زلزله در سیاست خارجی عربستان

 روزنامه«رای الیوم»نوشت که رژیم سعودی بعد از پیدا کردن اختلاف با آمریکا،از یک انزوای راهبردی رنج می‌بردوبه ‌دنبال پرکردن جای خالی آمریکاازطریق همپیمانی بافرانسه است.این روزنامه در گزارشی به بررسی روابط بین فرانسه و عربستان در سایه تحولات راهبردی اخیر درمنطقه خاورمیانه پرداخت و نوشت: ریاض و پاریس در مسیر یک توافقنامه راهبردی حرکت می‌کنند. فرانسه و عربستان مبانی روابط آینده خود را براساس یک مفهوم راهبردی پایه ریزی کرده‌اند. بر این اساس، گسترش روابط بین عربستان و فرانسه حتمی خواهد بود، زیرا از یک سو عربستان به دنبال شریکی دارای حق وتو در شورای امنیت است، چرا که آمریکا از شراکت با سعودی‌ها دست کشیده است وازسوی دیگر، فرانسه نیز به دنبال یک شریک قوی در خاورمیانه است، چرا که به تدریج خود را خارج از چارچوب تصمیم گیری های بزرگ و سرنوشت ساز منطقه می‌بیند.

روزنامه «رای الیوم» به نقل از اطلاعات برخی منابع که رویکرد جدید فرانسه در خاورمیانه را زیر نظر دارند، نوشت: پاریس و ریاض خط مشی کلی توافق راهبردی بین خود را ترسیم کرده‌اند که این توافق، به مفهوم شراکت مستحکم بین امارات و فرانسه نزدیک است، اما تفاوت آنها در این است که امارات در قد و اندازه کشوری تاثیرگذار در خاورمیانه مثل عربستان نیست.فرانسوا اولاند در 29 دسامبر گذشته به ریاض سفر کرد واز توافق‌های راهبردی سخن گفت. مبانی توافق راهبردی پایه گذاری شد واجرای برخی مفاد آن آغاز شد.روزنامه«پاری ماچ»دراوخرماه دسامبرمقاله‌ای را تحت عنوان«چراعربستان درفرانسه سرمایه گذاری می‌کند» منتشرکردوازقراردادهای اقتصادی بزرگ درمقابل حمایت سیاسی راهبردی سخن گفت.«لوران فابیوس» وزیر خارجه و «مون تنوبرگ» وزیربرنامه ریزی تولید،بربخش های سیاسی واقتصادی این توافق نظارت دارند.دولت فرانسه دراین توافق،چندخواست‌ سیاسی، نظامی و اقتصادی دارد:

حمایت ریاض و همپیمانانش از طرح‌ها و سیاست فرانسه در سطح بین‌المللی.

گشوده شدن درهای عربستان به روی آموزش زبان فرانسوی،ازجمله ایجاددانشگاهی فرانسوی یاشعب یک دانشگاه فرانسوی درعربستان. پاریس ازاین طریق می‌خواهد قشرتحصیل کرده فرانسوی درعربستان ایجاد کندتابتواند درآینده با آنها تعامل کند.این وضعیت تاکنون محدود به آموزش زبان انگلیسی بوده است.

ضرورت هماهنگی عربستان باموسسات فرانسوی ویژه ادیان برای کمک به نهادهای مسلمانان فرانسه، به گونه ای که هرگونه کمک یا حمایت مالی به جمعیت‌ها، تنها از کانال‌های رسمی فرانسه صورت گیرد.

اعطای سهم مناسبی ازپروژه‌های زیربنایی وقراردادهای تسلیحاتی عربستان،به شرکت‌های فرانسوی. درمقابل،عربستان نیزیک سری خواسته‌ها رابه طور پیشنهاد یا شرط برای توافق راهبردی، به شرح زیر مطرح کرده است :

حمایت فرانسه از برخی طرح های عربستان درعرصه سیاست بین‌المللی.

تعهد فرانسه به استفاده از حق وتو در شورای امنیت، در پرونده‌هایی که ممکن است به زیان عربستان باشد و جلوگیری از صدور قطعنامه‌ها در پارلمان اروپا که به عربستان آسیب می‌زند،از جمله درارتباط با مساله حقوق بشروزنان. این بخش ازدرخواست،با موضع محتاطانه فرانسه روبروشده و ازعربستان خواسته تا برای مواجه نشدن با مشکل درآینده،رویکرد بازتری در قبال پرونده حقوق بشرداشته باشد .

