تحزب، منشأ توامان خیر و شر
پارادوکس پاکستانی
آرمان محمودیان
کودتا، حملات انتحاری، نزاع دیرینه دیوانسالاران و سپهسالاران، درگیریهای فرقهای، صدور تروریسم، همه و همه از کلیدواژگانی هستند که همچون سایه به دنبال نام پاکستان میآیند.
اما همین کشور کودتاخیز، نیمه دیگری دارد: نیمهای که خاستگاه تمام تحولات سیاسی پاکستان است؛ نیمه تحزب پاکستانی که از دل آن کودتای «ضیاءالحق» تا جنبش میانهرو «بینظیر بوتو» بیرون میآید.
تحزب که هدف از آن توسعه جامعه مدنی و جلوگیری از تمرکز قواست، در پاکستان منشأ توامان خیر و شر است؛ منشأیی که شاید بتوان از آن بهعنوان پارادوکس پاکستانی یاد کرد.
پاکستان، چگونگی و ماهیت پیدایش
جمهوری اسلامی پاکستان؛ کشوری با مساحتی قریب به 881هزارکیلومتر، مساحتی که در دل خود حدود 175 میلیون نفر را جای داده است.
با فروپاشی استعمار انگلیس در شبهقاره هند، پاکستان در سال 1947 اعلام استقلال کرد. کشور جدیدالتاسیس پاکستان در سالهای 1948-1947 و 1965 مشغول جنگ با هند بر سر مالکیت منطقه کشمیر بود.پاکستان همچنین در سال 1971 با هند بار دیگر وارد جنگ شد که نتیجهای جز تجزیه بخش شرقی پاکستان و اعلام موجودیت کشوری به نام «بنگلادش» در پی نداشت.
پاکستان دومین کشور پرجمعیت اسلامی است. بافت مذهبی پاکستان متشکل از اکثریتی سنی و اقلیتی شیعی (حدود 15 تا 23 درصد) است. وجود اکثریت مطلق مسلمان در این کشور، باعث شده است که پاکستانیها با وجود تکثر و تعدد قومی و قبیلهای خود، انسجام ملی خود را با تعریف اسلامی از هویت خود، حفظ کنند. از اینرو هر گرایش و جنبش سیاسی و اجتماعی که در پاکستان پدید میآید، ترجیح میدهد علمای مذهبی و مدارس مذهبی را بهعنوان یک اهرم حمایتی بهسوی خود جلب کند.
نقش تحزب در روند سیاسی پاکستان
وجود اختلافات ایدئولوژیک در برداشت از شریعت که در اغلب موارد، اثر خود را با کودتا و درگیریهای فرقهای نشان میدهد، باعث شده است که تحزب و گرایشات سیاسی نقشی عمده در تحولات جامعه پاکستان بازی کند؛ نقشی که تولد خود را مدیون استقلال پاکستان است. با وجود اینکه مساله تحزب و حزبگرایی قبل از استقلال پاکستان در این سرزمین شکل گرفته بود، در سالهایی که حکومت نظامی در این کشور تشکیل شد، فعالیت احزاب نیز متوقف گردید. چنانچه از سال ۱۹۵۸ تا ۱۹۶۲ و از سال ۱۹۷۹ تا ۱۹۸۵ این ممنوعیت فعالیت تداوم داشت.
صحنه سیاسی پاکستان بهطور کلی در انحصار چند حزب مشخص بیشتر نیست؛ احزابی که با توجه به نقشآفرینی کلیدی آنان در تحولات سیاسی پاکستان، شناختشان جهت تبیین وقایع این کشور، ضروری به نظر میرسد.
