آینده خاندان آل سعود

در حالی که خاندان سلطنتی عربستان سعودی پشت درهای بسته سرگرم انتخاب جانشین تخت و تاج است، صداهای معدودی در جامعه عربستان شنیده می شود که یکی از حساس ترین موضوعات در پادشاهی سعودی را زیر سوال برده است: ادعای خاندان آل سعود مبنی بر در اختیار داشتن قدرت مطلقه و حق مسلم و غیر قابل حسابرسی این خاندان برای تسلط بر ثروت نفتی کشور.

طی هفته های گذشته دست کم 10 شهروند سعودی، ویدیوهایی را در شبکه های اجتماعی منتشر کرده اند و در آنها به شدت از خاندان سلطنتی عربستان انتقاد کرده و خواستار تغییر شده اند. دست کم سه نفر از اشخاصی که در این تصاویر دیده می‌شوند، به همراه هفت نفر دیگر که با انتشار این ویدیوها مرتبط بوده اند، تا به حال دستگیر شده اند.

فهمیدن این که مواضعی از این دست تا چه حد در جامعه عربستان گسترده است، کار غیر ممکنی است. اما با توجه به این که هرگونه انتقاد عمومی از شاه، اکیدا ممنوع است، فوران ناگهانی این گونه اظهارات تقریبا بی سابقه و شگفت انگیز به نظر می رسد. این تحولات نشان دهنده چالشی است که خود حاکمان عربستان نیز از آن مطلع اند: آنها باید نیازها و مطالبات رو به رشد جوانان، شفافیت، اصلاح و مشارکت بیشتر مردم در دولت را مورد توجه قرار دهند.

همزمان، خاندان حاکم عربستان با مسئله دیگری هم روبه روست که اهمیتی یکسان با موضوع پیشتر ذکر شده دارد: چگونه باید تخت و تاج را به نسل آتی آل سعود تحویل‌دهد؟! از زمانی که عبدالعزیر آل سعود پادشاهی عربستان را در دهه 1930 بنیان گذاشت، سلطنت بین پسران وی چرخیده است؛ این روند چندین  دهه است که نسبتا بدون مشکل خاصی ادامه داشته است اما رفته رفته زمان آن رسیده است که آل سعود تصمیم بگیرد این بار پسر کدام یک از برادرها جانشین سلطنت شود.

ملک عبدالله90 ساله که نزدیک به یک دهه است سلطنت را در دست دارد، چندی پیش با ماسک اکسیژن در انظار عمومی ظاهر شد. برادر او شاهزاده سلمان که نزدیک به 80 سال سن دارد، ولیعهد است.

چند هفته پیش، ملک عبدالله در اقدامی غیرمنتظره، اعلام کرد پس از سلمان، شاهزاده مقرن سلطنت را در دست خواهد گرفت. مقرن 68 ساله، کوچک ترین پسر عبدالعزیز است.

این انتخاب، به طور بالقوه می تواند اعضای خاندان سلطنتی را دچار دودستگی کند. تحلیل گران می گویند بیش از 12 شاهزاده بین نوه های عبدالعزیز و از شاخه های مختلف شجره نامه او وجود دارند که بعد از مقرن، می توانند واجد شرایط ولیعهدی باشند.

نسل آتی سلطنت عربستان وارث کشوری خواهد بود که نیمی از جمعیت 20 میلیون نفری اش زیر 25 سال سن دارند و همگی، نیازمند شغل، مسکن و تحصیلات اند. بزرگ ترین صادر کننده نفت دنیا، ثروت کلانی دارد اما این ثروت توزیع یکسانی ندارد و میزان بیکاری بین جوانان سعودی نیز رو به افزایش است. برآورد می شود جمعیت این کشور تا سال 2050 به 45 میلیون نفر برسد.

خاندان سلطنتی عربستان نشان داده که از این چالش ها آگاهی دارد. هفته پیش، ((مقرن)) در یک کنفرانس از گزارشی صحبت کرد که مورد تایید دولت بود و حداقل درآمد خانواده ها برای تامین نیازهای ضروری را مشخص می کرد. وی در این کنفرانس از بانک های کشور به خاطر درآمدهای کلان و در عین حال کارآیی پایین در کمک به جامعه انتقاد کرد و گفت: "بانک های ما مثل یک تیغه اره می مانند؛ هم در مسیر رفت و هم در مسیر برگشت، بریدگی ایجاد می کنند. مشارکت آنها در کمک به جامعه، در مقایسه با منافع سرشاری که از شهروندان و دولت نصیب شان می شود، اندک است.”

