«توفان تغییر» در شبکه حکومتی عربستان

سرویس خارجی: پس از پیش بینی‌ها و تحلیل‌های طولانی پیرامون آینده «بندر بن سلطان» و احتمال عزل وی که به دلیل عدم توانایی در تحقق اهدافش در سوریه مطرح شده بود، پادشاه عربستان با صدور دستوری، وی را از منصبش به عنوان رئیس دستگاه اطلاعات برکنار و اعلام کرد که این اقدام بنا به درخواست خود وی بوده است.

بسیاری از نویسندگان و تحلیل‌گران عربستان بر این باور هستند که تصمیم ملک عبدالله بن عبدالعزیز آل سعود، پادشاه عربستان برای برکناری بندر بن سلطان،‌ رئیس دستگاه اطلاعات سابق عربستان از منصبش به دلیل اوضاع جسمانی وی بوده است؛ چرا که وی از کمردرد رنج می‌برد.

به نظر می‌رسد که شکست دستگاه اطلاعات عربستان به رهبری بندر بن سلطان برای تحقق هدف بزرگتر در سوریه باعث دردهای بسیاری در کمر وی شده است و وی دیگر تحمل سنگینی باری که بر دوشش گذاشته شده بود، نداشت.

استدلال دردهای بندر بن سلطان در کمرش قانع کننده نیست، چرا که فعالیت‌های اداری سازمان اطلاعات همچون هرگونه فعالیت دفتری و پروتکلی است و بسیاری از افراد هستند که از دردهای گوناگونی رنج می‌برند، اما در عین حال به وظایف اداری خود ادامه می‌دهند.

این یک احتمال است، اما احتمال دیگر این است که وی به بیماری شدیدی مبتلا بوده است که هیچ امیدی به درمان وی وجود نداشته است و اوضاع جسمانی این مقام سابق عربستان تا به حدی نابسامان بوده است که وی مجبور شد برای درمان به آمریکا برود.

اما آخرین احتمال این است که کمر بندر بن سلطان از سوی دولت سوریه شکسته شده ،چراکه با وجود فعالیت‌های مشترک میان سازمان اطلاعات عربستان با دیگر سازمان‌های اطلاعاتی غربی و اسرائیلی، آنها نتوانستند نظام سوریه را سرنگون کنند.

نکته قابل توجه در این است که شخصی که برای تصدی پست سازمان اطلاعات عربستان تعیین شده است از خاندان حاکم نیست، حال آن که همواره پست‌های مهم و حساس در عربستان نصیب اعضای خاندان آل سعود می‌شد و در همین راستا، گزارش‌های رسانه‌ای حاکی از این است که دو دستگی‌ها و شکاف‌های شدیدی در خاندان حاکم آل سعود رخ داده و پس از مرگ پادشاه، به دلیل اختلافات پیرامون تعیین جانشین برای وی، فاجعه حتمی در عربستان رخ خواهد داد.

در همین راستا، روزنامه «رای الیوم» به بررسی مسائل پشت پرده برکناری بندربن سلطان پرداخت که پس ازعمل جراحی در آمریکا،دوره‌ نقاهت را درمراکش می‌گذراند.

این روزنامه به نقل از منابع نزدیک به مسئولان عربستانی گزارش داد: بندر بن سلطان از این امر بسیار ناخرسند بود که دو پرونده سوریه و ایران از وی گرفته شده و به «محمد بن نایف» پسر عمویش، وزیر کشورعربستان داده شده و بندر پس از این امر، به صورت کامل به حاشیه رانده شده است که همین دلیل، وی را واداشت تا عربستان را ترک کند و از آن زمان به بعد دیگر به این کشور باز نگردد.

«رای الیوم» نوشت: روابط میان پادشاه عربستان با بندر بن سلطان خوب نبود و پس از اینکه «ترکی الفیصل» رئیس پیشین دستگاه اطلاعات عربستان از منصبش برکنار شد، بندر بن سلطان بنا به سفارش آمریکا به عربستان بازگشت تا ریاست دستگاه اطلاعات را برعهده بگیرد.

