مسیر جدید قطر در معادلات منطقه‌ای

سرویس خارجی: تحرکات جدیدی در دستگاه سیاست خارجی قطر مشاهده می شود که چنین می‌نمایاند این کشور راه جدیدی در پیش گرفته و به دنبال رسیدن به جایگاه یک قدرت منطقه ای است.عده زیادی بر این اعتقادند که تحولات خاورمیانه می تواند هر تحلیلگری را رسوا سازد، چرا که به راحتی توازن‌ها به هم می خورد، بلوک بندی ها تغییر می کند و کشورها و گروه های مختلف در نوسان این جناح و آن جناح در حرکتند. در این میان، این تحلیلگران هستند که تحلیل‌های خود را بر آب می بینند. تحرکات جدید قطر نیز در چنین وضعیتی قابل تحلیل است.

با روی کار آمدن شیخ «تمیم» در قطر، وی سعی کرد با تعدیل سیاست های بلندپروازانه پدر و وزیر امور خارجه اش «شیخ حمد بن جاسم» کمتر در امور داخلی دیگر کشورها دخالت کند. بر این اساس، قطر که در سوریه نقشی مخرب داشت با کنار گذاشته شدن از این تحولات، خود را از دخالت مستقیم در امور این کشور کنار کشید. حماس نیز که دفتر خود را از دمشق به دوحه انتقال داده بود، زیر فشار مقامات جدید قطر قرار گرفت و اجازه تحرک رهبران حماس در این کشور از آنها سلب شدواین امر نشان می‌دهد قطر در حال بازبینی سیاست‌هایش است؛ سیاست‌هایی که باعث خشم مردم منطقه و برخی کشورهای بیرون منطقه، از سیاست های شیخ «حمد» شده بود و ترس این وجود داشت که پیامدهای سیاست خارجی قطر، نهایتا دامنگیر خود این کشور شود.

قطر در دوران نخست وزیری شیخ حمد بن جاسم، رویکرد خصمانه‌ای در جهان عرب در پیش گرفته بود. سیاست‌های این کشور در طول این دوران باعث خشم مقامات سعودی و برخی دیگر از کشورهای عرب حوزه خلیج فارس مثل امارات متحده عربی شده بود. دخالت در تحولات لیبی نیز خشم اعراب از سیاست‌های این کشور را که باعث گسترش نفاق در جهان عرب شده بود، برانگیخت.

سیاست حمایت از اخوان المسلمین در مصر و رقابت با عربستان در این کشور با کنارگذاشتن مرسی از قدرت، باعث افزایش نارضایتی ها از سیاست های منطقه‌ای قطر شده و همگان آن را تعبیر به دخالت در امور داخلی کشورهای منطقه می کردند. بر این اساس، ترس از ادامه این سیاست ها و شکست پی در پی در تحولات میدانی در منطقه باعث شد نگاه گروه های داخلی به دستگاه سیاست خارجی قطر و سیاست‌های شیخ حمد بن جاسم نخست وزیر و وزیر امورخارجه، منفی شود. بنابراین با انتقال قدرت از پدر به پسر، شرایط برای برکناری شیخ حمد بن جاسم از سمتش فراهم و باعث شد این کشور کوچک در سیاست خارجی خود تجدید نظر کند.

سیاست تنش‌زدایی

در تحولات سوریه، بعد از روی کار آمدن امیرتمیم، همانگونه که بشار اسد نیز گفته بود، قطر دست دخالت خودراازاین کشوربیرون کشید و مشی مسالمت آمیز را در پیش گرفت. در سفر «اخضر ابراهیمی» نیز این کشور گفتگوی بدون پیش شرط را مورد تاکید قرار داد و گفت که نباید این پیش شرط که «اسد باید از قدرت کناره گیری کند» به عنوان شرط تشکیل کنفرانس ژنو2 مطرح شود. چندی قبل نیز این کشور واسطه آزادی چند گروگان لبنانی شد که توسط نیروهای معارض دستگیر شده بودند و با تلاش های این کشور، گروگان ها آزاد شدند.

بنابراین به نظر می رسد قطر با توجه به تغییراتی که در معادلات منطقه ای رخ داده و نتایجی که از سیاست‌های قبلی اش گرفته، سعی دارد سیاست منطقه ای خود را به شیوه ای جدید و در چارچوب تحولات تازه منطقه به پیش برد.تقریبا واضح و مبرهن است که معادلات منطقه بعد از موفقیت‌های اسد در عرصه نبرد میدانی تغییر کرده است. نقطه اوج این تغییر نیز توافق سیاسی آمریکا- روسیه برسرحل سیاسی پرونده شیمیایی سوریه بود.خشم سعودی‌ها از آمریکا و موضعگیری‌های تند مقامات سعودی در باره سیاست دولت اوباما، نشان‌دهنده این تغییرات بود.

