نقش کلیدی ظریف در تعامل بین ایران و آمریکا

روزنامه «واشنگتن پست» با اعلام سفر محمدجواد ظریف به واشنگتن در ماه گذشته میلادی از استقبال گرم مقامات آمریکایی از وی خبر داد. این روزنامه آمریکایی با ارائه گزارشی درباره این سفر به نقل از دیپلمات‌های آمریکایی گزارش داد ظریف از معدود مقامات ایرانی است که آمریکا می‌تواند با وی گفت‌وگو کند.

روزنامه واشنگتن پست با نامعمول خواندن این سفر، انجام آن را در زمانی دانست که پنج روز قبل از آن، ایران پانزده ملوان انگلیسی را در خلیج‌فارس دستگیر کرده و شورای امنیت نیز به تازگی تحریم‌های جدیدی را علیه ایران اعمال کرده بود.

بنا به نوشته این روزنامه آمریکایی، ظریف که وظیفه پنج ساله‌اش به عنوان سفیر تهران در آمریکا رو‌ به اتمام است در واشنگتن به گرمی مورد استقبال قرار گرفت و دسترسی‌هایی دریافت کرد که رشک دیپلماتیک نمایندگان نزدیک‌ترین متحدین آمریکا را نیز بر‌انگیخت. او حتی برای صحبت کردن با امیدهای انتخابات ریاست جمهوری آمریکا از هر دو طرف به کنگره دعوت شد.

جو بایدن، سناتور دموکرات آمریکایی پس از دیدار با ظریف گفت: ظریف جدی اما عملگرا است، نه متعصب. او می‌تواند نقش مهمی را در کمک به حل اختلافات مهم ما با ایران به شکل صلح‌آمیز ایفا کند. «چاک ‌هاگل» سناتور جمهوریخواه نیز با اشاره به گفت‌و‌گوهایش با این نماینده ایران «تعامل مستقیم» میان واشنگتن و تهران را خواستار شد و گفت: منزوی کردن ملت‌ها مشکلی را حل نمی‌کند. واشنگتن پست ادامه داد: در طول گفت‌وگوهای ظریف با «‌دایان‌ فینستین» سناتور دموکرات، «هروی رید» رهبر اکثریت و «جان دارنر» سناتور جمهوریخواه و عضو کمیته خدمات مسلح به وی سری زدند تا گفت‌وگویی داشته باشند. فینستین گفت: او را شخصیتی مثبت و منطقی یافتم.

بنا به نوشته واشنگتن پست در ضیافت شام مرکز نیکسون، دمیتری‌ زیمس رئیس این مرکز ظریف را این‌طور معرفی کرد: یکی از تاثیر‌گذارترین دیپلمات‌هایی که تاکنون دیده‌ام. او سخنگویی قوی برای کشورش است اما می‌داند که چه طور  این کار را با نفوذ کلام و قابلیت قبول انجام دهد. زیمس ظریف را با آناتولی دوبرینین، سفیر افسانه‌ای اتحاد جماهیر شوروی مقایسه می‌کند که در طول جنگ سرد نزدیک به یک ربع قرن در آمریکا بود. این روزنامه افزود: از زمان بحران گروگان‌گیری ایران در سال 1979، روابط میان واشنگتن و تهران به ترکیبی از عدم ارتباط، سوءتفاهم و گاهی نمایش‌های خنده‌دار تبدیل شده است. به نوشته واشنگتن پست جمهوریخواهان و دموکرات‌های آمریکایی با توجه به سوابقی که نسبت به ایران در نظر می‌گیرند در این خصوص بحث می‌کردند که آیا مقامی ایرانی وجود دارد که آمریکا بتواند با او گفت‌و‌گو کند؟ برخی از کارشناسان سیاست خارجی آمریکا می‌گویند که ممکن است ظریف یکی از این معدود افراد باشد. ظریف البته در مقابل این تعریف و تمجیدها در آمریکا منتقدینی هم دارد. به عنوان مثال یکنث تیمرمن، مدیر اجرایی بنیاد دموکراسی در ایران می‌گوید: اهداف همه آنها یکی است همه می‌خواهند اسرائیل را نابود بکنند اما تفاوت‌های تاکتیکی در خصوص چگونگی رسیدن به آن وجود دارد.

جان بولتون سفیر تند‌رو سابق آمریکا در سازمان ملل نیز نظام ایران را غیرمنطقی خوانده و مدعی شد که ظریف در آنچه انجام می‌دهد اختیاری ندارد. به نوشته این روزنامه پیش از اعلام کاندولیزا رایس وزیر امور خارجه آمریکا در سال گذشته در خصوص اینکه آمریکا به مذاکرات اروپا با ایران در صورتی که غنی‌سازی اورانیوم تعلیق شود خواهد پیوست، از بولتون خواسته شد تا متنی را ارسال کند تا تهران از آن مطلع شود. وزارت امور خارجه به نمایندگی ایران در  سازمان ملل اطلاع داد و  زمانی را تعیین کرد تا بولتون آن را به ظریف تحویل دهد اما پس از نیم ساعت، نمایندگی ایران تماس  گرفت تا بگوید که دولت ایران خواهان این دیدار نیست. بولتون با یادآوری آن روز گفت: من با او تماس گرفتم و گفتم باید این ورق را به تو تحویل بدهم و  تو دستور دادی که با من ملاقات نکنی. پس چکار کنیم؟ وی ادامه داد: ما توافق کردیم آن را با مسنجر ارسال کنیم. واشنگتن پست افزود: مضحک آن است که ظریف در کشورش نیز از سوی برخی مورد ظن است و این یکی از دلایلی است که تحلیلگران معتقدند به خاطر آن در تابستان سال جاری به کشورش فرا خوانده می‌شود.

