن.

3. قاهره (مصر) اکتبر 2000، کنفرانس جهانی «برای گفتگو» توسط دانشگاه الازهر مصر، سازمان کنفرانس اسلامی.

4. قاهره (مصر) دسامبر 2000، همایش گفتگوی تمدن‌ها، توسط اتحادیه‌ی عرب با حضور عمر و موسی دبیر کل اتحادیه‌ی عرب.

5. قطر، مه 2000، میزگرد گفتگوی بین تمدن‌ها و نظم نوین جهانی، باشگاه فرهنگی الحبره قطر.

6. هاوانا (کوبا) 2000، اجلاس گفتگوی تمدن‌ها، توسط مجلس ملی وزارت امور خارجه‌ی کوبا با همکاری سفارت جمهوری اسلامی ایران در هاوانا.

ج- سال 2001

در این سال تعداد 31 اجلاس و همایش با صبغه‌ی علمی – فرهنگی برگزار گردیده، که از آن میان 12 همایش در داخل، و 19 مورد توسط مراکز خارج ایران انجام شده است؛ همچنین تعداد 24 همایش با صبغه‌ی سیاسی (و بعضاً سیاسی – فرهنگی) برگزار گردیده، که 7 مورد در داخل، و 17 مورد در خارج انجام گرفته است. (جمع اجلاس‌ها: 55 نشست)

ج / 1. داخل

1. دومین گردهمایی سالانه‌ی نمایندگان کانون‌های دانشجویی گفتگوی تمدن‌ها (مهر 1380 تهران).

2. همایش روابط فرهنگی – تمدنی ایران و آفریقا، به همت مرکز مطالعات آفریقای دانشگاه تربیت مدرس و مرکز بین‌المللی گفتگوی تمدن‌ها، و با همکاری وزارت امور خارجه و سازمان ملی یونسکو، و سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی برگزار شد. (2 / 1380 دانشگاه تربیت مدرس تهران).

3. برگزاری همایش نیشابور و گفتگوی تمدن‌ها. (2 / 1380)

4. همایش منادیان گفتگوی تمدن‌ها. با همکاری مؤسسه‌ی غیردولتی رشد NGO، در دانشگاه صنعتی شریف برگزار شد. (2 / 1380)

5. سمینار نمونه‌هایی از تبادل فرهنگی بین‌المللی ایران و تمدن‌های دیگر (12 / 1380).

6. همایش بین‌المللی نوروز گفتگوی تمدن‌ها (1 / 1380)، ارگ بم.

7. سمینار بین‌المللی محیط زیست، دین و فرهنگ. (تهران 3 / 1380) با همکاری یونسکو و برنامه‌ی عمران سازمان ملل متحد (UNDP).

8. برگزاری سمینار ادبیات داستانی و گفتگوی فرهنگ‌ها (اسفند 1380)، در دانشگاه کیش.

9. همایش بین‌المللی خلیج‌فارس، تحت عنوان «خلیج‌فارس – آسیا در پرتو تحولات جدید جهانی» (اسفند 1380)، تهران.

10. همایش ملی روابط عمومی، گفتگوی تمدن‌ها، سال 2001، توسط انجمن روابط عمومی ایران و با همکاری مرکز بین‌المللی گفتگوی تمدن‌ها و وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی برگزار گردید (تهران، 2001).

11. همایش بین‌المللی گفتگوی میان فرهنگ‌ها – دانشگاه‌ها محور فرایند گفتگوی تمدن‌ها، (صدا و سیما، تهران، 1382).

12. برگزاری همایش خوزستان و گفتگوی تمدن‌ها، توسط دانشگاه علوم پزشکی اهواز (شوش، ایران، آذرماه 1380).

13. تشکیل کنگره‌ی زن، ورزش و گفتگوی تمدن‌ها، دفتر مطالعات وزارت امور خارجه (تهران، ایران، بهمن 1380).

14. همایش بین‌المللی معنای زیبایی، به همت فرهنگستان هنر و مرکز گفتگوی تمدن‌ها در فرهنگستان هنر برگزار شد. (مهر 1380).

15. «جشنواره فرهنگی و هنری گفتگوی تمدن‌ها»، توسط گروه هنر مرکز بین‌المللی گفتگوی تمدن‌ها در تهران برگزار شد. (10 / 1380).