احزاب اصلی پاکستان
حزب جماعت اسلامی پاکستان
حزب جماعت اسلامی پاکستان در سال 1941 به رهبری «ابوالاعلی مودودی» تشکیل شد. این حزب در آغاز بیشتر نقش جنبشی نظری را ایفا میکرد و دارای ساختاری کاملا بسته و درونمحور بود.این حزب در سالهای آغازین فعالیت خود، که محور اصلی فعالیتش مبارزه با استعمار در شبه قاره هند بود، با تشکیل کشور مستقل پاکستان مخالف بود و خواهان نوعی حکومت خودمختار داخلی برای مسلمانان هند بود.
به دلیل اسلامیبودن ماهیتش، این حزب پس از اندک زمانی به حاشیه رفت تا جایی که در سال 1947 اولین تجمع بزرگ خود را با عنوان «جمعیت طلاب پاکستان» برگزار کرد و طی آن به تشکیل کشور مستقل پاکستان اشاره کرد. با توجه به قدمت و تجربه سیاسی این حزب، میتوان گفت حزب جماعت اسلامی یکی از اصلیترین و مهمترین و ماهرترین احزاب در میان احزاب مذهبی پاکستان است.
جماعت اسلامی پاکستان همواره در طول دوران فعالیت خود در حمایت از جنبشهای اسلامی در خارج از کشور، از جمله حمایت از مردم افغانستان در مقابل شوروی سابق، تلاش در جهت آزادی کشمیر، جلوگیری از جدایی بنگلادش از پاکستان و حمایت از اعراب در مقابل اسراییل فعال بوده است.دوران 11ساله حکومت ضیاءالحق (۸۸-۱۹۷۷) دورهای از موفقیت و نفوذ سیاسی بیسابقهای برای جماعت اسلامی بود. در این مقطع، جماعت به نیروی سیاسی و عقیدتی عمدهای در رأس هرم قدرت پاکستان مبدل گردید.
رهبران جماعت مناصب مهم دولتی را اشغال کردند و نظرات ایشان عموما در برنامههای دولت ملحوظ شد. سیاستهای ضیاءالحق در خصوص استقرار نظام سیاسی جدیدی مبتنی بر تعالیم اسلام و حاکمکردن شریعت اسلامی در شوون مختلف اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و فرهنگی پاکستان از تعالیم جماعت اسلامی دانسته شده است. با این حال با وجود نفوذ فوقالعاده در سطوح بالا، جماعت اسلامی نتوانست پایگاه اجتماعی خود را توسعه داده و خارج از کانالهایی که توسط دولت برای آن فراهم میگردید، اعمال نفوذ سیاسی کند.
در نتیجه همچنان که محبوبیت مردمی ضیاءالحق کاهش مییافت جماعت اسلامی نیز شاهد افول اقبال سیاسی خود بود. پس از مرگ ضیاءالحق جماعت اسلامی تنها موفق به کسب هشت کرسی در انتخابات پارلمانی ۱۹۸۸ و ۱۹۹۰ شد. در انتخابات سال ۱۹۹۳ حتی موقعیت بدتری پیدا کرد و تنها سه کرسی به دست آورد. در این انتخابات جماعت اسلامی تحت عنوان یک جبهه جدید سیاسی به نام جبهه اسلامی پاکستان وارد صحنه انتخابات شد که به هر حال موفقیتی در پی نداشت. در انتخابات متعدد بعدی نیز وضعیت کم و بیش به همین شکل بود.
جماعت اسلامی فعالیت عادی خود را طبق چهار اصل اعلام کرد:
1- انتشار نظریه حیات اسلامی
2- تنظیم افراد برای نظریه اسلامی
3- اصلاح عمومی مردم از جهت اخلاقی، دینی و سیاسی
4-تلاش برای اسلامیکردن سیاست کشور.
در حال حاضر مقر این حزب در شهر لاهور است و دبیرکل آن هماکنون «سید منورحسن» نام دارد.
