ایران هسته‌ای و سیاست روس‌ها

ادعای روس‌های مبنی بر عدم پرداخت به موقع تعهدات مالی از سوی ایران به معنی بروز مشکلی جدید در روند ساخت نیروگاه بوشهر و به هم خوردن زمانبندی تعیین شده برای تکمیل این طرح بود که بعداً مذاکرات نمایندگان ایران و روسیه در مسکو نیز نتوانست در برطرف کردن این مشکل مؤثر واقع شود. به نحوی که در چند ماه فضایی سرد بر روند تکمیل و زمان افتتاح نیروگاه و نیز زمان حمل سوخت نیروگاه بوشهر از روسیه به ایران حاکم شده است.

چنانکه با وجود ابهام چند ماهه در این زمینه خبر موثق و شفافی در جهت برطرف شدن اختلاف‌نظر میان مقامات دو کشور در زمینه مسائل مالی مربوط به طرح نیروگاه بوشهر منتشر نشده است. این در حالی است که مقامات و مسوولان ذی‌ربط جمهوری اسلامی ایران و بیشتر تحلیلگران، اقدام روسیه را در تأخیر انداختن ارسال سوخت و تکمیل نیروگاه بوشهر، بهانه‌ای با هدف افزایش فشار بر تهران جهت دادن امتیاز در زمینه فعالیت‌های هسته‌ای کشورمان ارزیابی می‌کنند.

نگاهی به یک پرونده

قرارداد ساخت نیروگاه هسته‌ای بوشهر در سال 1975 م (1354 هـ.ش) میان ایران و شرکت زیمنس آلمان منعقد و تا سال 1979 م (1375) شرکت آلمانی زیمنس موفق به ساخت حدود 85 درصد نیروگاه شد. با پیروزی انقلاب اسلامی، روند ساخت نیروگاه بوشهر متوقف شده و با آغاز جنگ تحمیلی نیروگاه هسته‌ای بوشهر مورد هدف هواپیماهای متجاوز عراقی قرار گرفت و بخش اصلی و اساسی تأسیسات آن تخریب شد. این طرح تا پایان جنگ تحمیلی حتی چند سال پس از آن نیز بر زمین ماند. در اوایل دهه 70 ه.ش با ایجاد نگرش جدی‌تر در سطح مسوولان جمهوری اسلامی ایران در زمینه استفاده صلح‌آمیز انرژی هسته‌ای، اراده در جهت تکمیل نیروگاه هسته‌ای بوشهر تقویت شد که این روند در سال 1372 به انعقاد موافقتنامه تکمیل نیروگاه هسته‌ای میان ایران و روسیه منجر شد.

بر اساس قرارداد منعقده، قرار بود امور مربوط به رآکتور اول نیروگاه بوشهر تا سال 2000 میلادی به پایان برسد. این در حالی است که پس از گذشت 14سال از زمان انعقاد قرارداد تکمیل نیروگاه بوشهر میان ایران و روسیه، هنوز زمان تکمیل این نیروگاه به شکل قطعی مشخص نیست. اگر چه روس‌ها بر اساس توافقنامه‌ای الحاقی به قرارداد ساخت نیروگاه بوشهر در مهر 1385 متعهد شدند تا سپتامبر 2007 م راه‌اندازی فیزیکی و از نوامبر 2007 م آغاز فعالیت و تأمین انرژی از نیروگاه اتمی بوشهر را تضمین کنند، با وجود این، بهانه‌جویی جدید روس‌ها در این زمینه باعث به تأخیر افتادن روند اجرا و تکمیل این طرح شده است.

تابلوی معنادار

با توجه به مراحل پرفراز و نشیب عملکرد مسکو در زمینه ساخت و تکمیل نیروگاه هسته‌ای بوشهر و بهانه‌جویی‌های مکرر روسها در جهت به تأخیر انداختن افتتاح این طرح، بسیاری از کارشناسان، طرح نیروگاه بوشهر را نماد و تابلویی معنادار از روابط ایران و روسیه به شمار می‌آورند که در طول چند سده اخیر بویژه در طول دهه‌های اخیر با بی‌اعتمادی و حتی سوءظن همراه بوده است. در خصوص نیروگاه هسته‌ای بوشهر نیز روسها در چارچوب نگاه ابزاری و منفعت‌طلبانه‌شان در قبال ایران عمل کرده و می‌کوشند تا با سیاست تأخیر و دفع الوقت، ضمن آن‌که همچنان عنان تکمیل نیروگاه بوشهر را در اختیار خود داشته باشند، نوعی سیاست مهار در زمینه فعالیت‌های هسته‌ای جمهوری اسلامی ایران را اجرا کنند. همچنین در برابر دولتهای غربی نیز سیاستی توأم با همراهی و جلب اعتماد به منصه ظهور برسانند. چنان که بیشتر کارشناسان، بهانه‌جویی روسها در زمینه آنچه تأخیر و عدم پرداخت تعهد مالی از سوی ایران می‌خوانند را چیزی جز بهانه‌جویی با هدف به عقب‌ انداختن زمان ساخت و راه‌اندازی نیروگاه بوشهر نمی‌دانند.

بر اساس قراردادهای الحاقی امضاء شده، روسها متعهد شده بودند سوخت نیروگاه بوشهر را در بهار 1386 به ایران حمل کنند و 6 ماه بعد یعنی اواخر شهریور و اوایل پاییز امسال نیروگاه هسته‌ای بوشهر را راه‌اندازی کرده و برق تولیدی از آن وارد شبکه سراسری برق در ایران شود. حال با بهانه‌جویی جدید روسها، هم‌ زمان ارسال سوخت و هم زمان تکمیل و راه‌اندازی نیروگاه بوشهر در ابهام قرار گرفته است.

به هر حال همان‌گونه که اشاره شد، روسها خود نگران پیشرفت‌های هسته‌ای در ایران هستند و پیامدهای این پیشرفت‌ها و دستاوردهای رو به توسعه را در جایگاه منطقه‌ای و بین‌المللی جمهوری اسلامی ایران و تأثیر آن بر روابط ایران با همسایه شمالی خود (روسیه) مورد توجه قرار می‌دهند. به همین دلیل با وجود مستثنا شدن طرح نیروگاه هسته‌ای بوشهر از موارد مورد تحریم در قطعنامه‌های 1737 و 1747 شورای امنیت، روسها در عمل می‌کوشند با پیوند زدن طرح نیروگاه هسته‌ای بوشهر به کلیت فعالیت‌های هسته‌ای جمهوری اسلامی ایران و قطعنامه‌های شورای امنیت از سیاست تأخیر در راه‌اندازی نیروگاه بوشهر به عنوان ابزاری برای اعمال فشار بر ایران برای پذیرش شرط تعلیق غنی‌سازی سوءاستفاده کنند.