حماس و دیپلماسی فلسطینی

فلسطینیان در راستای تلاش برای بازگرداندن سرزمین تحت اشغال خود تاکنون راه‌های زیادی را پیموده‌اند اما هر بار به دلایل مختلف نتیجه در خوری نگرفته‌اند. یکی از راهکارهای فلسطینیان که از سوی حکومت خودگردان فلسطین به رهبری محمود عباس طی سال‌های اخیر اتخاذ شده است، رویکرد مذاکره و گفت‌و‌گو با دولت‌های مختلفی است که طی این سال‌ها در رژیم صهیونیستی بر سر قدرت آمده‌اند. این دولت‌ها هر کدام بنا به گرایش راستگرایانه یا میانه‌رو یا تندرو خود با مسئله فلسطین برخورد کرده‌اند و هر کدام کوشیده‌اند تا کمترین امتیاز را به فلسطینیان بدهند. با این حال، این تلاش و رویکرد فلسطینیان در برخورد با رژیم اشغالگر نیز مانند دیگر شیوه‌ها به دربسته خورده است و خودسری‌های بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر رژیم صهیونیستی باعث شده تا محمود عباس به عنوان سازشکارترین مقام فلسطینی ناچار از توقف مذاکرات با نتانیاهو شود.

از همین‌روست که طی ماه‌های اخیر فلسطینیان راه دیگری را برای آزمودن اختیار کرده‌اند؛ روی‌آوری به سازمان ملل و تلاش برای کسب عضویت کامل در شورای امنیت و به رسمیت شناخته شدن در سازمان ملل.

از اوایل سال جاری میلادی تاکنون و در همین راستا، حکومت خودگردان فلسطین رایزنی‌هایی را با اعضای دائم و غیردائم شورای امنیت و نیز کشورهای عضو سازمان ملل آغاز کرده و تا حدودی به نتایج مثبتی دست یافته است. از میان 15 عضو دائم و غیر دائم شورای امنیت، فلسطین توانسته است 9 عضو را قانع به پذیرش کشور مستقل فلسطین در مرزهای 1967 و به پایتختی قدس شرقی سازد. اما مهم‌ترین مشکل فراروی فلسطینیان در حال حاضر، مخالفت ایالات متحده با این خواسته و تهدیدات علنی و ضمنی واشنگتن درباره قطع کمک‌ها به حکومت خودگردان است. با این حال، فلسطینیان امیدوارند به شیوه بعضی کشورها در گذشته، به رغم مخالفت‌ها، با روی‌آوری به سازمان ملل و اعمال فشارهای بین‌المللی، مجددا به شورای امنیت بازگشته و این عضویت را به دست آورند.

اما فراتر از تمام این مسائل، وحدت داخلی فلسطینیان است و در این میان، کنار گذاشتن اختلافات میان جنبش‌های اصلی فلسطینی یعنی فتح و حماس نقشی اساسی و محوری در این میان به عهده دارد. از این رو، حماس به عنوان جنبشی که نمایندگانش توانستند در انتخابات سال 2006 بیشترین کرسی‌های پارلمان را به دست آورند و مسئولیتی کلان‌تر از فتح در این بین برعهده دارند، نقشی پررنگ در این میانه دارد. از این رو، حماس و به رغم تمامی اصول اساسی خود درباره ضرورت آزادی‌سازی تمامی اراضی‌ فلسطینیان از دست اشغالگران و خروج اشغالگر به طور کامل از سرزمین‌های فلسطینی و به رغم آنکه معتقد است حقوق از دست رفته فلسطینیان نه پشت میزهای مذاکره بلکه با مبارزه به دست می‌آید، با این حال، کوشیده است با گشودن راه مقابل عباس و نیز امضای توافقنامه آشتی ملی فلسطینیان، در این روند مشکلی ایجاد نکند و حتی خود نیز در این روند رایزنی‌هایی را با طرف‌های بین‌المللی انجام داده است و برای نمونه، موسی ابومرزوق نایب رئیس دفتر سیاسی حماس در سفر به روسیه، در دیدار با مقام‌های این کشور تأکید کرد که آنان وعده حمایت از درخواست فلسطینیان را داده‌اند.

به نظر می‌رسد حماس هر چند معتقد است در تعامل با رژیمی که اعتقادی به مذاکره ندارد و تنها از مذاکره به عنوان ابزاری برای فرسودن توان فلسطینیان بهره می‌گیرد و می‌کوشد تا همان رویکرد جنگ‌طلبانه و اتکای بر قدرت و توان نظامی را برای تحقق خواسته‌های خود در پیش گیرد، در تعامل با چنین رژیمی همان رویکرد مسلحانه بهترین گزینه است، با این حال،‌راه را به روی حکومت خودگردان فلسطین باز گذاشته است و هیچ مخالفت علنی‌ای با این موضوع نکرده است تا در آینده هیچ بهانه و دستاویزی از سوی این حکومت برای برخورد با رویکرد مبارزاتی حماس مطرح نشود. در هر حال، اگر حکومت خودگردان فلسطین بتواند با کسب آرای بیش از نیمی از اعضای سازمان ملل در دیپلماسی خود موفق شود و بدین ترتیب کشور مستقل فلسطین به رسمیت شناخته شود، در نتیجه خواهد توانست در کنار رویکرد مبارزاتی حماس، مبارزه مذاکراتی خود را این بار با همراهی جامعه جهانی علیه اسرائیل آغاز کند؛ رویکردی که آمریکا از هم‌اکنون حذف آن را نشانه رفته است.