امضای توافقنامه طولانی مدت که از تغییر در سطح روسای جمهور فرانسه تاثیر نپذیرد.

امضای قراردادهای تسلیحاتی پیشرفته، به شرطی که محدودیتی درباره استفاده از آن وضع نشود. این برخلاف سیاست واشنگتن است که شروطی را درخصوص استفاده از سلاح‌های فروخته شده‌اش به عربستان، وضع کرده است.

عربستان بعد ازدست کشیدن انگلیس وآمریکا از این کشور در پرونده‌های حساس خاورمیانه مثل پرونده سوریه و پرونده هسته‌ای ایران،احساس انزوای راهبردی می‌کند واین امرریاض رابرآن داشت تا درهای پاریس را بکوبد.این توافق از چندماه پیش درحال تجلی یافتن است و گام‌های مهمی در این ارتباط برداشته شدکه ازجمله، قراردادعربستان و فرانسه برای مسلح کردن ارتش لبنان باسلاح‌های فرانسوی وپول ریاض است.دیگری،خریدسلاح‌های فرانسوی است؛به گونه‌ای که فرانسه درسال2013،برای نخستین باردرتاریخ عربستان، به اولین فروشنده سلاح به این کشورتبدیل شد.این امر،علاوه برهمنوایی مطلق پاریس - ریاض، درخصوص پرونده سوریه و پرونده هسته‌ای ایران است.

پایان سیاست تهاجمی

ازجانب دیگر، سیاست ها و برنامه های ریاض در منطقه ملتهب خاورمیانه نیزاین روزها با تغییراتی در لایه های سطحی همراه و با تحلیل ها و تفسیرهای متفاوتی روبرو شده است.موضوع از هنگامی کلید خورد که دولت عربستان سعودی، پس از 3 سال و اندی حمایت آشکارا از جریان اصلی تروریسم در منطقه، از وضع قانونی جدید، علیه افرادی که در خارج از کشور با تروریست ها همکاری می کنند، خبر داد و اعلام کرد که این افراد دربازگشت به کشور، به

3 تا 20 سال حبس محکوم می شوند.همزمان، موجی از انتقاد و حمله به مفتیانی که جوانان عربستانی را برای جنگ در سوریه و سایر نقاط منطقه، تحت عنوان جهاد تشویق و تحریک می کنند، به راه افتادودست آخر، فاش شدن خبر مرخصی استعلاجی «بندربن سلطان»رییس دستگاه اطلاعاتی عربستان ومسئول پرونده سیاست ها وبرنامه های دولت سعودی در بحران های خاورمیانه و نیز زمزمه های برکناری «سعود الفیصل» وزیر خارجه این کشور بود که دستمایه تحلیل ها و تفسیرهایی درباره احتمال تغییر رویکرد ریاض شد.برخی تحلیلگران منطقه، با نگاه مثبت، به رویکرد جدید ریاض پرداخته اند ومعتقدند این کشورسرانجام پی برده که سیاست های گذشته‌اش درقبال منطقه،بویژه درسوریه بی نتیجه بوده است.برخی نیزاین احتمال راداده اند که این رویکرد احتمالا مربوط به فشارهایی است که ازجانب آمریکا به این کشور وارد می شود تا سیاست های خود را تعدیل کند.

یک احتمال هم این است که کهنسالی پادشاه عربستان که حالاباصدهاشاهزاده مدعی روبروست، عامل این تغییررویکرد بوده است، بویژه آنکه چالش های فعلی ریاض در منطقه، تاثیرات منفی در شرایط این کشور هنگام تغییروتحول بعدازمرگ پادشاه،خواهدداشت.البته،این تغییررویکردورفتارکه تااینجاسطحی به نظر می رسد،سئوالات زیادی هم مطرح می کند، از جمله اینکه آیا دولتمردان ریاض از پشت پرده های تصمیم‌گیری درغرب،به ویژه آمریکا و برنامه احتمالی آنان، خبری بدست آورده اند؟ یا سیگنال هایی دریافت کرده اندمبنی براینکه توفان بهارعربی به سمت آنان تغییرجهت داده است؟آیانگرانی ریاض، ارتباطی با روند تحولات مربوط به رابطه ایران و غرب دارد؟اما تحلیل های بدبینانه نسبت به این تغییر رویکرد هم هست؛ به ویژه آنکه سیاست های منطقه ای ریاض تا اینجا از بغداد تا بیروت شکست خورده و هیچ حاصلی نداشته است.

