ترمیم روابط ایران و عربستان کلید خورد

مریم سالاری

عربستان سعودی رسماً اعلام کرد که آماده میزبانی محمد جواد ظریف، وزیر امور خارجه کشورمان است. این خبری بود که ابتدا رسانه‌های عربی به نقل از وزیر امور خارجه عربستان منتشر کردند و پس از آن خبرگزاری‌های غربی از جمله رویترز بر آن صحه گذاشتند. این خبرگزاری غربی گزارش داد که ریاض به‌طور رسمی از وزیر خارجه ایران برای سفر به عربستان سعودی دعوت کرده است. در همین راستا سعود الفیصل طی یک نشست مطبوعاتی گفت: «عربستان سعودی آماده استقبال و میزبانی از ظریف در هر زمانی است که وی آن را مناسب بداند.» سعود الفیصل تأکید کرد: «عربستان سعودی آماده گفت‌و‌گو با ایران است.»

خبرگزاری رسمی سعودی (واس) هم از تمایل عربستان برای از سرگیری روابط با تهران خبر داده  و به نقل از وزیر خارجه این کشور ابراز امیدواری کرده که گفت‌و‌گو با دولت جدید ایران، پایانی بر همه اختلافات دو کشورباشد. اگرچه حسین امیر عبداللهیان، معاون وزارت خارجه کشورمان اعلام کرده که دعوت کتبی سعودی‌ها هنوز به دست ایران نرسیده، اما در عین حال گفته که برنامه دیدار وزیران خارجه دو کشور در دستور دستگاه دیپلماسی کشورمان است.

حسین امیر عبداللهیان در گفت‌وگو با شبکه خبری العالم با بیان این که ایران و عربستان دو کشور مهم منطقه به شمار می‌روند، گفت: «ما از مذاکره و ملاقات برای کمک به حل مناقشات منطقه و رفع سوء تفاهمات و توسعه بیشتر مناسبات دو جانبه استقبال می‌کنیم.»

محمد باقر نوبخت،‌ سخنگوی دولت نیز در پاسخ به سؤالی در خصوص دعوت عربستان از ایران با بیان این‌که گسترش روابط با کشورهای همسایه از برنامه‌های دولت است، گفت: «باتوجه به این که عربستان، همسایه‌ای است که حسن همجواری و تحکیم روابط با آن به نفع منطقه خواهد بود، اراده دولت در این است که رابطه با عربستان در جهت تأمین منافع هر دو کشور گسترش یابد.»

رسانه‌های منطقه‌ای و جهان، خبر دعوت غیرمنتظره سعودی‌ها از ظریف را مورد توجه قرار داده و آن را نشانه دست دوستی عربستان به ایران قلمداد کردند. روزنامه سعودی «الشرق الاوسط» دعوت وزیر خارجه عربستان از همتای ایرانی خود را نشانه‌ای از تغییر سیاست‌های عربستان درقبال ایران دانسته است.

روزنامه الدیار لبنان نیز به نقل از برخی منابع آگاه لبنانی ، اعلام کرد که دعوت سعود الفیصل از محمد جواد ظریف نشانه ای با اهمیت است که ممکن است اولین نتیجه آن حل موضوع لبنان باشد. این منابع همچنین گفتند: این دعوت آثار مثبتی بر موضوع لبنان  بر جای خواهد گذاشت. اگر کارها بخوبی پیش برود، و اگر موانع میان دو کشور برداشته شود، شاید حل مسئله انتخاب رئیس جمهور لبنان اولین نتیجه و ثمر این نزدیکی میان ریاض و تهران  باشد.

همچنین روزنامه امریکایی واشنگتن پست دعوت عربستان از وزیرخارجه کشورمان را قبول واقعیات منطقه و نه صرفاً تلاشی برای رفع اختلافات فی مابین ارزیابی کرده است

در همین حال وزیر خارجه امریکا نیز ضمن استقبال از دعوت ریاض از تهران ابراز امیدواری کرده که این سفر بتواند به کاهش اختلافات در منطقه کمک کند. جان کری همچنین تأکید کرد که امریکا هیچ نقشی در دعوت عربستان از محمدجواد ظریف برای سفر به ریاض نداشته است.

پیغام میانه‌روهای سعودی به ایران

سعودی‌ها در حالی برای محمد جواد ظریف کارت دعوت فرستاده‌اند که همزمان با روی کار آمدن دولت یازدهم، مقامات دیپلماتیک کشورمان با اشاره به نقش عربستان به عنوان یکی از بازیگران مهم منطقه، بر ضرورت کاهش تنش با این کشور تأکید کرده‌اند. کشوری که قرار است سهم قابل توجهی در گشایش مناسبات احیا شده تهران داشته باشد. با این وجود ابرهای تیره خصومت دو کشور با مواضع ضد و نقیض مقامات بلندپایه عربستان رو به رو شد. از یک سو پادشاه سعودی از روی کار آمدن دولت جدید ایران ابراز خرسندی کرد و با مواضع صلح جویانه حسن روحانی که اعلام کرد به دنبال گره‌گشایی از مناسبات درهم پیچیده ایران با کشورهای منطقه است، از در آشتی درآمد. ملک عبدالله در رأس طیفی از جناح میانه روی عربستان قرار دارد که همواره خواستار بهبود و تقویت روابط ایران و عربستان بوده است.

