تلاش روسیه در جهت سیطره بر بازارهای جهانی گاز
گاز در خدمت سیاست
داریوش صفرنژاد
مقدمه:
در عصر کنونی و حتی دهههای آینده یکی از ابزارهای تأثیرگذار در روابط بینالملل و حتی بر جهان امروز، موضوع انرژی و بویژه نفت و گاز و نیاز روزافزون در جوامع و کشورهای مختلف در جهان بر این منابع حیاتی و مهم است.
در این مسیر روسیه از چندین سال گذشته تا به امروز با ایجاد مسیرهای مختلف خطوط لوله نفت و گاز به منظور صادرات این انرژی مهم به کشورهای مختلف و همسایه خود، در مناطق مختلف از جمله در کشورهای عضو سی.آی.اس (کشورهای مستقل مشترکالمنافع شوروی سابق) و همچنین برخی از کشورهای دیگر در اروپای شرقی و غربی، اقدام به ایجاد بازارهای صادراتی مهم و قابل توجه برای خودش در این عرصه کرده است. مهمتر اینکه وابستگی قابل توجهی را در این کشورها به گاز صادراتی خود ایجاد کرده و در حقیقت در این راستا اقدام به شکلدهی یک کانون مهم صادراتی با محوریت انرژی گاز و به دستگیری مونوپل صادراتی آن در دست خودش کرده است.
روسیه و سردمداران سیاسی آن به رهبری پوتین با بهرهگیری از تمامی امکانات و ظرفیتهای خود و بدون راهاندازی تبلیغات گسترده قبلی و اولیه در افکار عمومی و جهان اقدام به برنامهریزی و انجام لابیهای اولیه در قالبی غیررسمیتر کرده و پس از به امضاء رساندن رسمی طرحهای جدید ساخت خطوط لوله انرژی (اعم از گاز و نفت) در سطح سران کشورها، اقدام به همسویی افکار عمومی با خود مینمایند.
این روال در دوران حکومت پوتین در روسیه و بویژه در دوره دوم ریاست جمهوری وی، شتاب اجرایی بیشتری را به همراه داشته و به صورت مستمر در دستور کار پیگیری ارگانهای سیاسی، انرژی، اقتصادی و حتی امنیتی روسیه قرار داشته و یکی از اصول اصلی و راهبردی و اجرایی روسیه طی سالهای اخیر بوده است.
برخی از طرحهایی که طی سالهای گذشته و بعضاً حتی در 15 سال یا بیشتر در خصوص آنها مذاکرات تداوم داشته است و عملاً توافقی بر سر اجرایی شدن آنها طی این سالها حاصل نشده، به یکباره و با لابی قویتر و جدیتر روسها نهایی شده و قرارداد رسمی به منظور شروع عملیات اجرایی آنها به امضا رسیده است.
در این زمینه و به طور نمونه به طرحهای بزرگ امضا شده رسمی ذیل که در عرض کمتر از دو ماه (بین هر یک از آنها) قرارداد رسمیشان به امضا رسیده و طرح ساخت آنها اجرایی شده است، میشود اشاره کرد:
اول ـ امضای قرارداد احداث خط لوله نفتی مابین «روسیه، بلغارستان و یونان» که در تاریخ 15 مارس 2007 میلادی قرارداد رسمی آن در آتن مابین رئیسجمهور روسیه و نخستوزیر بلغارستان و یونان به امضا رسید.
این قرارداد سهجانبه برای ساخت یک خط لوله 280 کیلومتری بوده که برآورد هزینه اجرایی اولیه آن 700 میلیون یورو است. با انجام این طرح، نفت روسیه بدون عبور از تنگه بسفر در ترکیه از بندر بورگاس بلغارستان در دریای سیاه به بندر الکساندر پولیس یونان انتقال مییابد. این طرح که در سال 2010 به پایان خواهد رسید، سبب کاهش هزینه و زمان انتقال نفت روسیه از دریای خزر به سمت اروپا و حتی آمریکا خواهد شد.