سعودی ها حالا با بازگشت هزاران جنگجویی به کشورشان روبرو خواهند بود که شاهزادگان باد آن را کاشتند واکنون به توفان تبدیل شده است.این جنگجویان آموزش دیده و جنگ تجربه کرده،هر کدام یک بمب ساعتی متحرک محسوب می‌شوند که آینده آل سعود را نیزمی‌توانند تهدید کنند.بر اساس آخرین آماری که منتشر شده، 12 هزار شهروند عربستان سعودی در سوریه حضور دارند که بعد از چچن، دومین صادر کننده تروریست به این کشور به حساب می آید. این علاوه بر جنگجویان عربستانی است که درعراق می جنگند و آمار دقیقی از آنان درعراق وجود ندارد.

خروج از باتلاق سوریه

شاید بتوان علت دیگری که منجر به تغییر رفتارهای ریاض شده را گرفتاری این کشور در باتلاق سوریه دانست.این کشورسرمایه گذاری عظیمی درسوریه کرده است.اگرچه درباره قطر،آمارتخمینی حمایت های مالی حدود3 میلیارد دلاراست،اما ازحمایت های مالی سعودی رقم دقیقی وجود ندارد. با این حال، هنگامی که بحث حمله به سوریه مطرح بود، این کشور بطور علنی اعلام کرد که هزینه های تمام عملیات نظامی را خواهد پرداخت.علاوه بر این، چهره این کشور در نگاه افکار جهانیان، بخاطر حمایت های بی دریغ از گروه های تروریستی که جنایات هولناکی درسوریه، عراق و لبنان و سایر کشورهای خاورمیانه و حتی روسیه مرتکب شده‌اند- به شدت تخریب شده است، بطوری که حتی آمریکا، مهمترین پشتیبان بین‌المللی ریاض، نمی تواند آن را نادیده بگیرد.حمایت ریاض از شبکه های مخوف تحریک دینی، طایفی و مذهبی، با به کارگیری یک شبکه گسترده رسانه ای که مهمترین هدفشان نفرت افکنی است،فضای مشمئز کننده ای برای این کشوردرحوزه روابط بین الملل ایجاد کرده است.شبکه های اجتماعی،مملوازرفتارهای وحشیانه و ضد انسانی جنگجویانی است که تفکر و سیاست سعودی را در عراق، سوریه و لبنان، نمایندگی می کنند و عملکردشان هر روزه در مقابل چشم جهانیان رژه می‌رود.

گشاده دستی سعودی ها در بحران سوریه، علاوه بر حمایت های سیاسی، مالی، لجستیک، از جنبه ایدئولوژیک هم به یک افتضاح تبدیل شده است. آنان مفتیان خود از جمله «محمد العریفی» و«ناصرالعمر» وسایر مفتیان منطقه مانند«یاسر الاعجونی» را که درتندروی وافراط سرآمدهستند،موردحمایت همه‌جانبه قراردادندتادرتحریک جوانان سنی عربستان و سایرکشورهای منطقه و جهان، دست بالایی داشته باشند.«العمر» همان مفتی عربستانی وابسته به دربار سعودی است که فتوای معروف نکاح با محارم را صادر کرد.«یاسرالاعجونی» هم روحانی سلفی اردنی است که تجاوز به زنان علوی و غیر سنی را گناه ندانست و«محمد العریفی» هم روحانی سلفی عربستانی است که فتوای معروف جهادنکاح راصادرکردوبعدهافتوای جدیدی صادرکرد که به جنگجویان تروریست در سوریه اجازه می داد زنان غیر سنی اسیر را با هدف کامجویی ، دست به دست کنند.مجموعه این فتاوا، هزاران جوان سنی، از جمله گروه هایی از دختران و زنان جوان را از سراسر جهان، بویژه از منطقه خاورمیانه و آسیا و قفقاز به سوریه سرازیر کرد. حالا براساس آمارهایی که رسانه های عربستانی منتشر کرده اند، دست کم 3000 شهروند عربستانی در سوریه دستگیر و شماری ازآنان نیز کشته شده اند و درمیان کشته شدگان سعودی، دست کم هفت زن به چشم می‌خورد.