موافقان:

تلاش فلسطینی‌ها برای طرح به رسمیت شناختن کشورشان در سازمان ملل با حمایت 122 کشور جهان همراه شده است؛ این طرح موافقان و مخالفانی دارد. مخالفانی چون آمریکا با استفاده از حق وتوی خود در شورای امنیت، گفته‌اند به هیچ قیمت نمی‌گذارند فلسطینی‌ها در این مسیر موفق شوند. این طرح تا حدی آمریکا و اروپا را که متحدان سنتی در جهان به شمار می‌آیند مقابل هم قرار داده است.

اتحادیه آفریقا: جان پینگ، رئیس اتحادیه آفریقا، چند ماه پیش بر حمایت همه اعضای این اتحادیه از عضویت کامل فلسطین در سازمان ملل متحد تأکید کرده و گفته بود که به نماینده اتحادیه آفریقا در سازمان ملل دستور داده تا اقدامات لازم را در حمایت از چنین تصمیمی انجام دهد.

اتحادیه عرب: در آخرین موضع‌گیری این اتحادیه در مورد به عضویت درآمدن فلسطین در سازمان ملل، نبیل‌العربی، دبیر کل اتحادیه عرب اخیرا اعلام کرده که کمیته طرح صلح اعراب قصد دارد در ماه سپتامبر اقدام به درخواست عضویت کامل یک کشور فلسطینی در مجمع عمومی و شورای امنیت سازمان ملل کند.

کشورهای آمریکای لاتین: در ماه‌های گذشته کشورهای آمریکای لاتین همچون شیلی، بولیوی، کوبا و دیگر کشورهای این منطقه، از تشکیل کشور فلسطین و به رسمیت شناختن آن در سازمان ملل حمایت کردند.

مخالفان:

رژیم صهیونیستی: مخالفت دیرینه اسرائیل با به رسمیت شناخته شدن فلسطین در سازمان ملل با ادعای بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر رژیم صهیونیستی که مدعی شده محمود عباس از مذاکره مستقیم با وی سرباز می‌زند، همراه شد. تل‌آویو در عین حال امیدوار است که هم‌پیمانان غربی و اروپایی این رژیم با عضویت فلسطین در سازمان ملل مخالفت ورزند. این رژیم در عین حال دولت‌هایی را که به آنها در آفریقا و آمریکای لاتین و کارائیب کمک کشاورزی و تسلیحاتی می‌کند، در صورت رأی مثبت به تشکیل دولت مستقل فلسطین در مجمع عمومی سازمان ملل متحد، تهدید به قطع این کمک‌ها کرده است.

آمریکا: مخالفت صریح آمریکا با درخواست عضویت فلسطین در سازمان ملل، این احتمال که واشنگتن در صورت مطرح شدن این موضوع در جلسه مجمع عمومی سازمان، از حق وتوی خود به منظور رد آن استفاده کند را افزایش داده است. آمریکا معتقد است که تلاش فلسطینی‌ها برای عضویت در سازمان ملل روند صلح در خاورمیانه را به تعویق می‌اندازد. البته با توجه به انتخابات ریاست جمهوری نوامبر سال 2012 احتمال اینکه اوباما هم مثل جورج بوش تلاش کند تا مسئله فلسطین را به یکی از موضوعات مهم مبارزه انتخاباتی خویش تبدیل کند، بعید نیست. در صورت مخالفت آمریکا، انتظار می‌رود فلسطین درخواست تغییر موقعیت کنونی خود در سازمان ملل را به عنوان عضو ناظر، به موقعیت دولت عضو ارائه دهد که این تغییر موقعیت هم موافقت دو سوم اعضای مجمع را نیاز خواهد داشت. در صورت کسب این موقعیت فلسطین به عضویت تمامی نهادهای سازمان ملل درمی‌آید.

گروه‌های سردرگم:

اتحادیه اروپا: این اتحادیه موضع مشخص و قاطعی در مورد موافقت با عضویت دولت فلسطین در مجمع عمومی سازمان ملل نداشته ولی اظهارات پراکنده اعضای آن حاکی از موافقت بیشتر کشورهای اروپایی با درخواست فلسطین است. البته انگلیس به عنوان عضو دائمی شورای امنیت موضع مشخصی در این رابطه اتخاذ نکرده است. به طور کلی در مورد مواضع 27 کشور عضو اتحادیه اروپا، اظهارات ضد و نقیضی مطرح است.

آلمان و ایتالیا با این پیشنهاد مخالفت کرده و ایرلند و پرتغال موافق آن به نظر می‌رسند و انگلیس و فرانسه هنوز اظهارنظر مشخصی در این مورد نداشته‌اند.

بعضی مقاماتع دولت پاریس مواضع موافقی در این رابطه داشته و با توجه به استقبال گسترده فرانسوی‌ها از انقلاب‌های اخیر در کشورهای عربی، احتمال اینکه فرانسه روی دیگر کشورهای اروپایی به منظور به رسمیت شناختن دولت فلسطین اعمال فشار کند، بعید نیست.

اظهار امیدواری اخیر وزیر امور خارجه اسپانیا هم نسبت به اینکه در نشست آتی وزرای امور خارجه اتحادیه اروپا در لهستان در مورد موضوع فلسطین پیشرفت حاصل شود، چراغ سبز دولت این کشور را با عضویت فلسطین در سازمان ملل نشان می‌دهد؛ اگرچه در پی واکنش تند مقامات اسرائیلی به این اظهارات، سفیر اسپانیا در تل‌آویو مدعی شده حرف‌های وزیر به صورت بد برداشت شده است. آلمان که نقش محوری دیپلماتیک و اقتصادی مهمی در اتحادیه اروپا ایفا می‌کند، چندی پیش از طریق وزیر امور خارجه خود خواسته بود تا از انجام هرگونه اقدام یکجانبه در این رابطه خودداری ورزند.