ماه پیش نیز شاهزاده مشعل، فرماندار شهر مکه و یکی از پسران ملک عبدالله، در یک نشست اقتصادی گفت حضور جوانان در برنامه ریزی و توسعه باید افزایش یابد.

سری ویدیوهایی که پیشتر مورد اشاره قرار گرفت، درست پس از اعلام خبر ولیعهدی مقرن در اینترنت منتشر شد. در هر یک از این ویدیوها، یک نفر رو به دوربین صحبت می کند. در بیشتر آنها، شخصی که رو به دوربین حرف می زند، نام و هویت خود را اعلام می کند؛ اقدامی متهورانه به نشانه این که او، از افشای هویت خود باکی ندارد. دو نفر از آنها زن هستند. بیشترشان بین 20 تا 40 ساله هستند اما بعضی هم حدودا 50 ساله به نظر می رسند. آنها اهل استان های مختلف عربستان هستند.

در یکی از ویدیوها، مرد جوانی که خود را عبدالعزیز الدساری معرفی می کند، می‌گوید: درآمدی معادل 500 دلار در ماه دارد – او شغل خود را اعلام نمی کند- و‌‌‌‌ قادر به خرید یک خودرو، خانه و حتی ازدواج هم نیست.

او در ویدیوی 30 ثانیه ای خود خطاب به پادشاه می گوید: "برادر، از آن ثروت نفتی که خودت و پسرانت جمع کرده اید، مقداری هم به ما بدهید.”

وی سپس می افزاید: "بفرمایید، این هم اسم من.” او شناسنامه اش را مقابل دوربین می گیرد و می گوید: "از آنچه که حق ماست، قدری هم به خودمان بدهید.” این ویدیو، بیش از 1.8 میلیون بار دیده شده است. به گفته مقامات امنیتی، الدساری یکی از افرادی است که پس از انتشار این ویدیوها، دستگیر شده است.

مقامات امنیتی می گویند نشانه ای از این که گروه خاصی در انتشار این ویدیوها نقش داشته، در دست نیست. افرادی که در این تصاویر صحبت می کنند، از وابستگی خود به هیچ گروه یا جنبش سیاسی چیزی نمی گویند. بعضی از آنها، خاندان سلطنتی را به فساد متهم می کنند، بعضی دیگر خواستار توزیع ثروت ملی هستند. بعضی، از بیان نام "عربستان سعودی” که از نام خاندان سعود گرفته شده، پرهیز می کنند و به جای آن، از عبارت "سرزمین دو مسجد مقدس” استفاده می کنند که اشاره به مسجد حضرت النبی (ص) در مدینه و مسجد الحرام مکه دارد.

در یکی از این ویدیوها، فردی که خود را ماجد السمیری معرفی می کند، خواستار استقلال دستگاه قضایی، آزادی بیان و انحلال دستگاه اطلاعاتی می شود که زمانی، شاهزاده مکرین ریاست آن را بر عهده داشت.

طبقه متوسط جامعه عربستان، صدای بسیار ضعیف و محدودی در بدنه حاکمیت این کشور دارد. اغلب مناصب و موقعیت های شغلی برجسته در اختیار هزاران عضو خاندان سعود است. شورای مشورتی منتخب پادشاه، نزدیک ترین نهاد به پارلمان است و اعضای آن از بین قبایل اصلی و دیگر بخش های جامعه انتخاب می شوند. اما این شورا فقط به پادشاه و دولت مشورت می دهد و قدرت اجرایی ندارد.

پرسش "چه کسی قرار است پادشاه آتی باشد” منحصرا در محفل خاندان سلطنتی مطرح می شود و تمام مناقشات و مباحث مربوطه، به شدت مخفی و خصوصی باقی می ماند.چند سال پیش، ملک عبدالله سعی کرد روند انتخاب جانشین و ولیعهد را رسمیت ببخشد. او یک شورای بیعت 34 نفره متشکل از مردان ارشد خاندان سعود را تشکیل داد تا درباره جانشینی تصمیم بگیرند. جلسات این شورا به شدت مخفیانه و خصوصی برگزار می شود.

آدام ارلی، سفیر سابق آمریکا در کشور همسایه عربستان یعنی بحرین، معتقد است مهم ترین مسئله ای که شاه آینده با آن روبه رو خواهد بود، قابلیت پاسخگویی به ملت است. او می گوید: "بدون تردید، نسل جدید درباره موضوعاتی مثل اصلاحات و آنچه در مملکت باید انجام شود، دیدگاه های متفاوتی دارد. حاکمان عربستان سعودی این موضوع را درک می کنند که باید به جامعه پاسخگو باشند.”