این روزنامه آمریکایی در ادامه به شرحی از اقدامات ظریف پرداخته و نوشت: ظریف از قواعد اسلامی پیروی می‌کند، با یک خانم دست نمی‌دهد و یا از کراوات استفاده نمی‌کند که به عنوان سمبل غرب مورد تحقیر قرار می‌گیرد. اما انگلیسی را با لهجه آمریکایی پس از آنکه دو مدرک در سانفرانسیسکو و یک دکترای روابط بین‌الملل از دانشگاه دنور دریافت کرده، صحبت می‌کند. ظریف پیش از آنکه به کشورش برود و سمت معاون وزیر امور خارجه را دریافت بکند همان‌طور که اغلب خاطرنشان می‌کند بیشتر دوران بزرگسالی‌اش را در آمریکا گذرانده است تا ایران و هر دو فرزند او در آمریکا زندگی می‌کنند.

 کریم سجاد‌پور عضو موسسه صلح کارنگی می‌گوید: در آمریکا او چهره جمهوری اسلامی است و در ایران برخی تندروها او را به عنوان چهره‌ای متمایل به رابطه با آمریکا در نظر می‌گیرند. واشنگتن پست حتی وضعیت ظاهری ظریف را هم نادیده نگرفته و می‌نویسد: موهای ظریف در دوران خدمتش در سازمان ملل از جو گندمی رو‌ به سفیدی آورد و این در حالی است که فقط 47 سال سن دارد.

واشنگتن پست در ادامه به مواردی که امکان مذاکره میان ایران و آمریکا وجود داشته اشاره کرد و می‌نویسد: حتی گفت‌و‌گوی غیررسمی میان واشنگتن و تهران از زمانی که دولت کارتر روابطش با ایران را پس از تسخیر سفارت آمریکا در سال 1979 قطع کرد، موفق نبوده است.

ایندییک که در دولت کلینتون خدمت می‌کرد زمانی را یادآور می‌شود که او و دو مقام دیگر وزارت امور خارجه برای سخنرانی کمال خرازی وزیر امور خارجه وقت ایران به نیویورک رفته بودند. ایندییک گفت: آنها در اطراف اتاق پراکنده بودند اما وقتی یک تماس دوجانبه برای معرفی پیشنهاد شد خرازی ظاهرا علائمش را متوجه شد و به سرعت آنجا را ترک کرد.

وی افزود: در فرصتی دیگر مادلن آلبرایت در نشستی کوچک در سازمان ملل درباره افغانستان شرکت کرد تا با همتای ایرانی‌اش تماس برقرار کند اما آمریکا آن‌قدر کم از مقامات ایرانی اطلاع داشت که متوجه نشد او معاونش را به جلسه فرستاده است. وزیر امور خارجه ایران در جلسه شرکت نکرده بود تا از جنجال احتمالی در کشورش در خصوص دیدار با آلبرایت جلوگیری کند. در ادامه گزارش واشنگتن پست آمده است: پس از حملات یازده سپتامبر دیپلمات‌های دو کشور دیداری واقعی را زمانی که در یک اتاق قرار داشتند آغاز کردند. در سال 2001 ظریف به عنوان فرستاده ایران در گفت‌وگوهای سازمان ملل درباره آینده افغانستان پس از خلع طالبان بوده شرکت کرد. در آلمان نیز ظریف به طور روزانه با جیمز دابینز فرستاده آمریکا دیدار می‌کرد.

رابینز با اشاره به اینکه به علت درخواست ائتلاف شمال برای کنترل دولت جدید کنفرانس در حال فروپاشی بود، گفت: ساعت 2 صبح بود. ائتلاف شمال (یک جناح قومی که مورد حمایت آمریکا ایران و روسیه) بود اصرار داشت که 18 نفر از 24 وزیر را داشته باشد که با توجه به واقعیات جمعیتی و سیاسی بسیار زیاد بود. در نهایت ظریف او را به کناری برد و در گوشش برای لحظاتی زمزمه کرد و پس از آن نماینده اتحاد شمالی بر سر میز بازگشت و گفت: بسیار خوب من از این درخواست دست بر‌می‌دارم.

 بنا به نوشته این روزنامه آنچه مقامات سابق آمریکا و تحلیلگران خاورمیانه درباره ظریف دریافته‌اند تمایلش برای صحبت درباره راه‌حل‌های اختلافات سیاسی است. متخصصین تسلیحاتی او را در نشست با دانشمندان آمریکایی برای مذاکره درباره راه‌هایی می‌شناسند که اجازه دهد ایران اورانیوم را غنی‌سازی کند و در عین‌حال تضمین کند که تهران نمی‌تواند از آن برای ساخت بمب استفاده بکند.