مفتیان که مستقیم با بندر بن سلطان کار می‌کنند، در تحرکات و تحریکاتشان آنقدر پیش رفته اند که صدای همه را در خود عربستان هم درآورده است، به طوری که اخیرا شیخ «عبدالعزیز آل شیخ» مفتی عربستان، در تلویزیون این کشور به این مفتیان حمله کرده وآنان راعامل فریب جوانان عربستان وکشته شدن آنان در سوریه دانست.مجموعه این رفتارها منجر شده تا کشورهای آسیب دیده از سیاست های منطقه ای ریاض، با پوشه هایی مملو از اسناد و مدارک به مجامع بین المللی متوسل شوند.عراق، سوریه و در خارج از منطقه، کشور روسیه، از ریاض شکایت کرده اند وعراقی ها اخیرا مدارک و اسناد معتبری را درخصوص دخالت های عربستان و نقش این کشور در بحران و خونریزی، به سایر کشورهای عضو اتحادیه عرب ارائه کرده اند.با همه این نگاه های خوشبینانه ای که از عربستان سعودی برای بازگشت به نقش مثبت در منطقه ایجاد شده، اما هنوز تردیدها را نمی توان نادیده گرفت و هنوز گامی که نشان دهد این کشور قصد دارد نقش مثبت خود را ایفا کند، دیده نمی شود.از جمله اینکه تهدید جنگجویان به بازداشت و زندانی شدن هنگام بازگشت از سوریه، آیا به معنای این نیست که آنان را تشویق به ماندن در سوریه می کند؟ بویژه آنکه گروههایی از این جنگجویان درنوبت اجرای اعدام درزندان های عربستان بوده اندکه به شرط جنگ درسوریه ازمرگ نجات یافته اند.

اما مهمترین تردید را «عمران الزعبی» وزیر اطلاع رسانی سوریه طرح کرده که ماهیت قانون ضد تروریستی رازیرسئوال می برد. او می‌پرسد:مگرتروریست‌ها ازمبادی رسمی سوریه وارد می‌شوندکه در بازگشت بتوان فهمید آنان کجا بوده‌اند؟«الزعبی» به گذرگاه‌های غیررسمی اشاره دارد که کشورهای اردن و ترکیه بر روی تروریست ها باز گذاشته اند و معبر امن این گروه‌ها برای تردد به سوریه است .عربستان سعودی هنوز نشانه ای از خود بروز نداده که حاکی از بازگشت از سیاست های تهاجمی اش در خاورمیانه باشد. چندی پیش بودکه رسانه‌های لبنانی اعلام کردند که یک باند بزرگ جاسوسی وابسته به سعودی را شناسایی و دستگیر کرده اند.

در همین روزها که دولت عربستان قانون ضد تروریستی وضع کرده، «عبدالله المحیسنی» شیخ معروف سلفی عربستان، برای بسیج جنگجویان داوطلب اعزام به سوریه ، شماره تلفن هایی را در فضای مجازی اعلام کرده وجوانان را به پیوستن به جبهه النصره و داعش دعوت کرده است.هنوز القاعده و داعش و سایر گروه‌های منتسب به ریاض، کشورها و ملت های منطقه را تهدید می کنند. داعش رسما کردهای عراقی را تهدید کرد و این درحالی است که هیچ گامی از سوی عربستان برای مهار این گروه ها برداشته نشده است.در اینکه دولت سعودی در سیاست های تهاجمی اش از بغداد تا بیروت با شکست روبه رو شده ، نمی توان تردید داشت، اما برای پاسخ به این سئوالات که هدف دولت سعودی از تغییر جهت گیری های منطقه ای اش چیست و آیا این جهت گیری، نشانه رویکرد ریاض به واقعیت های منطقه است یا یک ژست وتاکتیک، باید منتظر روزهای آینده ماند. البته شاید بتوان مرخصی استعلاجی بندربن سلطان و زمزمه های تغییر سعود الفیصل را آغازی بر پایان ماجراجویی های تهاجمی ریاض قلمداد کرد.