پیشبرد تفاهم ژنو در پرتو بحران اوکراین

سیدعلی خرم / سفیر و نماینده دایم اسبق جمهوری اسلامی ایران در سازمان ملل متحد ـ ژنو

تفاهم ژنو از مراحل ابتدایی عبور کرده، توافقات دوره موقت به اجرا درآمده و تا 3 ماه آینده غیر قابل برگشت است. آنچه اکنون در حال مذاکره و پخت و پز است، ابتدا چارچوب دستور کار که بحث‌ها در چه حوزه‌هایی باشد و سپس خود مواد بررسی می‌شود و نهایتا بحث روی تاکتیک این مواد است تا ایران و گروه 1+5 به نوعی به توافقی درباره چگونگی اعتمادسازی نایل آیند. حال این پرسش پیش می‌آید که آیا عوامل بیرونی و تحولات بین‌المللی همچون بحران اوکراین و احتمال لشکرکشی روسیه به اوکراین تاثیری روی پروسه تفاهم ژنو خواهد گذاشت؟ از این نگاه که گروه 1+5 منجمله روسیه دارای شخصیتی مستقل و وظایفی تعریف شده هستند، نباید دل‌نگران واقعه‌ای غیر منتظره بود، ولی به هر حال روسیه با وجود دوستی با ایران براساس منافع و امنیت خود در هر موضوع بین‌المللی وارد می‌شود.

از این جهت پیگیری منافع و امنیت ملی روسیه در پرونده هسته‌ای ایران، در بحران اوکراین و سوریه و سایر قضایا می‌تواند به ما دقیق‌تر بگوید که آیا امکان دارد روسیه در پرتو تحولات اوکراین نقش دیگری در پرونده هسته‌ای بازی کند؟ تقابل شرق و غرب در دوران دوقطبی به مدت 45 سال به صورت برخوردهای مقطعی صورت گرفته و هیچگاه به یک جنگ تمام عیار تبدیل نشده است پس از آن دوران هم به مدت 25 سال است این برخوردها به شکل نرم‌تر صورت می‌گیرد. این تقابل ایدئولوژیک نیست بلکه جنگ منافع و امنیت ملی شرق و غرب است. زمانی که بحران سوریه به اوج خود رسید و آمریکا تصمیم به حمله نظامی به سوریه گرفت، روسیه تمام تلاش خود را به کار برد که از این جنگ جلوگیری کند که در نهایت با بی‌اقبالی متحدین آمریکا، باورهای خود آقای اوباما نسبت به جورج بوش، هجمه تبلیغاتی سیاسی کشورهای منطقه و قد علم کردن مخالفان آقای اوباما و دموکرات‌ها در کنگره باعث شد این حمله با یک دستاورد برای آمریکا و در حقیقت برای اسرائیل یعنی تحویل سلاح‌های شیمیایی سوریه، مختومه شود. در بحران اوکراین که سابقه دیرینه دارد و در دوران دوقطبی هم غربی‌ها سعی بر جذب اوکراین داشتند، غرب تلاش کرد جناحی از مردم را علیه یانوکوویچ رئیس‌جمهوری منتخب اوکراین بشوراند و با وجود امضای توافقنامه عدم درگیری بین رئیس‌جمهوری و مخالفان، مردم به شکل شورش ساختار سیاسی اوکراین را در هم ریختند. روسیه قویا احساس می‌کند مردم اوکراین بازیچه غربی‌ها شده‌اند تا ناتو بتواند سنگر خودش را در کنار مرزهای روسیه مستقر ساخته و با احداث و نصب دستگاه‌های رادار و شنود در اوکراین، درون روسیه را تخلیه اطلاعاتی کند. این امر مختص اوکراین نیست، در جمهوری آذربایجان، گرجستان، قرقیزستان، ازبکستان و تاجیکستان هم این تلاش ناتو دارد صورت می‌گیرد و روسیه نمی‌خواهد شاهد اضمحلال دور دوم خود باشد. لذا نبرد برای مرگ و زندگی است. در این جا است که اگر روسیه موفق به کسب اهداف خود در اوکراین و شبه جزیره کریمه نشود، برای دهن‌کجی به غرب و به ویژه به آمریکا ممکن است در پرونده هسته‌ای ایران واکنش نشان دهد. وزارت امور خارجه کشورمان باید پیگیری مستمر بحران اوکراین و رایزنی با روسیه، هر گونه تغییرات احتمالی در مواضع روسیه نسبت به پرونده هسته‌ای قبل از وقوع آن را دریافت کند و در صدد جلوگیری یا ترمیم آن برآید، اگرچه احتمال آن ضعیف است.