بالکان و سودای ورود به اتحادیه اروپا

سرویس خارجی: عضویت در اتحادیه اروپا برای کشورهای منطقه بالکان غربی پس از جنگ‌های دهه90 میلادی و بروزمعضلات اقتصادی، به اولویت سیاسی دولت های منطقه تبدیل شده است.صربستان به عنوان بزرگترین کشورازنظرمساحت و جمعیت درمنطقه بالکان غربی، بیش از10سال است که درمراحل الحاق اروپایی،تلاش‌های بی وقفه ای راانجام داده که اعلام شروع رسمی مذاکرات بین بلگرادوبروکسل برای 21ژانویه سال جاری میلادی،حاصل تلاش های مستمردولت بلگراداست.اگرچه عضویت دراتحادیه اروپا برای کشورهایی مانندصربستان به لحاظ اقتصادی وسیاسی اهمیت خاصی دارد،ولی نبایداین موضوع را نادیده گرفت که امنیت منطقه بالکان غربی برای فعالیت‌های اقتصادی،تجاری وسیاسی، از اولویت‌های سیاسی بروکسل است.

حوادث دهه 90 میلادی درمنطقه بالکان که به فروپاشی یوگسلاوی سابق وسرانجام پس از15سال،به تشکیل شش کشورمستقل واعلام یک جانبه استقلال کوزووازسوی آلبانیایی تباران منجر شد،راه رابرای حضورگسترده غرب به ویژه آمریکا،دراین منطقه مهم استراتژیک اروپا فراهم کرد.یوگسلاوی مانعی بزرگ برای حضور گسترده اروپای غربی و آمریکا در منطقه مهم بالکان بودواکنون شاهدهستیم که رومانی وبلغارستان بدون داشتن شرایط لازم،به عضویت سازمان پیمان آتلانتیک شمالی (ناتو) و سپس اتحادیه اروپا، پذیرفته شدند.آمریکا پس از مساعد شدن محیط سیاسی، بروکسل را ترغیب کردکه ابتدا اسلوونی را ازبین جمهوری‌های یوگسلاوی سابق به عضویت اتحادیه اروپا بپذیرد وسپس کرواسی به خانوده اروپایی راه یافت.

هرچند ورودکشورهای اروپا به ناتو،شرط اصلی ودیکته شده برای عضویت دراتحادیه اروپا نیست،ولی عملا،اکثرکشورهایی که وارداتحادیه اروپا شدند،به عضویت ناتو نیزدرآمدند که کرواسی،اسلوونی، رومانی و بلغارستان، نمونه‌های بارزاین روند به شمارمی‌روند‌. صربستان، مونته‌نگرو، مقدونیه، آلبانی و بوسنی - هرزگوین ازجمهوری‌های یوگسلاوی سابق وآلبانی از منطقه بالکان،اکنون درراهروی انتظاراتحادیه اروپا، منتظر صدای زنگ ورود هستند.عضویت دراتحادیه اروپا برای برخی ازکشورهای اروپایی که به لحاظ اقتصادی با مشکلات زیادی مواجه هستند،راه نجات و رفاه اجتماعی تلقی می شود.

اگر به کشورهای رومانی و بلغارستان در بالکان و کشورهای بزرگ صنعتی در اتحادیه اروپا ازجمله ایتالیا و یونان توجه شود، مشاهده می شود که زمان شکوفایی رفاهی و اقتصادی اتحادیه اروپابه پایان رسیده وبیکاری وبدهی های سنگین بسیاری ازاعضای اتحادیه،گواه این مطلب است.بانگاه به اوضاع اقتصادی ومسائل پیچیده کنونی دراتحادیه اروپا،متوجه خواهیم شد که در حقیقت عضویت کشورهای بالکان دراین اتحادیه،بیشتردرجهت منافع همه جانبه بروکسل است تامنافع کشورهای بالکان.

اهمیت بالکان برای بروکسل

مـوقـعـیت جـغـرافـیـایـی، استراتژیک، منابع طبیعی غنی مانند معادن مختلف و مساعد بودن آب‌و‌هوای منطقه بالکان به ویژه بالکان غربی برای کشاورزی، از عوامل بسیار مهم برای حضور غرب به ویژه آمریکا در این منطقه به شمار می روند.اتحادیه اروپاکه اکنون خودراقدرتی بزرگ درصحنه بین المللی می داند،با به عضویت در آوردن کشورهای بالکان غربی از جمله صربستان که بزرگترین کشوردراین قلمرو محسوب می‌‌شود،تصمیم دارد موضع سیاسی خود را درجهان تقویت کند.اتحادیه اروپا با گسترش اعضای خود،در واقع ضمن اینکه خواهان نشان دادن قدرت خودبه آمریکا است،تلاش داردبه تدریج دخالت های آمریکا در اموراروپاراکاهش بدهد.

