شبح رویارویی نظامی بین روسیه و اوکراین

دکتر سیدرضا میرطاهر

با افزایش تنش‌ها بین غرب با روسیه بر سر اوکراین و همزمان با تشدید تنش‌ها میان روسیه و اوکراین، شبح در‌گیری نظامی در این کشور اروپای شرقی به ویژه در شبه جزیره کریمه هر روز پر‌رنگ‌تر می‌شود. همزمان با درخواست کمک اوکراین از غرب، روس‌ها نیز مشغول صف‌آرایی نظامی در کریمه هستند. از سوی دیگر، طبق گزارش‌ها نیروهای نظامی اوکراین نیز در سوی دیگر سرحدات شبه جزیره کریمه مستقر شده و آماده عملیات نظامی هستند. این در حالی است که وزارت امور خارجه اوکراین اعلام کرد، حدود 19 هزار نیروی روسی در حال حاضر در منطقه خودمختار کریمه مستقر هستند. «یوهن پربینیس»، سخنگوی وزارت امور خارجه اوکراین در نشستی گفت: «بر اساس برآوردهای صورت گرفته، تعداد نیروهای روسی مستقر در منطقه خودمختار کریمه تا19 اسفند (10 مارس) 18 هزار و 800 نفر بوده است.‌» وی افزود، این تعداد شامل 11 هزار و 400 نیروی یگان دریای سیاه روسیه و 7400 نفر از یگان‌های نظامی و نیروهای مسلح روسیه است.

نمایش قدرت نظامی غرب

امریکا نیز در واکنش به وضعیت هشدار‌آمیز شرق اروپا اکنون تحرکات نظامی محسوسی در پیش گرفته است، از جمله اینکه نیروی دریایی امریکا رزمایشی مشترک با بلغارستان و رومانی در دریای سیاه برگزار کرد. در همین زمینه، وزارت دفاع بلغارستان اعلام کرد که نیروی دریایی این سه کشور یک رزمایش دریایی را سه‌شنبه 20 اسفند 1390 تحت عنوان «پسکس» نزدیکی بندر کونستانتا، در جنوب شرقی رومانی با هدف بررسی توانمندی‌های دریایی در حوزه ارتباطات و قابلیت همکاری برگزار می‌کند. در این رزمایش، یک ناوشکن از بلغارستان، سه ناو از رومانی و یک ناوشکن به نام «یو اس اس تراکستون» از امریکا حضور داشتتند. این ناوشکن مجهز به موشک‌های هدایت‌شونده با 300 خدمه به این رزمایش در آب‌های بین‌المللی جنوب شرقی بندر کونستانتا رومانی پیوست. این منطقه در فاصله 350 کیلومتری نیروهای روسیه در شبه جزیره کریمه قرار دارد. نیروی دریایی بلغارستان پیشتر در بیانیه‌ای ضمن اعلام این خبر گفته بود این رزمایش در سال 2013 برنامه‌ریزی شده و هیچ ارتباطی با تحولات اوکراین ندارد. البته بعداً اعلام شد که به دلیل بدی آب و هوا، این رزمایش با یک روز تأخیر برگزار می‌شود. با وجود انکار امریکا، تحلیلگران سیاسی برگزاری این رزمایش را با تحولات اوکراین مرتبط دانسته و تحریک‌آمیز می‌دانند. در همین حال، سازمان پیمان آتلانتیک شمالی (ناتو) نیز اعلام کرد هواپیماهای پیش اخطار هوابرد «آواکس» را برای پرواز بر فراز لهستان و رومانی در نزدیکی مرز اوکراین برای نظارت بر بحران اوکراین مستقر می‌کند. البته جنگنده‌های ناتو به طور معمول وظیفه گشت‌زنی و حفاظت از حریم هوایی کشورهای حوزه بالتیک را برعهده دارند. همچنین اخیراً نیز امریکا شش فروند جنگنده از نوع «اف ۱۵» را به لیتوانی منتقل کرد. به گفته وزیر دفاع لیتوانی «انتقال هواپیماهای جنگی امریکا به این کشور پاسخی به تهاجم نظامی روسیه به اوکراین و افزایش تحرکات نظامی در کالینینگراد است.» منطقه کالینینگراد بخشی از خاک روسیه است که میان لهستان و لیتوانی محصور است. یک سخنگوی ناتو گفت که سفرای ناتو با عمل به توصیه ژنرال فیلیپ بریدلاو، فرمانده نظامی ارشد این ائتلاف با انجام پروازهای شناسایی هواپیماهای آواکس بر فراز لهستان و رومانی موافقت کرده‌اند. این در حالی است که آلمان نیز در صدد اطمینان دادن به کشورهای بالتیک در برابر مسکو بر‌آمده و «فرانک والتر اشتاین مایر»، وزیر امور خارجه آلمان روز 20 اسفند در سفر به استونی، تصریح کرد این سه کشور که زمانی جزو شوروی بودند، می‌توانند روی امنیتی که از طریق عضویت آن‌ها در سازمان پیمان آتلانتیک شمالی (ناتو) و اتحادیه اروپا فراهم شده است، حساب کنند. وی تصریح کرد که این کشورها تنها نخواهند ماند.