این روزنامه می‌نویسد: پس از عزل ترکی الفیصل و تحولات بحران سوریه و توافق ایران با غرب در خصوص توانایی‌های هسته‌ای این کشور، اهمیت و نقش دستگاه اطلاعات عربستان بسیار کمرنگ شد.

در همین راستا روزنامه «الاخبار لبنان» در مقاله‌ای تحت عنوان «بندر بن سلطان کاملا از خدمت خارج شد» نوشت: اکنون خطوط سفید از خطوط سیاه جدا شد. پایان خدمت بندر بن سلطان یک رخداد بسیار مهم است که عرصه را برای تخمین‌ها در خصوص روزهای آتی باز می‌کند .

این روزنامه لبنانی می‌نویسد: عبارت «بنا به درخواست او» که در بیانیه مسئولان عربستانی در خصوص برکناری بندر بن سلطان از منصبش آمده است، برای تشریح آینده سیاسی وی کافی است و از بخشی از اختلافات شدید پیرامون تقسیم قدرت در میان جناح‌های خاندان آل سعود پرده بر می‌دارد.

الاخبار نوشت: جناح بندر بن سلطان بدین ترتیب و به صورت نهایی،از معادله قدرت درعربستان خارج خواهد شد.

با برکناری «خالد بن سلطان» ازمنصبش به عنوان معاون وزیر دفاع و سپس برکناری بندربن سلطان، باید این احتمال را داد که «سلمان بن سلطان» معاون کنونی وزیر دفاع،خود را آماده ‌کند تا پستش را به نفع یکی از فرزندان امیرسلمان،ولیعهد و وزیر دفاع، ترک کند.

الاخبار گزارش داد: برکناری بندر بن سلطان، خود نشانگر این است که درگیری‌های شدیدی میان جناح‌های حاکم عربستان رخ می‌دهد وما درآستانه آینده‌ای بسیار مبهم و احتمالا خونین در این کشور هستیم و این آینده ناآرام در صورتی رخ می‌دهد که اصلاحات سیاسی، اقتصادی و قضایی اساسی درعربستان انجام نشود تا سلطنت دراین کشوررا از فروپاشی نجات ندهد.

روزنامه «الثوره» سوریه در مقاله‌ای تحت عنوان «زمانی که عرش عربستان با انتخابات در سوریه به لرزه درآمد» گزارش داد: اولین نتایج رسمی مبنی بر برگزاری انتخابات ریاست جمهوری در سوریه، سونامی را دردستگاه سلطنتی عربستان بوجود آورد و عرش را در این کشور به لرزه درآورد.

این روزنامه نوشت: پیروزی ارتش سوریه بر مزدوران عرب و جاسوسان غربی، آغازگر یک پیروزی بزرگ خواهد بود که مراسم بزرگداشت آن با برگزاری انتخابات ریاست جمهوری در زمان خود برگزار می شود.

این صدا از انتخابات بلند خواهد شد و صندوق‌های رای گیری درجایی است که هیچ دستی به آن نمی‌رسد.الثوره نوشت: بندر بن سلطان در ماموریتی که مقامات در غرب به وی موکول کرده‌ بودند، شکست خورد و همان طور که گوسفندهای مبتلا به بیماری به سلاخی برده می‌شوند، وی نیزبه کشتارگاه شکست رانده شد.

پیامدهای پیروزی ارتش سوریه بر تروریست‌ها، همچون گلوله برفی که بر اثر غلطیدن بزرگتر می‌شود، در حال افزایش است.

چالش‌های اجتماعی پیش روی سلطنت

درحالی که خاندان سلطنتی عربستان پشت درهای بسته درحال برنامه‌ریزی برای آینده سلطنت سعودی‌هاست، برخی ناظران، حساس‌ترین موضوع این کشور را که زیر سئوال بردن قدرت مطلق خاندان حاکم و حق بلامنازع آنها برای استفاده از ثروت نفتی این کشور است، زیر ذره بین برده‌اند.