تبریک صمیمانه ملک عبدالله به پیروزی حسن روحانی پس از انتخابات ریاست جمهوری و چندین دعوت غیر رسمی از آیت‌الله هاشمی رفسنجانی به عنوان چهره‌ای که پیش از این در قامت ریاست جمهوری کشورمان، نقش مهمی در کاهش تنش‌های دو کشور داشته را می‌توان تلاشی زیرپوستی از جناح اعتدال‌گرای ریاض به نفع تهران دانست. متقابلاً هم تهران، ضمن استقبال از تقویت روابط خود با عربستان، علی شمخانی، به عنوان چهره‌ای که پیش از این  در دوران وزارت دفاع خود نشان افتخار عبدالعزیز آل سعود (عالی‌ترین نشان عربستان) را از دستان ملک عبدالله گرفت به دبیری شورای عالی امنیت ملی عربستان منصوب کرد، تا به این ترتیب به سعودی‌ها نشان دهد که برای حل اختلافاتش با عربستان جدی‌تر از گذشته است.

نقطه مقابل جریان میانه روی سعودی، جناح امنیتی و نظامی عربستان قرار می‌گیرد که ناخرسند از اقبال گسترده بازیگران منطقه‌ای و جهانی به دولت جدید ایران،‌ آشکارا از توافق هسته‌ای ایران و شش کشور بزرگ غربی ابراز نارضایتی کردند. چرا ‌که امریکا به عنوان یکی از متحدان مهم منطقه‌ای عربستان بعد از این توافق، از سوی سعودی‌ها متهم به عهدشکنی با این کشور شد تا عربستان خود را در شطرنج سیاسی جدید منطقه تنها ببیند. با افزایش این نارضایتی‌ها باراک اوباما، رئیس جمهوری امریکا عازم ریاض شد تا از نزدیک مقامات سعودی را متقاعد کند که کاخ سفید، باوجود کاهش تنش‌ها با تهران، متحد چندین و چند ساله خود را در تحولات جدید منطقه تنها نمی‌گذارد.

اما در حالی که سعودی‌ها از شرایط تازه شکل گرفته منطقه که آن را به نفع تهران ارزیابی می‌کردند، ناخرسند بوده مقامات دستگاه دیپلماسی کشورمان تلاش کردند تا کشورهای دور و نزدیک از جمله عربستان را متوجه پیامدهای مثبت توافقات هسته‌ای ایران و غرب کنند. برخی ناظران سعودی می‌گویند که مقامات سعودی نگران آن هستند که کاهش فشار غرب بر ایران، باعث افزایش کشورمان در صحنه سیاست خاورمیانه شده و به انزوای تدریجی عربستان در منطقه منجر شود؛ رخدادی که به زعم کارشناسان منطقه در صورت وقوع، باعث برهم خوردن توازن منطقه‌ای شده و در آن صورت امریکا دیگر توان آن را ندارد تا از متحدان منطقه‌ای خود- در تحولاتی به اهمیت مسأله سوریه- حمایت کند.

در حالی که به اعتقاد مقامات سعودی، دولت سوریه از کمک مستقیم جمهوری اسلامی و متحد شیعی آن، یعنی حزب‌الله لبنان و رقیب امریکا، یعنی روسیه، برخوردار است،  آن هم در شرایطی که به ادعای این دسته از مقامات سعودی اکثریت جمعیت سنی سوریه حمایت لازم را از کشورهای غربی دریافت نکرده‌اند و هدف سرکوب دولت سوریه قرار دارند. 

همگرایی دو کشور در حل موضوعات پیچیده منطقه

با وجود آن‌که تهران و ریاض در عرصه  منطقه‌ای در حوزه‌هایی چون سوریه، بحرین، مصر، لبنان و عراق با یکدیگر اختلاف نظر دارند و این اختلافات بستر مناسبی برای رشد گروه‌های افراطی و تروریستی ایجاد کرده است، ناظران سیاسی معتقدند رقابت تنگاتنگ این دو بازیگر مهم منطقه‌ای به قاعده حاصل جمع صفر، قدرت هر دو بازیگر را کاهش می‌دهد و نهایتاً ادامه حرکت هر دو را متوقف می‌کند.

در همین خصوص، حسین صادقی، سفیر احتمالی ایران در عربستان سعودی که پیش از این نیز سابقه حضور دیپلماتیک در این کشور را داشته به ایران می‌گوید: «دو کشور می‌توانند به گونه‌ای در فضای سیاسی منطقه گام بردارند که منافع یکدیگر را در حوزه‌های مشترک مورد توجه قرار دهند.» وی می‌افزاید: «ایران از بی‌ثباتی و به هم ریختن اوضاع منطقه بویژه در عربستان سعودی سودی نمی‌برد و امنیت، ‌ثبات و توسعه پایدار منطقه و همکاری‌های منطقه‌ای را فراتر از تفاوت‌ها و اختلافات تاریخی و مذهبی تلقی می‌کند. صادقی در تشریح پیامدهای گشایش روابط تهران و ریاض نیز می‌افزاید: «تعامل سازنده تهران و ریاض می‌تواند به تأمین امنیت و برقراری ثبات و توسعه پایدار در منطقه منتهی شده و برای همکاری‌های جامع و کارآمد استراتژیک در منطقه بستر‌سازی کند که این همکاری‌های سازنده، رشد و توسعه منطقه را در پی خواهد داشت.»

از این رو زیر سایه این همکاری‌ها می‌توان به همگرایی دو کشور در حل و فصل  موضوعات پیچیده منطقه از جمله مسأله سوریه، لبنان تحولات عراق، بحرین، یمن و پرونده هسته‌ای  امیدوار بود تا بلکه بهبود مناسبات،‌ هزینه‌های  این دو بازیگر منطقه‌ای را از رقابت‌های سیاسی کاهش دهد. چه آن‌که به باور صاحبنظران، بلوغی که اکنون در سطح مقامات سیاسی دو کشور دیده می‌شود و تغییراتی که در دستگاه دیپلماسی هر دو بازیگر رخ داده است، شرایط  را برای بهبود مناسبات، ‌بیش از گذشته فراهم کرده است.»