رزمایش مشترک امریکا و لهستان

با توجه به همجواری لهستان با اوکراین و بیم لهستانی‌ها از سرایت عواقب بحران در اوکراین به این کشور، ناتو سعی دارد با انجام اقدامات نظامی مشترک، ضمن نمایش قدرت نظامی غرب و دلگرمی دادن به لهستانی‌ها، به روسیه نیز در باره ماجرا‌جویی در شرق اروپا هشدار دهد. در همین راستا از روز چهارشنبه 21 اسفند رزمایش مشترکی در لهستان برگزار شد. در این رزمایش جنگنده‌های نیروی هوایی امریکایی با هواپیماهای نیروی هوایی لهستان مشارکت داشتند. مقامات لهستان اعلام کرده بودند که این رزمایش قرار است به صورت محدود برگزار شود. وزارت دفاع لهستان تأیید کرد که ۳۰۰ نظامی امریکایی در این رزمایش شرکت کردند. این رزمایش به درخواست لهستان و در چارچوب همکاری‌های کشورهای عضو ناتو صورت گرفت. این در حالی است که برونیسلاو کوموروفسکی، رئیس‌جمهوری لهستان در اظهاراتی بدون اشاره به تحولات اوکراین از مقامات سیاسی کشورش خواست با وجود محدودیت‌های بودجه‌ای، سطح پایه بودجه دفاعی را به دلیل آنچه تحولات در شرق لهستان خواند، حفظ کنند.  با توجه به واکنش منفی روسیه به اقدامات نظامی امریکا در شرق اروپا، ایالات متحده اعلام کرد که رزمایش هوایی خود در لهستان و رزمایش مشترک دریایی در دریای سیاه با رومانی و بلغارستان پیش از بروز بحران در اوکراین برنامه‌ریزی شده بود. با این وجود این رزمایش‌ها نشان‌دهنده عزم امریکا برای حمایت از اعضای ناتو است که نگران اهداف روسیه هستند.

تحولی جدید در بعد نظامی

با ادامه اقدامات روسیه در شبه جزیره کریمه و اظهارات صریح مقامات اوکراینی در‌باره ایستادگی در برابر اهداف روسیه، شواهد حاکی از آن است که این بحران در آستانه ورود به فاز نظامی است. آرسنی یاتسنیوک چندی قبل تأکید کرد که اوکراین حتی حاضر به واگذاری چند اینچ از خاک خود نیست. اما در تحولی جدی در این زمینه، مجلس رادای اوکراین سه‌شنبه 20 اسفند خواستار اتخاذ تدابیر نظامی علیه روسیه برای جلوگیری از جدایی منطقه خودمختار کریمه از اوکراین شد. رادا با انتشار بیانیه‌ای، از امریکا و انگلیس به عنوان کشورهای ضامن اجرای تفاهم‌نامه بوداپست خواست تا تدابیر نظامی علیه روسیه برای جلوگیری از جدایی منطقه کریمه از اوکراین، اتخاذ کنند. در بیانیه پارلمان اوکراین که با رأی 263 نماینده حاضر در مجلس تصویب شد، از کشورهای ضامن تفاهم‌نامه بوداپست، پارلمان‌های کشورهای مختلف جهان و سازمان‌های بین‌المللی خواسته شده است همه تلاش‌های لازم را برای حفظ تمامیت ارضی اوکراین به عمل آورند. پارلمان اوکراین همچنین خواستار اعمال تحریم‌های سیاسی، اقتصادی و دیپلماتیک علیه روسیه برای واداشتن این کشور به احترام به تمامیت ارضی اوکراین شده است. پارلمان اوکراین در ادامه بیانیه خود از روسیه به عنوان ضامن سوم تفاهم‌نامه بوداپست، خواستار خارج‌سازی نیروهای خود از منطقه خودمختار کریمه و پایان دادن به حضور نظامی‌اش در اوکراین شده است. تفاهم‌نامه پنجم دسامبر 1994 بوداپست مربوط به موقعیت غیراتمی اوکراین است و در چارچوب آن، این کشور به طور داوطلبانه از برنامه هسته‌ای نظامی خود صرف‌نظر کرد. امریکا، انگلیس، روسیه و اوکراین این تفاهم‌نامه را امضا کرده‌اند و ضامن حفظ امنیت اوکراین شده‌اند.