«اسوشیتدپرس» چندی پیش در گزارشی، به بررسی آینده سلطنت عربستان و چالش‌های اجتماعی پیش روی آن پرداخت و نوشت: حداقل 10 عربستانی در هفته‌های اخیر ویدیوهایی با موضوع انتقاد شدید از خاندان سلطنتی این کشور و درخواست برای تغییر منتشر کرده‌اند.

به گفته مقامات امنیتی عربستان که خواستند نامی از آنها برده نشود، حداقل هفت تن از آنها که با این ویدیوها در ارتباط بودند، تاکنون دستگیر شده‌اند.هر چند درک گستردگی احساسات بیان شده در این ویدیوها در اذهان عمومی عربستان غیرممکن است، اما با توجه به اینکه انتقاد از پادشاه عربستان شدیدا ممنوع است، می‌توان گفت که هجمه چنین ویدیوهایی، نشان‌دهنده میزان بالای نارضایتی از این خاندان است.

این موضوع، چالش‌های پیش روی مقامات عربستانی برای رسیدگی به نیازهای جوانان این کشور، شفافیت، اصلاحات و شرکت مردم در تصمیم‌گیری‌های حکومتی را برجسته می‌کند.

در عین حال خانواده سلطنتی عربستان با این پرسش مهم روبرو است: چگونه سلطنت را به نسل بعدی این خاندان منتقل کند؟

از دهه 30 میلادی که «عبدالعزیزبن سعود، این پادشاهی را پایه‌گذاری کرد، سلطنت بین پسران او از زن‌های مختلفش دست به دست شده است.

انتقال قدرت از برادری به برادر دیگر، دردهه‌های اخیر به آرامی صورت گرفته است، اما زمان آن فرا رسیده است تا این خاندان تصمیم بگیرد که پسر کدام برادر پادشاه آینده خواهد شد و اینکه احتمالا یک شاخه در مقابل دیگر شاخه‌ها به قدرت خواهد رسید.

ملک عبدالله، که حدودا به مدت یک دهه پادشاه عربستان بوده است، در سن 90 سالگی به سر می برد و اخیرا با یک ماسک اکسیژن در انظار عمومی ظاهر شده است.

برادر ناتنی او «سلمان» که در آستانه 80 سالگی قرار دارد، ولیعهد است. عبدالله ازدو برادرناتنی خود که ولیعهد بودند، بیشترعمرکرده است.

پادشاه عربستان اخیرادراقدامی غیرمعمول،برادر دیگرش «مقرن» رابه عنوان ولیعهد دوم پس از سلمان تعیین کرد که 68 سال سن دارد و جوانترین پسر عبدالعزیز است.

«جوزف کشیشیان» نویسنده کتاب‌های زیادی درخصوص پادشاهی عربستان دراین باره عنوان کرد: مقرن که مشاور نزدیک عبدالله است، به عنوان یک مهره انتقالی برای گذار سلطنت عربستان به نسل بعدی تعیین شده است.

به گفته تحلیلگرها، این انتقال قدرت بسیار تعیین‌کننده است،زیراشاهزاده‌های بسیاری در میان نوه‌های عبدالعزیز از شاخه‌های مختلف وجود دارند که می‌توانند پس از مقرن به سلطنت برسند.

پادشاه آینده عربستان، کشوری را به ارث خواهد برد که نیمی از جمعیت 20 میلیونی ‌آن زیر 25 سال سن دارند و نیازمند شغل، مسکن و آموزش هستند.

هر چند عربستان به عنوان بزرگترین صادرکننده نفت جهان، ثروتی افسانه‌ ای دارد،اما اختلاف دارایی‌ها و اشتغال بین جوانان این کشوردرحال رشد است. انتظار می‌رود که جمعیت عربستان با رشدی چشمگیر تا 2050 ،به 45 میلیون نفر برسد .