در حال حاضر روزانه صدها کشتی نفت خام را از مسیر تنگه بسفر به بازارهای جهانی انتقال میدهند که این موضوع سبب ترافیک سنگین کشتیها در این گذرگاه آبی و مشکلات زیست محیطی شده است. این خط لوله با انتقال 700 هزار تا یک میلیون بشکه نفت در روز تأثیر خوبی در صادرات سریعتر نفت روسیه خواهد داشت. 51 درصد سهم کنسرسیوم اجراکننده این طرح، متعلق به سه شرکت روسی گاز پروم، روز نفت و ترانس نفت است و بقیه به شرکتهای یونان و بلغارستان تعلق دارد.
دوم ـ امضای توافقنامه ترمیم خط لوله قبلی موجود و احداث خط لوله جدید انتقال گاز از ترکمنستان به قزاقستان و روسیه از مسیر حاشیهای دریای خزر، که در 12 می 2007 میلادی با حضور رؤسای جمهور سه کشور روسیه، ترکمنستان و قزاقستان در شهر بندری ترکمنباشی در غرب ترکمنستان به امضا رسید.
طبق این توافقنامه به منظور افزایش توان صادراتی و ظرفیت فعلی خط لوله گاز موجود در این مسیر از 400 میلیون متر مکعب (فعلی) در سال، به 10 میلیارد متر مکعب، خط لوله گاز فعلی به دلیل فرسودگی، ترمیم شده و در کنار آن خط لوله گاز جدیدی نیز همزمان احداث خواهد شد تا ظرفیت انتقال گاز از این مسیر به 10 میلیارد متر مکعب در سال افزایش یابد.
قرار شده ازبکستان نیز به عنوان طرف چهارم به این خط لوله گاز ملحق شود. طبق توافقنامه، کشورهای ترکمنستان و قزاقستان خط لوله گاز را در کشور خودشان احداث کرده و پس از وصل این خط به خط لوله گاز ازبکستان در نهایت خط لوله گاز به روسیه ملحق خواهد شد.
در حال حاضر روسیه از بزرگترین مشتریان و خریداران انرژی آسیای مرکزی است. این کشور در سال 2006 حدود 50 میلیارد متر مکعب گاز از ترکمنستان و ازبکستان خریداری کرده و پیشبینی میشود در سال 2007 این رقم به 55 میلیارد متر مکعب افزایش یابد.
«گاز پروم» نهادی قدرتمند و تأثیرگذار بر رفتار کرملین در روسیه
البته در داخل خود روسیه نیز تمامی فعالیتهای مهم در عرصه گاز، همگی در قالب شرکتی به نام گاز پروم جمع شده و تمرکز یافته است.
برخی کارشناسان انرژی در جهان معتقدند که در حال حاضر قدرت شرکت گاز پروم روسیه به مراتب تأثیرگذارتر و قدرتمندتر از قدرت اتحاد شوروی سابق و تأثیرگذاری آن در زمان دوران جنگ سرد (در برخی موارد و در عرصه روابط بینالملل شده است.)
حکومت فعلی روسیه به رهبری پوتین سعی دارد با واگذاری و تمرکز کل موضوع گاز به شرکت گاز پروم ـ که طی یک پروسه چند ساله به انجام رسیده است ـ ضمن انحراف دادن نوک پیکان حملات از خود در بحث گاز و صادرات آن، موضوع را به گاز پروم به عنوان یک شریک تجاری مستقل و جدا از دولت روسیه، ترانسفر کند، تا مشکل جدیای را در این عرصه متوجه خود نگرداند.
این موضوع بویژه در حرکتهای دوساله اخیر روسیه در بالا بردن قیمت گاز صادراتی خود به کشورهای مختلف و حدود 5 برابر نمودن بهای گاز صادراتی این کشور ـ از حدود 50 دلار به حدود 240 دلار در هر متر مکعب ـ نمود عینی به خود یافته و به مرور و در پایان قراردادهای قبلی با کشورهای مختلف و تمدید یا امضای قراردادهای جدید با آنها، در حال اجرا شدن است.
در حال حاضر شرکت گاز پروم با سیاستها و اقدامات عملی خود، بر رفتار کرملین تأثیرگذاری مستقیمی را بویژه روی رفتار دولتمردان روسیه دارد. حضور عناصری نظیر چرنو مردین و چوبایس در گاز پروم خود منجر به عملکردها و تأثیرگذاریهای سیاسی این شرکت شده است.