بروکسل بادست گذاشتن روی مساله کوزوو و ارائه ابتکارعمل برای حل وفصل مساله این منطقه از طریق مذاکرات، خواهان این است که به آمریکا ثابت کند اروپا می تواند مسائل خود را بدون کمک های واشنگتن حل و فصل کند.موفقیت اقدام‌های سیاسی بروکسل برای دور کردن آمریکا ازاروپا را در حال حاضر نمی توان با اطمینان کامل مورد تایید قرار داد، ولی تلاش های بیشترکشورهای اتحادیه اروپا به ویژه آلمان و فرانسه برای همکاری با فدراسیون روسیه در عرصه های مختلف، به ویژه در زمینه انرژی، آغازی برای گرایش بیشتر اروپا به قطب دیگر است.

هدف مهم از مذاکرات درمراحل الحاق اروپایی کشورهای بالکان غربی،دروهله اول، تطبیق دادن قوانین نهادهای مختلف کشورهای نامزد برای عضویت در اتحادیه اروپا با قوانین این اتحادیه،وبالا بردن سطح استانداردهای اجتماعی ورفاهی کشورهای منطقه وسپس بهره برداری ازمنابع طبیعی کشورهای منطقه است.عضویت درناتو،هرچنداز شرایط پیوستن کشورهای اروپایی به خانواده اتحادیه به شمارنمی‌رود، ولی درزمره سیاست‌های بروکسل است. بروکسل در این راستا کشورهای نامزد برای عضویت در اتحادیه اروپا را به دلایل مختلف، از جمله تامین امنیت وحمایت‌های نظامی، ترغیب می‌کند که قبل از ورود به این اتحادیه،به عضویت سازمان نظامی ناتو درآیند.

در این مورد ، نقش مهم آمریکا را نباید نادیده گرفت.اسلوونی وکرواسی که از جمهوری‌های یوگسلاوی سابق واکنون ازاعضای اتحادیه اروپا به شمار می‌روند قبل ازعضویت در این اتحادیه، وارد پیمان نظامی ناتوشده‌اند. منابع اقتصادی در کنار موقعیت جغرافیایی منطقه بالکان غربی، از جمله انگیزه‌های مهم بروکسل برای به عضویت درآوردن کشورهای این منطقه در اتحادیه اروپا هستند. افزایش سرمایه گذاری کشورهای اروپای غربی در صربستان ودیگرکشورهای این منطقه نیز ازدیگردلایل بارزاین امربه شمارمی‌روند. سرمایه گذاری کارخانه اتومبیل سازی«فیات»ایتالیا درصربستان وحضوردیگرکشورهای عضو اتحادیه اروپا ازجمله آلمان، فرانسه یابلژیک درسرمایه گذاری های بزرگ دراین کشورودیگر کشورهای بالکان غربی،بیانگرمساعد بودن بالکان برای فعالیت های اقتصادی،تجاری و کشاورزی است.

بالکان و رقابت داغ قدرت‌ها

در حالی که شاهد گسترش حضور کشورهای اتحادیه اروپا و آمریکا در منطقه بالکان هستیم، نباید سیاست های راهبردی مسکو در این منطقه را که اکنون گسترش یافته است، نادیده گرفت.منطقه بالکان غربی به خاطر اهمیتی که دارد،اکنون به میدان رقابت و مبارزه برای حضوربیشتر سیاسی و اقتصادی کشورهای اروپای غربی،آمریکاوفدراسیون روسیه تبدیل شده است.روسیه پس ازتحولات دودهه گذشته دراین منطقه پرتلاطم اروپا،به دلیل ممانعت ازحضور گسترده غرب به ویژه آمریکادراین منطقه بااستفاده ازابزارهای اقتصادی به ویژه انرژی،نفوذخودرادرمنطقه بالکان غربی به ویژه صربستان افزایش داده است.