16. همایش بین‌المللی حقوق بشر و گفتگوی تمدن‌ها را دانشگاه مفید قم با همکاری مرکز بین‌المللی گفتگوی تمدن‌ها، برگزار کرد. (اردیبهشت 1380).

17. کنفرانس گفتگوی تمدن‌ها (پل فیروزه 2).

18. همایش چگونه گفتگوی تمدن‌ها را ادامه دهیم؟‌ (گزارش گفتگو 20).

19. سمینار ادبیات داستانی گفتگوی تمدن‌ها (اطلاعات 80/12/29).

ج / 2. خارج

1. سومین نشست بررسی راه‌های گسترش فرهنگ گفتگو در سال گفتگوی تمدن‌ها و (حراره – زیمباوه 2 / 1380).

2. سمینار گفتگوی و تفاوت توسط دانشگاه سوایس لندن. (سپتامبر 2001 = شهریور 1380).

3. همایش جامعه‌ی مدنی، حاکمیت قانون گفتگوی تمدن‌ها، توسط بنیاد توسعه و صلح (SEF) در برلین (دسامبر 2001).

4. نخستین کنگره‌ی سازمان گسترش تمدن جهانی در سیدنی (استرالیا)، (جولای 2001 = 27 تیر ماه 1380).

5. کنفرانس یگانگی و تنوع، به همت انجمن اندیشمندان مسلمان (AMSS) در لندن، (دسامبر 2001 = آذر 1380).

6. کنفرانس دین و زندگی اجتماعی در عصر جهانی،‌ از سوی انجمن مسلمانان آمریکا و میشیگان، (اکتبر 2001 = آبان 1380).

7. برگزاری همایش گفتگوی تمدن‌ها در اسلام‌آباد (پاکستان)، (بهمن 1380).

8. برگزاری همایش منطقه‌ای گفتگوی تمدن‌ها در بنگلادش، (بهمن 1380)، این همایش به ابتکار انجمن آسیایی بنگلادش با همکاری رایزنی فرهنگی سفارت ایران انجام شد.

9. برگزاری همایش بین‌المللی «گفتگوی تمدن‌ها تجربه‌ی تاریخی و دورنمای قرن 21» (بهمن 1380) دانشگاه دولتی ملل روسیه.

10. کنفرانس بین‌المللی گفتگوی تمدن‌ها توسط ریاست جمهوری لیتوانی و جمهوری لهستان و سازمان یونسکو به طور مشترک برگزار شد. (ویلنیوس، پایتخت لیتوانی، 26 – 23 آوریل 2001)

11. کنفرانس اسلام، آفریقا و گفتگوی تمدن‌ها توسط دانشگاه دولتی نیویورک و انستیتوی مطالعات فرهنگی جهان برگزار شد. (نیویورک دانشگاه بینگامتون، 22 – 19 آوریل 2001).

12. کنفرانس گفتگوی تمدن‌ها توسط رایزنی فرهنگی ایران در بلگراد و وزارت امور اقلیت‌های جمهوری فدرال یوگسلاوی برگزار گردید. (بلگراد یوگسلاوی، ژوئن 2001).

13. برگزاری سمینار گفتگو: با ختین و بنجامین توسط مرکز تحقیقات کنبرا – دانشگاه ملی استرالیا، (کنبرا (استرالیا) 22 – 21 ژوئن 2001).

14. برگزاری سمینار گفتگوی تمدن‌ها، توسط وزارت امور خارجه‌ی ماداگاسکار و سازمان ملل و سفارت ایران، (ماداگاسکار، ژوئن 2001).

15. کنفرانس گفتگو و تفاوت، توسط دانشگاه SOAS لندن و مرکز بین‌المللی گفتگوی تمدن‌ها، (لندن، انگلستان، سپتامبر 2001).

16. سمینار بین‌المللی گفتگوی تمدن‌ها، با شرکت دانشمندانی از ایران، تاجیکستان، قزاقستان، ازبکستان و افغانستان، توسط رایزنی فرهنگی سفارت جمهوری اسلامی ایران برگزار گردید. (تاجیکستان، ژوئن 2001).

17. سمینار بین‌المللی گفتگوی تمدن‌ها، توسط دانشگاه سازمان ملل متحد یونسکو برگزار شد (توکیو و کیوتوی (ژاپن)، ژوئن و آگوست 2001).