حزب مسلم لیگ
حزب مسلم لیگ قدیمترین حزب پاکستان است که از همان بدو تاسیس خواهان تشکیل کشور مستقل پاکستان بود. این حزب در سال 1906 با عنوان «حزب مسلم لیگ سراسر هند» توسط «محمد علی جناح» تاسیس شد.جناح، اهداف این حزب را تشکیل یک کشور با سیستم اسلامی توأم با سازندگی و پیشرفت واقعی اعلام کرد؛ اما به دلیل اینکه این حزب در بدو تاسیس فقط هدف خود را استقلال پاکستان میدانست و برنامهای برای آینده پاکستان نداشت، این حزب بعدها به سه شاخه با سه رهبر تقسیم شد و در سال ۱۹۷۹ به دو شاخه طرفدار حکومت پیر پاگارا و مخالف حکومت تقسیم شد.
در سال ۱۹۸۵ محمدخان جونجو از گروه پاگارا به نخستوزیری رسید. این حزب بعد از مرگ ضیاءالحق در انتخابات سال ۱۹۸۸ اتحادی از احزاب اسلامی به نام اتحاد دموکراتیک اسلامی تشکیل داد. حزب مسلم لیگ در انتخابات سال ۱۹۹۰ در مقابل حزب مردم بینظیر بوتو به پیروزی رسید و رهبر آن نواز شریف، نخستوزیر شد.
حزب مردم پاکستان
حزب مردم پاکستان از قدرتمندترین احزاب پاکستان است که در برنامهها و آرمانهای خود به مطالبات شیعیان این کشور نیز پرداخته است، این حزب در سال 1967 توسط ذوالفقار علی بوتو شیعهمذهب تشکیل شد. بوتو هدف از تشکیل حزب مردم را تبدیل پاکستان به یک کشور فدرال، متکی بر چهار اصل دین اسلام، نظام جمهوری، سوسیالیسم و مردمسالاری، میدانست.
این حزب در سال ۱۹۷۰ در اولین انتخابات عمومی، اکثریت کرسیهای مجلس ملی را در پاکستان غربی به دست آورد. رهبر حزب مردم به دنبال شکست ائتلاف این حزب با حزب عوامی لیگ پاکستان شرقی، بعد از استقلال بنگلادش رییسجمهور شد. پس از تصویب قانون اساسی در سال ۱۹۷۳ و اعلام سیستم پارلمانی، ذوالفقار علی بوتو به مقام نخستوزیری برگزیده شد و اکثریت کرسیها را در انتخابات سال ۷۷ به دست آورد.اما قدرتنمایی حزب مردم با وجود رهبری شیعیان، چندان با سعهصدر تندرویان این کشور روبهرو نشد و در سال 1979 با کودتایی به رهبری ضیاءالحق دولت بوتو سقوط کرد و خود وی نیز اعدام شد.
این سرکوب سیاسی موجب به حاشیه رفتن حزب مردم نشد؛ زیرا در مارس ۱۹۸۱ حزب مردم همراه با ۸ حزب دیگر «نهضت اعاده دموکراسی» را پایه گذاشت که با حکومت نظامی وقت مخالفت داشت. نصرت بوتو، بیوه ذوالفقار علی بوتو رییس و بینظیر بوتو دختر وی معاون حزب شدند. بعضی مقامات حزب به این انتخاب اعتراض داشتند که منجر به انشعاب ناموفق مرتضی بوتو شد. با وجود اختلاف داخلی در انتخابات سال ۱۹۸۸ اکثریت کرسیها به حزب مردم تعلق گرفت و بینظیر نخستوزیر شد.
این حزب رقابت فشردهای با حزب مسلملیگ پیدا کرد و متناوبا به قدرت رسید. رهبری شاخه انشعابی از حزب مردم پس از کشته شدن مرتضی بوتو، برادر بینظیر، به عهده غنوه بوتو همسر وی قرار داده شد. در سال ۱۹۹۶ گروهی از ناراضیان حزب مردم شاخه جدیدی ایجاد کردند؛ این انشعاب در بیست و نهمین سال تاسیس حزب مردم شکل گرفت و نام شاخه بوتو را بر آن گذاشتند. این شاخه توسط برخی از رهبران رده دوم تاسیس شده و بهوسیله یک شورای موقت سهنفره اداره میشود. حزب مردم شاخه اصلی در ۹ مارس ۱۹۹۷ بینظیر بوتو را رهبر مادامالعمر معین کرد.
