مصر و ابهامات صحنه سیاسی (بخش اول)

سرویس خارجی: مصاحبه «محمد مرسی» رییس جمهوری مصر، با یک روزنامه آلمانی، ابهامات جدیدی را درباره نحوه عمل وی و اخوان المسلمین در عرصه سیاسی این کشور به وجود آورد.

محمد مرسی در مصاحبه ای با روزنامه آلمانی «فرانکفورتر آلگماینه» به نکاتی کلیدی اشاره کرد که می تواند راهگشای تحلیل تحولات آتی مصر باشد.

مرسی در این مصاحبه بر مبارزه با بقایای رژیم سابق مصر تاکید کرد، اما بر این نکته نیز صحه گذاشته است که هر مبارزه ای با دیکتاتوری و هواداران «حسنی مبارک» دیکتاتور مخلوع این کشور، باید در چارچوب قانون اساسی جدید مصر صورت گیرد. این تاکید مرسی بر عمل در چارچوب قانون اساسی، می تواند امیدواری هایی را در میان مخالفین وی که از دیکتاتوری خود مرسی نگرانند، ایجاد کند.

از سوی دیگر، تاکید مرسی بر قانون اساسی، نشانه ای از رویکرد جدید وی نسبت به گذشته است.درماه های اخیروپیش ازتصویب قانون اساسی درهمه پرسی،محمد مرسی سیاست هایی را در پیش گرفته بودکه از منظر مخالفان سیاسی وی، تلاش برای دیکتاتوری وتمرکزقدرت تلقی می شد.

بااین وجود باید خاطرنشان ساخت که مخالفان سیاسی مرسی هنوزهم نمی تواننددرباره این مسایل بی تفاوت باشند، زیرا از یک سو، قدرت سیاسی در مصر به سمتی در حرکت است که نتیجه آن تقویت قدرت اخوان المسلمین در همه ساختارهای سیاسی، اقتصادی و اجتماعی مصر است و از سوی دیگر، مخالفان سیاسی اخوان المسلمین که سکولارها و لیبرال ها را در بر می گیرد، هنوزهم نتوانسته اند به پیروزی قابل توجهی درعرصه سیاسی این کشوردست یابند.

شاید تنها موفقیت مخالفان سیاسی مرسی،در کاهش میزان مشارکت مردمی در همه پرسی قانون اساسی یا دستکم در کاهش آرای مثبت به آن باشد. هر چند این مساله نیز مناقشه برانگیز است، زیرا میزان توانایی مخالفان مرسی و اخوان المسلمین در سازماندهی و بسیج سیاسی علیه دولت مستقر کنونی، به راحتی قابل ارزیابی نیست.

بنابراین پایبندی مرسی به قانون اساسی جدید مصروعمل درچارچوب آن، می تواند این امیدواری را به مخالفان بدهد که به بهانه های مختلف از سوی دولت مرسی، قلع و قمع نخواهند شد.یکی از نکات اساسی مورد اشاره مرسی در مصاحبه با روزنامه آلمانی، گزاره ای است که وی درباره محتوای دولت کنونی و تحولات آینده آن بیان کرد.

مرسی به این مساله پرداخت که وی و اخوان المسلمین به دنبال دولتی مدرن ترازیک دولت دینی هستند وهدف آنها برقراری یک دولت دینی در مصر نیست. این گزاره می تواند بیانگر تحولات عمیقی در سیاست داخلی و خارجی مصر باشد. در اینجا چند نکته مهم وجود دارد: نخست اینکه آیا مرسی این سخنان را به دلیل تاثیرات سیاسی داخلی و خارجی در مصر بر زبان رانده است؟

یا اخوان المسلمین و وی از ابتدا نیز به دنبال یک حکومت فارغ از ارزش های مذهبی بوده اند؟ البته نباید از نظر دور داشت که سخنان مرسی لزوما به معنای فراغت دولت مصر از ارزش های اسلامی نیست، اما این مساله نیز مهم است که باید میان دولتی که به دنبال اجرای ارزش های اسلام و دولتی دینی است، و دولتی که دغدغه ای در این خصوص ندارد، تفاوت قائل شد.

شاید از یک منظربتوان بر این نکته تاکید کرد که مرسی و اخوان المسلمین به لحاظ داخلی و بین المللی درباره اجرای قوانین شریعت زیر فشار قرار دارند و مرسی خواسته است با بیان این جملات در مصاحبه با روزنامه آلمانی، از میزان این فشارها بکاهد. از سوی دیگر این مساله نیز مطرح است که تا کنون عملکرد مرسی در عرصه سیاسی- اجتماعی مصر خلاف این موضع گیری را نشان داده است. درواقع آنچه ازرویکردها وعملکردهای اخوان المسلمین ومرسی درتحولات اخیر مصر؛ از اعلامیه قانون اساسی گرفته تا تاکید بر محتوای اسلامی قانون اساسی پیدا است، نوعی ناهمخوانی را در موضع گیری وی تقویت می کند.

این بدین معنی است که عملکرد مرسی و اخوان المسلمین و موضع گیری وی در مصاحبه با روزنامه آلمانی، متناقض نما هستند. به هر حال مهم نیست که مرسی چه می گوید؛ مهم این است که چگونه عمل می کند. ضمن آن که نباید از این نکته نیز غافل بود که دولت مدرن تر مورد نظر مرسی، می تواند کاملابا اسلام سازگار باشد؛همان گونه که اخوان المسلمین در رویکردهای اخیر خود، بر سازگاری میان ارزش های اسلامی با دموکراسی، حقوق بشر و آزادی، تاکید کرد.