در واقع بالا بردن قیمت گاز نیز در این مسیر صورت پذیرفته است، چراکه در صورت پایین بودن قیمت گاز، علاوه بر عدم صرفه اقتصادی، با توجه به تورم بالای حاکم و روزافزون در اقتصاد جهانی، این انرژی به عنوان یک ابزار جهانی و حتی تأثیرگذار در روابط روسیه با کشورهای دیگر اثر کمرنگتری داشته و نمیتوانست بیشتر از آنچه امروزه دارد خودش را نمایان کند.
در واقع هرگونه حرکت روسیه در این مسیر تا صرفه قابل توجه اقتصادی نداشته باشد، نمیتواند آنطور که باید و شاید خودش را نشان داده و تأثیرگذاری جدیای داشته باشد. ضمن اینکه روسیه با دارا بودن بزرگترین ذخایر ثابت شده گاز در جهان هم به صورت بالقوه هم به صورت بالفعل میتواند حرف اول را در این عرصه زده و تا سالیان سال در آینده نیز بزند.
روسها معتقدند که بحث آینده انرژی و امنیت آن ـ بویژه در عرصه گاز ـ در دست آنهاست. با قیمت پایین، روسیه نمیتواند چنین ادعایی داشته باشد. این مسأله مستلزم بالاتر بردن قیمت گاز و به تبع آن بالاتر بردن جایگاه روسیه به لحاظ اقتصادی و سیاسی در جهان است.
موضوعی که هماکنون مدتی است به صورت جدی و عملی در دستور کار آنها قرار دارد و آنها در این مسیر به هیچکس و حتی نزدیکترین متفق سیاسی خودشان یعنی بلاروس نیز ترحم ننموده و گذشت نمینمایند، و آرام آرام و طی چند سال آتی سعی خواهند کرد این موضوع را در نزد تمامی مشتریان گاز خود جا انداخته و حکمفرما سازند.
البته در اینجا توجه به این نکته ضروری است که شدت یافتن موضوع تعیین بهای گاز مابین روسیه و بلاروس بیشتر یک نوع نمایش است، چراکه روابط دو کشور در سطح عملی و در مقطع فعلی (در تمامی سطوح و ابعاد) بسیار بالا بوده و راهبردی است.
در حقیقت پوتین قصد دارد تا با اجرای این سناریو با نزدیکترین متفق سیاسی خود، این مسأله را به سایر کشورهای مشتری و مصرفکننده اصلی خریدار گاز روسیه نیز تعمیم دهد (بویژه در مجموعه سیآیاس).
البته این پروسه در سال گذشته و از اوکراین و گرجستان شروع شده و یکی یکی شامل حال سایر کشورهای طرف حساب روسها خواهد بود.
تأثیر بالا رفتن قیمت انرژی نفت و گاز در پویایی و تحرک جدیتر روسیه
ارائه گاز به قیمت واقعی و افزایش قیمت آن و پذیرش این مسأله از سوی کشورهای مشتری گاز روسیه در اروپا و حتی قفقاز و برخی جمهوریهای دیگر مشترکالمنافع که نیازمند خرید گاز هستند، بدون شک منجر به بالاتر رفتن وابستگیهای بیشتر این کشورها به روسیه خواهد شد.
پوتین در دوره ریاست جمهوریاش در روسیه بر 2 شعار محوری تکیه داشته و دارد:
اول ـ ایجاد ثبات سیاسی و اقتصادی در روسیه
دوم ـ ارتقای جایگاه روسیه در جهان امروز و معادلات بینالمللی
وی طی این دوره و تا به امروز هم در حوزه سیاست با به دستگیری امور مناطق وابسته به روسیه و هم در حوزه اقتصاد با توجه به عزل و نصبهای انجام شده در گاز پروم و شکلدهی شاکله آن بر مبنای خواست خودش، توانسته است قدرت و اقتدار را در این جمهوری فدراتیو در دست خود حفظ کند. در بحث گاز بویژه در فصل سرما و به واسطه نیاز مشتریان به گاز روسیه، روسها حداکثر بهرهبرداری را تا به امروز به نفع خودشان در ابعاد گوناگون نموده و حتی به دلیل احتیاج بیشتر مشتریان در فصل سرما در این عرصه یکهتازی نیز مینمایند.
نظرات بینندگان
پربیننده ترین
ارسال خبرنامه
برای عضویت در خبرنامه سایت ایمیل خود را وارد نمایید.