18. برگزاری همایش بین‌المللی گفتگوی تمدن‌ها، (کارکاس (ونزوئلا) اکتبر 2001)

19. برگزاری همایش بین‌المللی اروپا، مدیترانه، با عنوان علم و توسعه و صلح: برخورد تمدن‌ها به وقوع نخواهد پیوست، با همکاری ژاک شیراک رئیس‌جمهور فرانسه، کویچیر و ماتسوورا، مدیر کل یونسکو و دومینیک دوویلپن، وزیر امور خارجه فرانسه، (پاریس (فرانسه، ژانویه 2004).

20. تشکیل کنفرانس بین‌المللی گفتگوی تمدن‌ها، الگویی جدید برای روابط بین‌الملل، توسط دولت اتریش و با حضور کوفی عنان، دبیر کل سازمان ملل متحد، (سالزبورگ، اتریش، اوت 2001، شهریور 1380).

21. تشکیل کنفرانس گفتگوی تمدن‌ها، گذر از تفاوت‌ها، توسط مرکز مطالعات سیاسی دانشگاه پرتوریا و با همکاری سفارت جمهوری اسلامی ایران، (دانشگاه پرتوریا، آفریقای جنوبی) نوامبر 2001).

22. کنفرانس بین‌المللی اسلامی تمدن‌ها، توسط مرکز مطالعاتی و تحقیقاتی امام موسی صدر، با پیام آقای خاتمی و پاپ ژان پل دوم، آغاز به کار کرد (بیروت، لبنان، نوامبر 2001).

23. برگزاری اجلاس پارلمانی گفتگوی تمدن‌های کهن حوزه‌ی مدیترانه (ایران، یونان، مصر و ایتالیا)، توسط مجلس یونان، (آتن، یونان، فوریه 2001).

24. برگزاری همایش چگونه گفتگوی تمدن‌ها را ادامه دهیم؟، مرکز مطالعات راهبردی دانشگاه دمشق با همکاری مرکز بین‌المللی گفتگوی تمدن‌ها و رایزنی فرهنگی ایران در سوریه، (دمشق، سوریه، ژانویه 2001).

25. تشکیل کنفرانس ابعاد سیاسی گفتگوی تمدن‌ها، توسط یونسکو، (کیوتو، ژاپن، آگوست 2001).

26. برگزاری همایش جهانی گفتگوی تمدن‌ها: اصول جدید نظام جهانی، (اوکراین، مه 2001).

27. کنفرانس گفتگوی تمدن‌ها بین ژاپن و جهان اسلام، توسط دانشکده‌ی علوم سیاسی دانشگاه قاهره، (قاهره، مصر، دسامبر 2001).

28. سمپوزیوم سه جانبه‌ی ایران، ایتالیا و ژاپن، «نمای آسیا»، (شهریور 1380) در فلورانس ایتالیا برگزار شد.

29. کنفرانس بین‌المللی صلح در سئول، با عنوان «به سوی جامعه‌ی مشترک جهانی از طریق گفتگو میان تمدن‌ها»، (آبان 1380)، با همکاری دانشگاه کیونگ هی (کره جنوبی) و کمیسیون عالی انجمن بین‌المللی رؤسای دانشگاه‌ها و انجمن سازمان ملل، برگزار شد.

30. سمینار بین‌المللی «آسیای مرکزی، دیروز، امروز، فردا» (سمینار جاده‌ی ابریشم)، از سوی مرکز اسناد و تاریخ دیپلماسی وزارت امور خارجه‌ی ایران، و دانشگاه علوم انسانی بیشکک، در محل دانشگاه این شهر، برگزار شد، (مهر 1380). اعضای شرکت‌کننده: پژوهشگران و اساتید دانشگاه‌های ایران، روسیه، قرقیزستان، ازبکستان، چین، تاجیکستان، قزاقستان، آمریکا، کره، ترکیه، ژاپن بودند.

31. کنفرانس اسلام، آفریقا و گفتگوی تمدن‌ها، در دانشگاه نیویورک، با همکاری دانشگاه دولتی نیویورک و انستیتوی مطالعات فرهنگی جهانی، برگزار شد. (2 / 1380)

32. کنفرانس بین‌المللی گفتگوی تمدن‌ها، در ویلنیوس (پایتخت لیتوانی) به همت ریاست جمهوری لیتوانی، ریاست جمهوری لهستان و سازمان یونسکو برگزار شد. (آوریل 2002 = اردیبهشت 1380)

33. برگزاری روز حافظ، با عنوان «شیراز و گفتگوی تمدن‌ها»، در شهر صوفیه پایتخت بلغارستان، (12 اکتبر 2001).