کشورهای آمریکای لاتین وآسیا نیزکاملا به اهمیت منطقه بالکان واقف هستند و سرمایه گذاری بزرگ دربالکان را دراولویت فعالیت های تجاری و اقتصادی خود قرار داده اند.منطقه بالکان غربی به دلیل چند ملیتی، چند قومی بودن و با وجود فرهنگ و مذاهب مختلف، یکی از حساس ترین و مهمترین مناطق جهان به شمار می رود که جنگ و بحران های مختلفی راتجربه کرده است. کشورهای بالکان غربی از جمله صربستان،برای پیوستن به اتحادیه اروپا راهی طولانی راپیش رودارندوبرای تحقق این امر،سال‌های زیادی رابایستی درراهروی انتظار اتحادیه اروپا سپری کنند. دراین راستا،رقابت کشورهای عضو اتحادیه اروپا، آمریکا و فدراسیون روسیه برای حضور بیشتردراین منطقه،پیامدهای گسترده ای برای آینده این منطقه خواهد داشت.

معضلات سیاسی و طولانی بودن مرحله الحاق

کوزوو و بوسنی- هرزگوین مانند انبارباروتی در منطقه بالکان غربی به شمار می روند که انفجار آن را می توان هر لحظه انتظار داشت و این مساله موجب شده که اتحادیه اروپا نتواند حضور خود را به شکل دلخواه گسترش دهد و تلاش دارد معضلات سیاسی منطقه را از طریق مذاکرات حل و فصل کند.بروکسل برای حل و فصل مساله کوزوو و برای بالا بردن ضریب امنیت در منطقه بالکان، با برگزاری مذاکرات مستقیم بین نخست وزیران صربستان و کوزوو از اواخر سال 2012، میلادی تلاش کرده که روابط بلگراد و«پریشتینا»را بهبودبخشدودراین زمینه،باامضای توافقنامه ای بین طرفین،گام های مثبتی برداشته است.

باید اشاره کرد که بروکسل تا کنون در پیدا کردن راه حل سیاسی مناسب برای بوسنی- هرزگوین ناتوان بوده است ودلیل این امر، وجودمعضلات سیاسی و اختلاف نظر بین جامعه های مختلف قومی برای اداره کشوراست. امضای توافقنامه «دیتون» در اواسط سال 2005 میلادی، گرچه موجب توقف جنگ در آن زمان شد، ولی نتوانست ثبات کامل را در این کشور تضمین کند .اگربه اتفاقات دهه 90 میلادی در منطقه بالکان که منجر به فروپاشی یوگسلاوی سابق و تشکیل شش کشور مستقل شد، مجهول بودن موقعیت سیاسی کوزوو رانیز اضافه کنیم، می‌توانیم به اهمیت این منطقه برای قدرت‌های جهانی، در ابعاد مختلف سیاسی، استراتژیک ، جغرافیایی واقتصادی پی ببریم.

اتحادیه اروپا تا حل وفصل کامل مساله کوزوو و برطرف کردن معضلات سیاسی در بوسنی – هرزگوین، به رغم داشتن منافع سیاسی و اقتصادی زیاد در منطقه بالکان، تمایلی به گسترش خانواده 28 عضوی خود ندارد.برخی کشورهای بزرگ اتحادیه اروپا مانند آلمان و فرانسه بر این باورند که در زمان حاضر، هیچیک از کشورهای بالکان غربی شرایط پیوستن به خانواده 28عضوی اتحادیه اروپا را ندارند و از طرف دیگر بایستی اشاره کرد که بروکسل حداقل تا پنج سال آینده، به دلایل سیاسی واقتصادی، برای قبول عضو جدید آماده نیست.

به رغم نرخ بالای بیکاری و بحران اقتصادی شدید در برخی کشورهای عضو اتحادیه اروپا، نه تنها علاقه مندی کشورهای بالکان برای عضویت در این اتحادیه کاهش نیافته است، بلکه تمامی دولت های این منطقه برای انجام اصلاحات وتطابق قوانین نهادهای خود با استانداردهای اتحادیه اروپا، بدون وقفه تلاش می کنند،اما چون کوزوو درسال 2008 میلادی به طور یکجانبه از صربستان اعلام استقلال کرده است وصربستان همچنان کوزوو رااستان جنوبی خودمی‌داند و استقلال آن رادرهیچ شرایطی قبول ندارد،نمی توان درآینده نزدیک، راه حلی را برای این مساله متصوربود. در این رابطه بایستی این موضوع را نیز در مد نظر داشت که بروکسل راضی نخواهد شد کشوری را در خانوده 28 عضوی خود بپذیرد که مناقشه ارضی دارد.

