عثمانی شاخ‌ به شاخ با سعودی

لیلی نقولا‌الرهبانی: نخست‌وزیر ترکیه به مسکو سفر کرد تا در حضور ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهوری این کشور درباره مسؤولیت گروه‌های تندرو در خشونت‌های موجود در سوریه سخن بگوید. واقعیت امر این است که ترکیه در تاریخ خود و در زمان دولت اردوغان لحظه‌های سختی را سپری می‌کند. او همزمان درگیر دو نگرانی است؛ نگرانی از اینکه شکستی که متوجه طرح‌های وی در سوریه شده است، منجر به سقوط وی در انتخابات آینده شود و دومین نگرانی او درباره شکست طرح وی برای تسلط بر خاورمیانه است و نیز عدم‌تحقق رویاهایی سلطنت‌طلبانه که همیشه منتظر آن است. به‌رغم همه شکست‌ها، اردوغان همچنان توهم امپراتوری ترکیه را در سر می‌پروراند. از این رو او در «دیار بکر» با اعلام اینکه هیچ قدرتی هرگز نخواهد توانست با کشور او مقابله کند، اظهار داشت: قرن 21، قرن ترکیه خواهد بود.

شاید سیاست اردوغان مبتنی بر بازگشت به کانون کشورهای تاثیرگذار در خاورمیانه به عنوان دولت سنی‌نشین مرکزی است و این دیدگاه بعد از عقب‌نشینی کشورهای سنی عربی بویژه عربستان‌سعودی از قضایای منطقه‌ای و مخالفت با ایفای نقش مثبت در حل بحران سوریه و حل و فصل بحران‌ها و مسائل منطقه‌ای در ذهن اردوغان نقش بست. اردوغان به خوبی می‌داند که در مقابلش فرصت تاریخی تکرارنشدنی برای جبران ناکامی‌هایش در احیای مجدد امپراتوری عثمانی که منجر به تحولات خطرناک و نگران‌کننده داخلی و خارجی شد، وجود دارد. نخست: سقوط طرح اخوان‌المسلمین که به معنی سیطره کامل ترکیه بر منطقه راهبردی بزرگی بود که تا مرزهای امپراتوری فروپاشیده عثمانی امتداد می‌یافت و این جدای از شکست سنگین اردوغان در عرصه میدانی در سوریه و بر باد رفتن رویای سرنگونی نظام سوریه و براندازی بشار اسد است. دوم:

ناآرامی داخلی به خاطر سیاست‌های افراطی و رادیکالی اردوغان که تلاش می‌کند بر جامعه سیاسی و فرهنگی ترکیه تسلط پیدا کند که منجر به انتفاضه در میدان «تقسیم» شهر استانبول و پیدایش شاخه‌های داخلی جدید در حزب «عدالت و توسعه» در آستانه انتخابات شوراها و ریاست‌جمهوری شد. شاید اردوغان بهای ماجراجویی‌های خود در مورد سلطه بر خاورمیانه و سقوط طرح اخوان‌المسلمین و به طور کلی امپراتوری شکل گرفته در مخلیه‌اش را به شخصه بپردازد. سوم و مهم‌تر از همه موضوع کردهاست که اردوغان تلاش می‌کند با ایجاد روابط اقتصادی خوب با کردستان عراق، آنان را جذب کند و گمان می‌کند که این روابط به نوعی همپیمانی سیاسی با کردهای عراق، ضد کردهای سوریه و ترکیه منتهی شود. دعوت از مسعود بارزانی، رئیس اقلیم کردستان عراق برای سفر به ترکیه نشان‌دهنده حمایت کردهای عراق از رجب طیب اردوغان ضد عبدالله اوجالان، رهبر زندانی حزب «پ‌ک‌ک» در ترکیه است.

همانند اردوغان کردها نیز امروز نگرانی دوگانه‌ای دارند؛ اول حضور سازمان تروریستی القاعده در مرزهای مشترک ترکیه با سوریه و رسیدن اطلاعاتی به آنها مبنی بر ورود خودروهای بمبگذاری شده به مناطق کردنشین که گروه تروریستی «امارت اسلامی عراق و شام» یا همان «داعش» آنها را به ترکیه وارد کرده و نگرانی دوم تشکیل کشور کوچک کردها در مرزهای آنها با سوریه. کردهای سوریه از تشکیل منطقه خودگردان بعد از پاکسازی آن از عناصر القاعده در شمال شرقی سوریه خبر داده‌‌اند، با توجه به اینکه مرزهای مشترک سوریه و ترکیه از لحاظ جمعیتی مرزهای کردنشین به حساب می‌آید و در امتداد نفوذ حزب کارگران کردستان ترکیه به رهبری اوجلان است، اردوغان از این امر بشدت احساس نگرانی می‌کند. ترکیه به‌رغم تمرکز القاعده در مرزهایش از ترس قیام کردها، از گروه‌های مسلح حمایت می‌کند.

آنکارا توهم سود تضمینی در سوریه را داشت ولی ناگهان این سود تضمینی تبدیل به خسارت استراتژیک برای آنکارا شد و شاید بعد از تشکیل دو کشور کوچک کردی در سوریه و عراق منجر به این شود که کردهای ترکیه نیز خواستار جدایی از حکومت مرکزی شده و برای تشکیل کشور کوچک سوم کردی بیش از پیش انگیزه پیدا کنند. به این ترتیب نگرانی بر فضای ترکیه حاکم شده اما رؤیای تحقق امپراتوری عثمانی هنوز به پایان نرسیده و این همان عملگرایی ترک‌هاست که بعد از شکست در گزینه جنگ با ورود به حل و فصل سیاسی قریب‌الوقوع به دنبال وسیله دیگری برای تحقق آن هستند.

رجب طیب اردوغان و وزیر خارجه‌اش نامه‌های محبت‌آمیزی به عراق و ایران فرستاده‌اند تا باب جدید گفت‌وگوها را باز کنند. ترک‌ها برای تشکیل حکومت واقعی سنی با ترکیب جمعیتی بالا در منطقه به غرب چشم دوخته‌اند و دلیل آن نیز عدم توانایی شیوخ پیر عرب مانند عربستان سعودی در تعامل با واقعیت و عملگرایی و جنون برخی شاهزاده‌های سعودی است که توهم این را دارند که قادر به سرزنش کشورهای بزرگ و مانع‌تراشی در برابر طرح‌های آنها در منطقه هستند. انتظار می‌رود منطقه در ماه‌های آینده، تحت تاثیر درگیری‌های قدرت‌طلبانه ترکیه و عربستان‌سعودی، شاهد تغییر و تحولی در عرصه درگیری‌ها و سیاست‌ها باشد که ممکن است عربستان‌سعودی و ترکیه را به صورت همزمان دربرگیرد.