البته نکته اخیر نیز در مصاحبه مرسی جایگاه خاصی داشت، زیرا وی در این مصاحبه بر چند مساله اساسی که داده های مهمی را در زمینه تحلیل وضعیت سیاسی کنونی و آینده مصر ارائه می کنند، تاکید کرد.

نخستین مساله مورد تاکید وی بر نحوه انتقال قدرت در مصر متمرکز بود. از دیدگاه مرسی، اخوان المسلمین به دنبال شکلی از دولت است که در آن برخلاف دوران سیاسی پیشین مصر، انتقال قدرت به شکلی مسالمت آمیز، در چارچوب قانون اساسی و به دور از درگیری های سیاسی انجام می گیرد.

در تاریخ معاصر مصر، همواره شاهد بوده ایم که انتقال قدرت بر اساس کودتای نظامیان یا انقلاب صورت گرفته است و تاکید مرسی بر روند مسالمت آمیز انتقال قدرت،می تواند امیدواری های مخالفان کنونی وی را درکسب مسالمت آمیز قدرت سیاسی و نقش آفرینی در عرصه سیاسی- اجتماعی مصر افزایش دهد.

شاید این موضع گیری مرسی ناشی از تجاربی است که وی در طول سال های فعالیت سیاسی خود در زمان پیش از انقلاب و در سازمان سیاسی اخوان المسلمین به دست آورده است، زیرا اخوان المسلمین در طول فعالیت های سیاسی خود از زمان تاسیس در 1928م تا کنون، در بیشتر مقاطع مجبور به فعالیت سیاسی پنهان یا عدم فعالیت سیاسی بوده و هیچ روزنه ای برای ورود مسالمت آمیز به عرصه قدرت نداشته است، به جز برخی مقاطع کوتاه مانند سال های پایانی دوران مبارک که نمایندگان اخوان المسلمین توانستند به پارلمان راه یابند و مرسی نیز یکی از کرسی های پارلمان را از سوی اخوان المسلمین در اختیار داشت.

دومین نکته ای که در این زمینه، مرسی بر آن تاکید کرده، به مساله دموکراسی و آزادی مربوط است.

مطابق آنچه وی در این مصاحبه، بیان کرده و آن را به اخوان المسلمین نیز نسبت داده است، پایبندی به مساله دموکراسی، آزادی و برابری حقوقی شهروندان، از اصول مورد نظر مرسی در دولت کنونی هستند. از یک سو، مرسی اخوان المسلمین را دراندیشه برقراری دولتی دموکراتیک، مدرن و طرفدار آزادی می داند و از سوی دیگر، به برابری حقوقی شهروندان (فارغ از تفاوت مذهبی و نژادی) و همچنین برابری کامل حقوقی زن و مرد در این کشور تاکید می کند.

این مساله نشان می دهد که مرسی به دنبال ارائه چهره ای مثبت از خود در میان مخالفان داخلی ومجامع بین المللی است. باید دانست که مرسی در تلاش است فارغ از رویکردهای سلفی ها که بر اجرای دقیق احکام شریعت تاکید می کنند، چهره ای دموکراتیک و مدرن از خود و اخوان المسلمین به نمایش بگذارد.

آنچه در این میان می تواند مشکلاتی ایجاد کند، نسبت سلفی ها و اخوان المسلمین است. سلفی ها در درگیری هایی که بر سر اعلامیه قانون اساسی روی داد، طرف اخوان المسلمین و مرسی را گرفتند و بردادن رای مثبت به قانون اساسی تاکید کردند، اما موضع گیری های اخیر رییس جمهوری مصر، می تواند موجب نارضایتی سلفی ها شود زیرا آن ها به هیچ وجه قائل به دموکراسی و آزای سیاسی- مذهبی به معنایی که مرسی استفاده کرده است، نخواهند بود.

این در حالی است که وی درگیری برسرقانون اساسی وکشته شدن شماری ازمردم ر ادر یک کشورتازه انقلاب کرده، طبیعی شمرد.

سومین نکته ای که در این زمینه مطرح است به مساله نحوه تعامل مرسی با نظامیان باز می گردد. وی بر غیرنظامی بودن دولت مصرتاکیددارد.

در نگاه مرسی، باید میان نقش نظامیان در ساختارسیاسی پیشین مصربانقش آنان درساختارکنونی تفاوت قائل شد.

این مساله به معنای تلاش مرسی برای کاهش نقش نظامیان درساختارسیاسی مصراست.هرچند به نظر می رسد رییس جمهوری مصرتوانسته است نظامیان این کشوررا که تجلی آن ها در ارتش است با خود همراه سازد و این مساله در اعلام بی طرفی ارتش در درگیری های قانون اساسی نیز مشهود بود،اما باید در نظر داشت که ساختارهای سیاسی بر جای مانده از حکومت پیشین مصر و حفظ اهمیت ارتش در این ساختارها، هنوزهم جایگاه مهمی به نظامیان درعرصه سیاسی این کشورمی دهد.