درکنار مسائل سیاسی متعدد در منطقه بالکان غربی و با توجه به اوضاع اقتصادی کشورهای این منطقه و درصد بیکاری بالادراین کشورها،احتمالأ بروکسل تصمیمی نخواهد گرفت که تنش های سیاسی،مالی و اقتصادی موجوددراتحادیه اروپاراتشدید کند‌‌. اختلاف نظرعمیق بین کشورهای عضو اتحادیه اروپا نیزبه عنوان یک عامل بسیار مهم در پذیرش عضو جدید در اتحادیه، مطرح است. در این رابطه، می توان اشاره کرد که به رغم توصیه مثبت کمیسیون اروپا در اکتبر سال 2011 میلادی برای اعطای موقعیت نامزدی به صربستان درمرحله عضویت دراتحادیه اروپا،آلمان درآن زمان به طورمستقل،شرایط جدیدی راکه به کوزوومربوط می شد، برای صربستان تعیین کرده بود.

هرچند سیاست برلین درحال حاضردرقبال صربستان نسبت به گذشته تاحدودی نرمترشده است،ولی آلمان برای پذیرفتن صربستان دست کم تا چند سال آینده، نظر مثبتی ندارد. صربستان با برخورداری از تجارب کشورهای اسلوونی و کرواسی در مراحل عضویت در اتحادیه اروپا و داشتن کارشناسان برجسته در امور اروپایی، قادر است مذاکرات برای الحاق به این اتحادیه را در مدت کمتر از پنج سال به پایان ببرد،اما در راه پیوستن به اتحادیه اروپا، فقط عملی کردن شرایط بروکسل مطرح نیست، بلکه مسائل سیاسی و رابطه برخی کشورهای عضو اتحادیه با کشورهای نامزد را نیزنباید نادیده گرفت.

مثلا برخی اعضای اتحادیه اروپا ازجمله ایتالیا،اتریش وبلژیک که منافع تجاری بسیارگسترده ای درصربستان ودیگرکشورهای بالکان غربی دارند،تلاش می کنندمراحل الحاق این منطقه به اروپا،هر چه زودتر پایان یابد.پس ازناآرامی های سیاسی درمنطقه بالکان دردهه 90 میلادی،باید اشاره کردکه روابط بین کشورهای این منطقه درزمان حاضرروبه بهبوداست ومقامات بلندپایه سیاسی کشورهای بالکان غربی معتقدند که برای بهبود آینده کشورهای خود،باید مسائل گذشته رافراموش کنند.هرچند نمی توان با اطمینان کامل گفت که تمامی اختلافات جمهوری‌های یوگسلاوی سابق برطرف شده است،ولی تمایل حکومت‌های منطقه برای حل و فصل مسائل گذشته ،که به سرعت بخشیدن به روند تامین منافع مشترک آنها وطی کردن مراحل پیوستن به ائتلاف اروپایی کمک می کند،کاملا مشهود است.

مبارزه با فساد مالی و گروه‌های جنایی سازمان یافته،ازجمله مواردی به شمارمی روندکه یک کشوراروپایی ازجمله صربستان، برای پیوستن به اتحادیه اروپا باید آنها را در بستر اجتماع خود، حل و فصل کند.صربستان در ارتباط با مبارزه بافساد مالی دربخش‌های مختلف جامعه واقدام علیه گروه‌های جنایی سازمان یافته، نسبت به دیگر کشورهای منطقه،درچند سال اخیربه ویژه دریک سال گذشته،گام های بزرگی برداشته است.صربستان، عاملی بسیارمهم درتامین ثبات وصلح پایداردرمنطقه بالکان غربی است ودراین راستا،تلاش دارد با هدف برقراری رابطه ای دوستانه با کشورهای منطقه، تمامی مسائل گذشته راباهمسایگانش حل وفصل کند،که چنین اقدامی برای تمامی کشورهای منطقه،درمرحله عضویت دراتحادیه اروپا،بسیارحائزاهمیت است.

در حالی که دولت صربستان ازسال 2000 میلادی سیاست عضویت در اتحادیه اروپا را دراولویت کاری خود قرار داده است، اما بر خلاف علاقه مندی اکثریت مردم برای ورود به اتحادیه اروپا، به ویژه قشر جوان، برخی احزاب اپوزیسیون، چنین سیاستی را برای آینده کشور به لحاظ سیاسی و اقتصادی مناسب نمی دانند و بیشتر خواهان گسترش روابط در عرصه‌های مختلف با فدراسیون روسیه هستند.

اسلوونی و کرواسی که از جمهوری های یوگسلاوی سابق هستند،درسال های 2004 و 2013 به عضویت اتحادیه اروپا در آمدند وکشورهای صربستان، مقدونیه و مونته نگرو،اکنون ازموقعیت نامزدی برای پیوستن به این اتحادیه برخوردارند.