جمعیتالعلمای اسلام
حزب جمعیتالعلمای اسلام را میتوان شاخه پاکستانی وهابیت دانست. این حزب متشکل از گروهی حنبلیمذهب و رسته اصحاب حدیث است. این حزب در سال ۱۹۴۵ با رهبری مولانا شیبر احمد عثمانی از معتقدین به «مکتب دیوبند» برای حمایت از تاسیس پاکستان به وجود آمد.اصلیترین خواسته این حزب در بدو تاسیس، تدوین قانون اساسی مبتنی بر اصول و ضوابط اسلامی بوده است. در انتخابات سال ۱۹۷۷ در اتحاد ملی پاکستان در مقابل حزب مردم قرار گرفت و در انتخابات بعد از ضیاءالحق آرای قابل توجهی نداشت.
این حزب در ابتدای حکومت ژنرال ضیاءالحق، با وی همکاری داشت، اما در سال 1981 به جنبش احیای دموکراسی پیوست و رفراندوم 19 مارس 1984 را که موضوع تجدید ریاستجمهوری وی بود، تحریم کرد. حزب جمعیتالعلمای اسلامی در سال ۱۹۹۰ به اتحاد دموکراتیک اسلامی ملحق شد. جمعیتالعلمای پاکستان در سال ۱۹۹۱ در اعتراض به سیاست نوازشریف در جنگ خلیجفارس از اتحاد کنارهگیری کرد.
حزب عوامی ملی
با وجود غلبه گرایشهای مذهبی بر پاکستان، اما در صحنه سیاسی این کشور نیروهای چپی نیز فعالیت میکنند. حزب عوامی ملی که در سال ۱۹۶۸ تاسیس شد از منافع دهقانی و کارگری حمایت میکند و در زمان شوروی سابق به مسکو گرایش داشت. مرکز فعالیت این حزب ایالت سرحد شمالغربی پاکستان است. حزب عوامی ملی در فوریه ۱۹۷۵ به اتهام فعالیتهای تروریستی و خرابکارانه و فعالیت در جهت انفصال استان بلوچستان و سرحد شمال غربی ممنوع از فعالیت شد. رهبر این حزب در دسامبر ۱۹۷۷ از زندان آزاد گردید، اما در سال ۱۹۷۹ در دوران ضیاءالحق فعالیت او دوباره ممنوع اعلام شد.
حزب عوامی ملی طرفدار فدرالیسم و سوسیالیسم است که از دخالت شوروی در افغانستان حمایت نمود. این حزب بعد از انتخابات سال ۱۹۸۸ با حزب مردم دولت ائتلافی در سرحد شمال غربی پاکستان تشکیل داد و با استعفای پنج وزیر آن از کابینه دولت ایالتی سقوط کرد و با عزل بینظیر بوتو در آگوست سال ۱۹۹۰، اکثریت آرا را در انتخابات ایالتی سرحد شمال غربی به دست آورد. رهبر این حزب اجمل ختک است.
نهضت قومی مهاجر
نهضت قومی مهاجر در سال ۱۹۷۸ با شعار حمایت از اردوزبانانی که از هند به پاکستان مهاجرت کردهاند، تشکیل شد. این حزب خواهان آن است که این مهاجران بهعنوان یک قوم در کنار سندیها، پنجابیها، بلوچها و پتانها محسوب شوند.این حزب انتخابات سال ۱۹۹۳ را تحریم کرد و مدعی شد مورد تهدید ارتش قرار گرفته است. با تحریم انتخابات، این حزب وارد صحنهای جدید از چالشها با دولت مرکزی پاکستان شد.
