کنش و واکنش

نیمه شب؛ سهمیه‌بندی بنزین

فرض کنید نزدیک نیمه شب در منزل خود در حال استراحت هستید و با کنترل تلویزیون کانال‌ها را بالا و پایین می‌کنید که اخبار یکی از شبکه‌ها توجه شما راجلب می‌کند. خبر را می‌شنوید: «از ساعت دوازده امشب بنزین سهمیه‌بندی می‌شود.»

تیر ماه 1386 پس از اطلاعیه غیر منتظره وزارت نفت مبنی بر سهمیه‌بندی بنزین، چهره شهرهای مختلف کشور دستخوش دگرگونی‌های گسترده‌ای شد. براساس این اطلاعیه، سهمیه‌ بنزین هر گروه از وسایل نقلیه مشخص و قانون مذکور از آن پس لازم‌الاجرا شد.

بلافاصله پس از اعلام این خبر در تهران، خیابان‌های منتهی به جایگاه‌‌های توزیع بنزین شاهد ترافیک شدید خودروهایی بود که آخرین قطره‌های بنزین بدون سهمیه را در کام خود ریختند. اصرار صاحبان این خودروها به آن علت بود که گمان می‌کردند سهمیه در نظر گرفته شده، کفاف آن‌ها را نخواهد داد. صف‌‌های طولانی‌ خودروها در مقابل پمپ بنزین‌ها باعث شد چند جایگاه بنزین به آتش کشیده شود و چند شعبه بانک دولتی و مراکز تجارتی، طعمه حریق شوند. این تصمیم به حدی ناهماهنگ گرفته شد که صدای اعتراض فرمانده نیروی انتظامی نیز بلند شد که «سهمیه‌بندی بنزین بدون هماهنگی با نیروهای انتظامی بوده که چنین اتفاقی افتاده است»

تعدیل اقتصادی دوران سازندگی

کمتر کسی از تعدیل اقتصادی دوران سازندگی در دهه هفتاد سخن به میان می‌آورد. دوره‌ای که برنامه‌های ناقص اقتصادی تورم پنجاه درصدی را به مردم وارد کرد اجرای برنامه‌های توسعه در این دوره بدون در نظر گرفتن اثرات مخرب آن، واکنش‌هایی اجتماعی در پی‌داشت که به علت محدودیت‌های بی‌شمار و نبود امکانات رسانه‌ای در آن زمان، اطلاعات دقیقی در دسترس نیست. این سیاست‌ها که بدون در نظر گرفتن شرایط جامعه و بررسی عواقب آن بر اقشار فقیر اجرایی شد، همان کنشی است که منجر به واکنش مردم نسبت به آن شد. تظاهرات اعتراضی مردم فقیر تحت فشار این سیاست‌ها، در حدود بیست شهر کشور از جمله اسلامشهر و قزوین و... به کشته و زخمی شدن تعدادی از مردم انجامید که هزینه‌ای بود برای نظام، بابت سوءمدیریت دیگران.

اعتراض

طی چند سال به خصوص سال 1387 چندین مورد خودسوزی در اعتراض به برخی فشارهای اقتصادی از جمله بیکاری اتفاق افتاد که در نوع خود بی‌سابقه هستند. هر چند این خودسوزی‌ها دلیل متفاوتی دارد، اما در هر صورت، نباید فشارهای ناشی از سیاست‌ها و برنامه‌های اقتصادی که منجر به بیکاری، تورم و رکود شده را بی‌تاثیر دانست. اولین مورد آن‌ها مربوط به جانبازی شیمیایی می‌شود که برای حل مشکل معیشتی خود به مجلس مراجعه کرده، اما موفق به ملاقات با نماینده مورد نظر خود نشده بود. سپس در بهمن ماه 1387 یکی از اهالی بم به نشانه اعتراض به وضع معیشتی خود در مقابل ساختمان ریاست جمهوری دست به خودسوزی می‌زند. از طرفی در کمتر از سه هفته بعد جانباز شیمیایی دیگری نیز اقدام به خودسوزی می‌کند. در نامه‌ای که وی نوشته بود دلیل خودسوزی را بیکاری عنوان کرده و این که کسی توجهی به او نمی‌کند در عین حال، به تازگی نیز فرد دیگری در صدد خودسوزی در جلوی ساختمان مجلس بود که توسط نیروهای امنیتی دستگیر می‌شود. به هر حال این موارد نمونه‌های عینی از عواقب بی‌توجهی برنامه‌ریزان و مجریان اقتصادی نسبت به واکنش‌های اجتماعی است. امری که نه تنها دولت فعلی بلکه دولت‌های قبلی به ویژه دولت سازندگی نیز به آن بی‌توجهی کردند. لذا اگر امروز هم برنامه‌ریزان و مجریان طرح تحول به چنین واکنش‌هایی بی‌توجه باشند، سرنوشت خوبی در انتظار طرح تحول نخواهد بود؛ همچنان که طرح تعدیل اقتصادی دوره سازندگی سرنوشت خوبی نداشت.

واکنش به مالیات بر ارزش افزوده

امروزه مالیات بر ارزش افزوده در اکثر کشورهای جهان در حال اجراست این در حالی است که از نظر تمام کارشناسان اقتصادی اجرای چنین طرح برای دستیابی به عدالت مالیاتی و توسعه کشور امری ضروری و لازم است در لزوم اجرایی شدن آن بین همه کارشناسان اقتصادی اتفاق نظر وجود دارد. اما عدم بررسی جوانب آن به تنها هزینه‌های اجتماعی را بر دولت وارد کرد بلکه طرح دوباره آن را نیز با مشکل مواجه ساخت. پس از اعلام خبر اجرای مالیات بر ارزش افزوده در مهرماه 1387، اصفهان منشا شروع اعتراضات و اعتصابات بازاریان شد که به بازارهای شهرهای دیگر نیز سرایت کرد. ابتدا بازاریان طلا فروش شهر اصفهان مغازه‌های خود را تعطیل کردند. سپس کسبه‌های میدان انقلاب، چهارباغ عباسی، بازار بزرگ اصفهان، بازار هنر اصفهان نیز برای همبستگی با همکاران خود با پایین کشیدن کرکره‌ها در مقابل اداره کل مالیاتی استان تجمع کرده با دادن شعار خواستار به تعویق افتادن اجرای مالیات بر ارزش افزوده شدند. همچنین بازار نقش جهان به عنوان مهمترین بازار اصفهان تعطیل شد و این شهر توریستی در سکوتی بی‌سابقه فرو رفت. سپس دامنه اعتراضات به مشهد رسید ابتدا طلافروشان مشهد مغازه‌های خود را تعطیل کردند و پس از آن، صنوف دیگر نیز به اعتصاب پیوستند. اما اعتصابات به این جا ختم نشد و به شهرهای شیراز، تبریز، قزوین نیز کشیده شد. در نهایت با عقب‌نشینی دولت و تعویق اجرای مالیات بر ارزش افزوده، قایله ختم به خیر شد. اما وقتی امسال زمزمه‌هایی به گوش رسید که دولت دوباره در صدد اجرای مالیات بر ارزش افزوده شده باز هم بازاریان موضع گرفتند. بنا به گزارش آتش‌نشانی آتش‌سوزی اخیر بازار تهران که خسارات زیادی بر جای، گذاشت عمدی بوده است که به این ترتیب، احتمالا این حادثه پیامی برای دولت داشت.