آینده یک پیمان

* نشست مقدماتی هشتمین اجلاس کشورهای عضو معاهده ان‌پی‌تی با چه هدفی آغاز شده است؟

** اجلاس مقدماتی کشورهای عضو ان‌پی‌تی هر پنج سال یک بار با هدف بررسی نحوه اجرای این پیمان در سطح جهانی تشکیل می‌شود که نخستین کنفرانس مرور وضعیت معاهده ان‌پی‌تی در سال 1957 برگزار گردید. براین اساس نشست مقدماتی هشتمین اجلاس از دیروز در وین پایتخت اتریش آغاز به کار کرده است. قرار است طی دو هفته آینده دستور کار اجلاس سال 2010 را مورد بررسی قرار دهند. به هر حال با گسترش تمایل کشورهای جهان به برخورداری از تکنولوژی هسته‌ای به نظر می‌رسد که معاهده ان‌پی‌تی به تدریج برمیزان آن افزوده خواهد شد.

* به نظر می‌رسد که در حال حاضر و در دوران پساجنگ سرد شرایط نوینی فرا روی معاهده ان‌پی‌تی قرار گرفته است. به نظر جنابعالی در چنین فضایی چه چالش‌هایی بر سر راه اعمال مفاد ان‌پی‌تی وجود دارد؟

** معاهده ان‌پی‌تی، معاهده‌ای است که در اواخر دهه 60 میلادی و در فضای حاکم بودن جنگ سرد در نظام بین‌الملل شکل گرفته است که نگاه به محتوای این معاهده نشان‌دهنده ماهیت تبعیض‌آمیز این پیمان بین‌المللی است که حقوق ویژه‌ای برای کشورهای عضو کلوپ هسته‌ای قائل شده، هرچند که در ماده چهار آن حقوقی نیز برای کشورهای در حال توسعه که رسیدن به فناوری هسته‌ای را محور حرکت قرار داده‌اند، در نظر گرفته شده است. با توجه به تحولات عظیم نظام بین‌الملل اعمال تغییرات در معاهده ان‌پی‌تی بسیار ضروری است، اما کشورهای بزرگ هسته‌ای تمایل به حمایت از چارچوب‌های فعلی ان‌پی‌تی و یا تغییر در راستای شرایط جدید را ندارند.

کشورهای بزرگ و صاحب بمب هسته‌ای به دنبال ایجاد یک آپارتاید هسته‌ای هستند. از جمله کشور آمریکا تلاش می‌کند تا با تعریف ماده 4 از دسترس کشورهای در حال توسعه به تکنولوژی هسته‌ای جلوگیری کند. از سوی دیگر بقیه اعضای ان‌پی‌تی تاکید دارند کشورهای دارای بمب هسته‌ای باید ماده 4 معاهده را که بر خلع سلاح هسته‌ای تاکید دارد، مورد توحه قرار دهند.

به نظر می‌رسد که کشورهای عضو معاهده ان‌پی‌تی در حال شکل دادن به یک وضعیت دوقطبی هستند که یک قطب اعضایی هستند که به دنبال ایجاد بندها یا ماده‌های تبعیض‌آمیز در ان‌پی‌تی هستند و قطب دیگر درصدد است تا جامعه جهانی را به اجرای مفاد ماده 4 یعنی برخورداری همه کشورهای جهان از فناوری صلح‌آمیز هسته‌ای ترغیب کنند.

باید توجه داشت که نگاه ابزاری آمریکا به آژانس بین‌المللی انرژی اتمی و معاهده ان‌پی‌تی از چالش‌های عمده‌ای است که این پیمان را به شدت تهدید می کند.

* با این توصیف چشم‌انداز معاهده منع گسترش جنگ‌افزارهای هسته‌ای (ان‌پی‌تی) در روند کنونی را چگونه می‌بینید؟

** تصور می کنم که آمریکا تلاش دارد تا دکترین هسته‌ای خود را بر معاهده ان‌پی‌تی تحمیل کند و به نوعی استراتژی داخلی خود را در گستره‌ای جهانی تحقق بخشد که در این صورت ان‌پی‌تی ماهیت خود را از دست خواهد داد و رژیم امنیت بین‌المللی نیز در شکل جدیدی قرار می‌گیرد. با تزلزل پایه‌های امنیت بین‌الملل که ان‌پی‌تی یکی از آن پایه‌ها به شمار می‌رود، معمای امنیت شکل می‌گیرد که شواهد کار‌کردهای مخالف با روح ان‌پی‌تی توسط آمریکا قراردادهای هسته‌ای این کشور با هند و برزیل و احتمالاً در آینده با ترکیه خواهد بود.