جمع‌بندی

شواهد حاکی از آن است که غربی‌ها به ویژه امریکا عملاً اقدامات نظامی خود در اطراف اوکراین را آغاز کرده‌اند. در این چارچوب برگزاری رزمایش دریایی مشترک امریکا، بلغارستان و رومانی و نیز برگزاری رزمایش هوایی مشترک امریکا و لهستان حاکی از عزم امریکا برای قدرت‌نمایی در اروپای شرقی است. در عین حال گزارش‌ها از تصمیم امریکا برای استقرار سامانه‌های ضد موشکی در اوکراین و نیز سرنگون شدن دو پهپاد تجسسی در کریمه حکایت دارند. تحرکات نظامی امریکا به همراه متحدانش نشانگر آن است که امریکا و برخی متحدان اروپایی آن مانند آلمان در تلاش هستند با دامن زدن به روس‌هراسی در کشورهای هم‌مرز با روسیه در شرق اروپا، صف‌آرایی جدیدی را علیه مسکو بر سر بحران اوکراین به‌وجود آورند. با این همه شواهد حاکی از آن است که روسیه قصد ندارد در برابر تهدیدات غرب از موضع خود عقب‌نشینی نماید. روسیه اقدامات نظامی خود در کریمه را در راستای حمایت از روس‌تباران (که حدود 60 درصد جمعیت شبه جزیره کریمه را تشکیل می‌دهند) در برابر تهدیدات اعلام کرده است. در عین حال پارلمان روسیه قرار است یکم فروردین 1393 (21مارس 2014) یعنی شش روز بعد از همه‌پرسی در کریمه پذیرش درخواست الحاق منطقه کریمه به روسیه را بررسی کند. این در حالی است که غرب این همه‌پرسی را غیر‌قانونی خوانده است. بدین ترتیب می‌توان پیش‌بینی کرد که با مصوبه روز سه‌شنبه پارلمان اوکراین و در‌خواست رسمی از غربی‌ها برای اتخاذ راهکار نظامی در بحران اوکراین، زمینه بروز درگیری نظامی در اوکراین فراهم شده است. اما به نظر نمی‌رسد که حتی امریکا نیز خواهان تقابل نظامی مستقیم با روسیه باشد. بدین لحاظ محتمل‌ترین سناریو در این زمینه دخالت نیروهای نظامی اوکراین در کریمه و بروز درگیری نظامی بین نیروهای نظامی روسیه و شبه‌نظامیان روسیه با آنها باشد. البته این در صورتی است که دولت غربگرای اوکراین در‌باره تهدید خود یعنی عدم واگذاری حتی چند اینچ ار خاک اوکراین جدی باشد، اما در صورتی که به دلیل ادامه نا‌آرامی‌ها در شرق اوکراین یا مطمئن نبودن حمایت غرب یا اصولاً تزلزل داخلی در دولت موقت اوکراین، مقامات جدید اوکراین از مداخله نظامی در کریمه پرهیز نمایند، آنگاه باید مسئله الحاق این شبه جزیره استراتژیک به روسیه را تمام شده انگاشت.