حزب نهضت قومی مهاجر بهمنظور افزایش فشارها بر دولت در سال 1994 دست به برپایی اعتراضات خیابانی زد؛ اعتراضاتی که به خشونت کشیده شد.نتیجتا از این سال به بعد فعالیتهای این حزب با موانع امنیتی روبهرو گشت، به طوری که رهبران این حزب، از جمله الطاف حسین، به زندان محکوم شدند.هرچند دولتهای بر سرکار آمده در پاکستان همواره سعی بر حل اختلافات با این حزب کردند، تاکنون هیچ دولتی موفق به ایجاد تفاهمی پایدار با این گروه نشده است؛ همچون مذاکرات 1995 که به بنبست رسید.
حزب تحریک نفاذ فقه جعفری
گروهی شیعهمذهب است که در سال 1979 تشکیل شد تا با برنامه اسلامی کردن ضیاءالحق بر اساس فقه سنی مخالفت کند. این سازمان بهعنوان یک حزب سیاسی در 1987 ثبت شد. در 1984 یک جناح اصلاحطلب به رهبری عارف حسین الحسینی از جناح سنتی به رهبری «حامدعلی موسوی» جدا شد و گروه تحریک فقه جعفریه پاکستان را تشکیل داد. عارف حسین الحسینی در آگوست 1988 در پیشاور ترور شد. پس از عارف حسین الحسینی، رییس این گروه سیدساجد علی نقوی شد.
این گروه، برخلاف گروه اول، معتقد به فعالیتهای سیاسی هستند. این نهضت در سال 1990 با اتحاد دموکراتیک مردم به رهبری بینظیر بوتو ائتلاف کرد، ولی در سال 1993 از این اتحاد خارج شد. در بیانیه نهضت، علت این جدایی بیتوجهی حزب مردم به درخواست نهضت مبنی بر اختصاص ششدرصد سهمیه برای نامزدهای این نهضت در مبارزات انتخاباتی ذکر شد.
هرچند حزب تحریک نفاذ فقه جعفری عمدهترین تشکیلات شیعه پاکستان است، در جامعه پاکستان دیگر احزاب شیعی نیز وجود دارند که میتوان به سازمان دانشجویان امامیه، سازمان امامیه (به سرپرستی صفدر نقوی)، سازمان اصغریه (تاسیس 1989)، سپاه محمد (که در اوج درگیریهای فرقهای در سال 1994 اعلام موجودیت کرد) و وفاق علما و جامعه المنتظر (لاهور) و حزب جهاد اشاره کرد.
گروه اسلامی اهل حدیث
این گروه در قبال فعالیت شیعه در دهه 1970 شکل گرفت. ریشه آن در حرکت اصلاحطلب محافظهکارانه هند و مسلمان است که تاریخ آن به قرن 19 بازمیگردد. این گروه عضوی از اتحاد جمهوری اسلامی بوده و به جناحهای مختلفی تقسیم شده و رهبر شناخته شدهای ندارد. البته لازم به ذکر است که احزاب یاد شده تنها فعالان عرصه تحزب در پاکستان نیستند، بلکه دیگر احزابی همچون، حزب تحریک استقلال، حزب جبهه ملی سند (بهوسیله ممتاز علی بوتو عموی بینظیر رهبری میشد)، حزب کمونیست پاکستان (که غیرقانونی است) حزب اتحاد ملی بلوچستان (که مرکز آن کویته است) حزب جمهوری وطن، گروه اسلامی اهل حدیث، حزب خاکسار پاکستان، حزب طریق انصاب و حزب رفاه ملی، نیز به فعالیت میپردازند.
نظرات بینندگان
پربیننده ترین
ارسال خبرنامه
برای عضویت در خبرنامه سایت ایمیل خود را وارد نمایید.