مقامات سلطنتی عربستان نشان داده‌اند که از چالش پیش‌‌رو آگاهند. «مقرن» اخیرا در یک نشست، از گزارشی حکومتی در خصوص حداقل درآمد مورد نیاز خانوارهای عربستانی برای تامین نیازهای اساسی‌شان پرده برداشت.

شاهزاده«مشعل»حاکم مکه ویکی ازپسرهای ملک عبدالله،ماه گذشته میلادی دریک نشست اقتصادی اعلام کردکه جوانان عربستانی،بایدمشارکت بیشتری درطرح‌ریزی‌هاوپیشرفت کشورداشته باشند.

ویدیوهای انتقادی ذکرشده، پس ازانتصاب«مقرن» به عنوان ولیعهددوم عربستان در«یوتیوب» منتشرشدند.

دراین ویدیوها،اشخاصی که اکثرا20 یا30 ساله وبرخی نیزحدود50 ساله هستند، کارت شناسایی خود را نیزنشان می‌دهندکه اقدامی آشکارابرای اعتراض است.

دو تن از این شخصیت‌ها،زن هستندکه صورت‌های خود را نیز پوشانده‌اند.در اولین ویدیویی که به دیگران در این اقدام الهام بخشید، فردی که خود را «عبدالعزیز الدساری» معرفی ‌کرد، گفت که درآمد ماهیانه ‌اش به میزان 500 دلار، کفاف زندگی‌اش را نمی‌دهد و از خانواده سلطنتی عربستان می‌خواهد که مقداری از ثروت نفتی عربستان را که حق مردم این کشور نیز هست به مردم تهیدست بدهند. این ویدیو بیش از 1.8 میلیون بار در یوتیوب مشاهده شده است. «دساری» پس از انتشار این ویدیو دستگیر شد.

در گذشته منتقدان خاندان سعودی،یا افراطیونی همچون القاعده بودند که خواستارسرنگونی حکومت سلطنتی می‌شدند،یا اقلیت شیعه عربستان بودندکه خواستار برابری اجتماعی هستند.

مقامات عربستانی بدون اینکه اشاره‌ای به دست داشتن این گروه‌ها در این ویدیوها داشته باشند، ایران را مسئول انتشاراین ویدیوها دانستند، اما توضیحی در این خصوص ارائه نکردند.این در حالی است که معترضان، وابستگی به هیچ حرکت سیاسی را مطرح نکردند.

برخی در ویدیوهای خود خاندان سلطنتی را به فساد متهم کرده و برخی دیگر نیز خواستار محاسبه دارایی این خاندان و دریافتی آنها از صندوق‌های مالی کشور شدند.

برخی دیگر حتی این کشور را عربستان نخوانده و آن را «سرزمین دو مکان مقدس» خواندند. عربستانی‌های طبقه متوسط، به ندرت به مقام‌های دولتی منصوب می‌شوند. اکثر سمت‌های ارشد به اعضای خانواده سعودی سپرده می‌شود.

یک شورای غیرمنتخب که متشکل از اعضای قبایل اصلی و دیگر بخش‌های جامعه عربستان است نیز تنها می‌تواند به پادشاه مشاوره بدهد .

مذاکرات خاندان سلطنتی درخصوص انتقال قدرت به پادشاه بعدی، کاملا خصوصی صورت گرفته و معمولا همه اعضا نیز در خصوص انتخاب نهایی، اتفاق نظر دارند.

ملک عبدالله سال‌ها پیش، شورایی مشتکل از 34 عضو ایجاد کرد تا در این خصوص تصمیم‌گیری کند.

«آدام ارلی» سفیر سابق آمریکا در بحرین، مهمترین مساله پیش روی پادشاه آینده عربستان را «مسئولیت‌پذیری» دانست .

وی در این خصوص گفت: مشخصا نسل جدید مقامات عربستان، دیدگاهی متفاوت نسبت به موضوع اصلاحات دارند و می‌دانند که بایدازاین پس، مسئولیت‌پذیر باشند.