34. نشست ویژه‌ی مجمع عمومی ملل متحد، در مورد گفتگوی تمدن‌ها، و تصویب پیشنهاد ایران مبنی بر نام‌گذاری سال 2001، به عنوان گفتگوی تمدن‌ها، به اتفاق آراء، (17 – 18 آبان 1380).

35. هزاره‌ی سران و نیویورک (اجلاس هزاره)، 1380.

36. نشست مجالس چهار تمدن کهن (یونان، ایران، ایتالیا، مصر)، در آتن (یونان) انجام شد. (بهمن 1380)

د- سال 2002

در سال 2002 تعداد سمینارهای انجام شده در داخل فقط 3 نشست بوده، و 5 نشست هم در خارج بوده است. عموماً این همایش‌ها، به جز یکی در داخل و یکی نیز در خارج، با صبغه‌ی فرهنگی صورت گرفته‌اند. (جمع نشستها = 8)

د / 1. داخل

1. دومین همایش شهرسازی و لغت و گفتگوی تمدن‌ها، در شهر ری (2 / 1381). اولین همایش در سال 1380 برگزار شد. سومین در نجف‌آباد اصفهان (خردادماه 1381) و چهارمین در مشهد (تیرماه 1381)

2. همایش ایران و غرب در آینه‌ی اندیشه‌ی یکدیگر، از سوی مرکز بین‌المللی گفتگوی تمدن‌ها و با همکاری دانشگاه شیراز، اداره‌ی کل فرهنگ و ارشاد اسلامی فارس، سازمان ایرانگردی و جهانگردی فارس و بنیاد فارس‌شناسی برگزار شد، (آبان 1381) شیراز.

3. کنفرانس بین‌المللی اسلام و صلح جهانی، در محل مرکز مطالعات وزارت

و / 2. خارج

1. همایش بین‌المللی اروپا، مدیترانه، با عنوان «علم، توسعه و صلح: برخورد تمدن‌ها به وقوع نخواهد پیوست»، در پاریس برگزار شد. (ژانویه 2004). این همایش با هدایت ژاک شیراک، رئیس‌جمهور فرانسه، مدیر کل یونسکو، وزیر امور خارجه فرانسه، با حضور جمعی از سیاسیون، اقتصاددانان، جامعه‌شناسان و چهره‌های برجسته، از سراسر جهان، برگزار گردید.

2. چهارمین همایش جهانی گفتگوی اسلام و غرب، با کوشش مؤسسه‌ی جهانی شدن و موقعیت انسانی،‌ در دانشگاه لاوال کبک، برگزار گردید (اردیبهشت 1383). این همایش با هدف بررسی میزان تحقق صلح و تفاهم میان این دو فرهنگ برگزار شد.

3. سمینار اروپایی – آسیایی گفتگوی تمدن‌ها، (همایش اوراسیایی قرن 21) با دعوت مدیر کل یونسکو و با حضور رؤسای جمهور قرقیزستان، تاجیکستان و جمعی از وزرا و مسؤولان عالی رتبه‌ی کشورهای مختلف، در قرقیزستان، برگزار شد. (خرداد 1383)

ملاحظه

چنان که ملاحظه می‌شود سال 2001 شلوغ‌ترین سال، از نظر برگزاری همایش گفتگوی تمدن‌ها، بوده است، و دلیل آن هم روشن است (نامیده شدن این سال به همین عنوان)؛ لیکن با در نظر آوردن گفتگوی تمدن به مثابه‌ی بدیلی برای برخورد تمدن‌ها، چنان که بسیاری از اندیشمندان داخل و خارج بدان معتقدند، ایده‌ی گفتگو در بازخور واقعه‌ی 11 سپتامبر 2001 (که طبعاً بعد از گذشت اندی ظاهر می‌گردد) از آن منفعل گردیده است. رویکرد مراکز فرهنگی – علمی نیز بدان، این تحلیل را پیش روی ما می‌نهد که اصولاً این تز یک ایده‌ی ذاتاً فرهنگی می‌باشد که در سیاست و اقتصاد دارای بازتاب‌هایی است.