درارتباط بارویکرد جدید ترکیه در قبال تحولات سوریه نیزبایدگفت که ترس از گسترش افراط گرایی در منطقه و سرایت آن به ترکیه، باعث ایجادنگاه جدید مقامات ترک به تحولات سوریه شده است. سخنرانی مطبوعاتی رجب طیب اردوغان، نخست وزیر ترکیه، بعد از دیدار با محمد جواد ظریف، وزیر امور خارجه ایران و تاکید بر اینکه دو کشور در مبارزه با گروه های افراط گرا در سوریه نقطه مشترک دارند، نشان دهنده تغییر در استراتژی منطقه ای ترکیه است. بر این اساس، محاسبات جدیدی در دستگاه سیاست خارجی قطری ها شکل گرفته و آنها سعی دارند با توجه به این تغییرات، سیاست تنش زدایی را در روابطشان با کشورهای منطقه در پیش گیرند.

تغییر توازن‌ها

دراین شرایط ،می توان دیدکه نشانه هایی ازتغییررویکرد درسیاست های منطقه ای قطربه چشم می خورد. نقطه ثقل این تغییر رویکرد در تحولات سوریه و انتقال قدرت به شیخ تمیم بود. اما برخی تحولات جدید نیز در منطقه رخ داد که می تواند توجیه‌گر نگاه جدید قطری ها به معادلات قدرت باشد. یکی از پایه‌های سیاست جدید قطر را می توان در خشم مقامات سعودی از ایالات متحده و اعلام تجدید نظر در روابط دو کشوردید.قطرهمواره بعدازروی کارآمدن شیخ حمدبن خلیفه ،عربستان را رقیبی برای خود دیده است. البته بهتر است گفته شود سیاست های جدید قطراین حس رقابت را در سعودی ها بوجود آورده و تنش در روابط دو کشور را افزایش داده است.

در برخی برهه ها، مثل تحولاتی که بعد از سال 2011 در خاورمیانه عربی رخ داد،ما شاهد نزدیکی دو کشور،درعین حفظ سطح رقابتشان در برخی موضوعات بودیم.حال که روابط آمریکا وعربستان تا حدودی متشنج و موضعگیری سعودی ها باعث تردید درنگاه آمریکایی ها در تکیه بر متحدان سنتی شان در خاورمیانه شده است، قطر این را فرصتی برای خود جهت نزدیکی بیشتر با ایالات متحده و پذیرش نقش بیشتر در تحولات منطقه می داند. بر این اساس می توان پیش بینی کرد که احتمالا مقامات قطری منتظر چنین فرصتی بوده اند تا بار دیگر خود را درگیر تحولات منطقه سازند؛ البته با نگاهی جدید و تجربیات جدیدی که شیخ تمیم وارد دستگاه سیاست خارجی قطر خواهد کرد.

تحولی که این رویکرد جدید قطر را منطقی‌تر می سازد، دوری ترکیه از عربستان و نزدیکی آن کشور به ایران است؛ امری که باعث انزوای بیش از پیش عربستان در منطقه خواهد شد. بنابراین شاهدیم که قطر تحت هدایت شیخ جدید خود، سعی دارد با رویکردی جدید وارد منطقه شده و سردی روابط عربستان با ایالات متحده این فرصت جدید را در اختیار مقامات قطری قرار داده تا بار دیگر خود را درگیر تحولات منطقه سازند. بنابراین احتمالا باید شاهد گرم تر شدن روابط قطر و ترکیه باشیم که بلوک بندی جدیدی مقابل عربستان سعودی خواهد بود.

جمع‌بندی

در نهایت باید گفت که با روی کار آمدن شیخ تمیم، قطر سعی کرده سیاست نرم تری در قبال خاورمیانه اتخاذ و خود را به عنوان یک کشور تاثیر گذار مثبت در منطقه مطرح کند. تحولات جدید نشان می دهد که قطر نخستین گام ها را در این زمینه برداشته و نشان داده کماکان خواهان ایفای نقشی فراتر از اندازه خود، اما به شکلی نرم تر است. به نظر می رسد قطر در تجربیات قبلی این نکته را درک کرده که توانایی‌هایش از اقداماتش محدودتر است و باید متناسب با قدرتش در معادلات منطقه نقش یابی کند.

براین اساس به نظر می رسد مقامات قطری سعی دارند به سمت ایفای نقش توازن بخشی در معادلات منطقه پیش روند و قدرت نرم خودرادراین زمینه بکار برند. به عبارتی دیگر،قطر به دنبال این است که خودرابه عنوان یک میانجی گر خیراندیش مطرح کند که خواهان حفظ صلح و ثبات در منطقه است و از این طریق با کسب پرستیژ، جایگاه خود را به عنوان یک کشور تاثیر گذار تثبیت نماید. شواهد نیز حاکی از این نگاه جدید قطری‌ها به منطقه است. سفر شیخ تمیم به کشورهای حوزه خلیج فارس برای تاکید بر ایجاد اتحاد میان کشورهای عرب حوزه خلیج فارس و تلاش این کشور برای ایفای نقش میانجی در بحران سوریه بین دولت و مخالفان، نشان دهنده شروع تحرکات جدید قطری‌ها در سیاست خارجی است.