سیاست خارجی پاکستان

کنفرانس سیاست خارجی پاکستان در روزهای 23-22 آوریل 2003 با همکاری دانشگاه پیشاور و موسسه هانس سایدل در دانشگاه پیشاور برگزار شد. در این کنفرانس ابعاد بین‌المللی و منطقه‌ای سیاست خارجی پاکستان و همکاری این کشور با سازمان‌های بین‌المللی مختلف مورد بحث و بررسی قرار گرفت. این کنفرانس در پنج جلسه برگزار گردید، در جلسه افتتاحیه ابتدا آقای شاهد علی ختک به عنوان هماهنگ‌کننده کنفرانس و معاون دانشکده روابط بین‌المللی گزارشی از اقدامات انجام شده برای برگزاری کنفرانس ارائه دادند. سپس دکتر عدنان سرور خان رئیس دانشکده روابط بین‌المللی دانشگاه طی سخنانی به میهمانان خوش‌آمد گفت: پس از آن دکتر ذوالفقار گیلانی رئیس دانشگاه پیشاور و دکتر غلام تقی بنگش استاد دانشکده هنر این دانشگاه سخنانی ایراد کردند.

در جلسه اول کنفرانس تحت عنوان «تغییر سیاست افغانی پاکستان و اثرات منطقه‌ای آن» به ترتیب دکتر طاهر امین از دانشکده روابط بین‌المللی دانشگاه پیشاور در مورد «روابط افغانستان، پاکستان پس از سقوط طالبان"، زیبا فرزین‌نیا با عنوان روابط ایران ـ پاکستان: بازگشت به مسیر گذشته، «دکتر فاروق حسنات رئیس دانشکده علوم سیاسی دانشگاه پنجاب (لاهور) در مورد «چشم‌انداز جدید روابط پاکستان با آسیای مرکزی» و «دکتر ارتم رودنیتسکی رایزن سیاسی سفارت روسیه در اسلام‌آباد در مورد «روابط روسیه و پاکستان» به ارائه نظرات و دیدگاه‌های خود پرداختند.

جلسه دوم با عنوان «روابط پاکستان، هند پس از 11 سپتامبر» بود. دکتر اقبال چیما رئیس موسسه تحقیقات سیاسی اسلام‌آباد در مورد "پاکستان، هند و عملیات آمریکا علیه تروریسم»، ژنرال میرزا اسلم‌بیگ رئیس موسسه فرندز در مورد «صفر در برابر صفر بودن هند ـ پاکستان و ثبات بازدارندگی هسته‌ای"، آقای نقوی روزنامه‌نگار از کراچی در مورد «سیاست خارجی پاکستان: ریشه‌ها، تحولات، ارزیابی‌ و انزوای کنونی»، دکتر عدنان سرورخان رئیس دانشکده روابط بین‌المللی دانشگاه پیشاور در مورد «وضعیت و سیاست‌های روابط پاکستان ـ هند: یک تجزیه و تحلیل مقایسه‌ای» و آقای نجم‌الدین شیخ قائم مقام سابق وزارت امور خارجه پاکستان در مورد بن‌بست و تنگنای جاری روابط هند ـ پاکستان، پیشنهاداتی برای یک قطعنامه اولیه «نظرات و دیدگاه‌های خود را ارائه کردند.

در جلسه سوم با عنوان «تنظم مجدد روابط آمریکا ـ‌ پاکستان: هزینه‌ها و منافع «آقای اعجاز خان استادیار دانشکده روابط بین‌الملل دانشگاه پیشاور در مورد «نقش پاکستان در عملیات بر علیه تروریسم: یک ارزیابی ژئوپلیتیک»، آقای شفقت محمود سناتور سابق از لاهور در مورد «عکس‌العمل‌های داخلی در مورد تغییرات جانبدارانه از سیاست خارجی آمریکا»، آقای نذیر حسین استادیار دانشگاه قائد اعظم اسلام‌آباد در مورد «سیاست هسته‌ای پاکستان و آمریکا» و خانم دکتر شیرین مزاری مدیر کل موسسه مطالعات استراتژیک اسلام‌آباد در مورد «فشارهای جدید و چشم‌اندازهای آینده روابط دوجانبه» سخنرانی کردند.

در جلسه چهارم با عنوان «پاکستان و دیگر بازیگران عمده بین‌المللی» دکتر مقبول احمد بتی» معاون شورای امور جهانی اسلام‌آباد در مورد» روابط پاکستان با چین و ژاپن»، دکتر طلعت وزارت رئیس دپارتمان روابط بین‌المللی دانشگاه کراچی در مورد «پاکستان و خاورمیانه»، دکتر اعجاز حسین رئیس دانشکده علوم سیاسی دانشگاه قائد اعظم اسلام‌آباد در مورد «نقش پاکستان در سازمان ملل متحد و سازمان کنفرانس اسلامی» و دکتر منصور اکبر کوندی از دپارتمان علوم سیای دانشگاه بلوچستان در کویته در مورد «تعاملات پاکستان با صندوق بین‌المللی پول، بانک جهانی و سازمان تجارت جهانی» و خانم نادیا مشتاق از محققان موسسه استراتژیک اسلام‌آباد در مورد «روابط پاکستان با اتحادیه اروپا» دیدگاه‌ها و نظرات خود را مطرح کردند.

در پایان هر جلسه بخشی به سؤال و جواب و اظهارنظرات در مورد بحث همان جلسه اختصاص داده می‌شد. در جلسه اختتامیه ابتدا آقای عبدالله رئیس کمیسیون خدمات عمومی و سروزیر سابق ایالت سرحد به جمع‌بندی مقالات پرداخت. سپس تجزیه و تحلیل با عنوان «سازگاری در مورد چشم‌اندازهای عمومی در امور روابط بین‌المللی پاکستان» به وسیله راس مسعود حسین مشاور حقوقی و امور بین‌المللی به عمل آمد. در پایان دکتر عدنان سرورخان رئیس دانشکده روابط بین‌الملل از تمامی دست‌اندرکاران کنفرانس برای همکاری صمیمانه تشکر کرد.

خلاصه سخنرانی‌ها

ـ مقاله دکتر طاهر امین استاد بخش روابط بین‌المللی دانشگاه قائد اعظم اسلام‌آباد عنوان مقاله «سیاست پاکستان در قبال افغانستان ـ نیاز به بینش استراتژیکی».

به دنبال حوادث 11 سپتامبر در آمریکا و حمله آمریکا به افغانستان، تغییر سیاست پاکستان در قبال رژیم طالبان کاملاً آشفته و بی‌نظم بوده و به واسطه نفوذ آمریکا و کشورهای غربی در افغانستان پاکستان در بدترین وضعیت قرار گرفته است. پاکستان نه تنها با حکومت ائتلاف شمال بلکه با مخالفت پشتون‌ها در افغانستان نیز مواجه شده است. عدم توجه آمریکا به کار بازسازی در افغانستان و درگیری این کشور با عراق، توجه سیاست‌گذاران آمریکا را از افغانستان منحرف ساخته و چنین به نظر می‌رسد که آمریکا و قدرت‌های غربی توجه خاصی به منافع استراتژیکی و نظامی در افغانستان مبذول نمی‌نمایند. یک تحول مهم دیگر نقش روزافزون نیروهای منطقه در افغانستان می‌باشد. ایران، هند، پاکستان و کشورهای آسیای مرکزی دخالت‌های خود را در بازسازی افغانستان در این کشور افزایش داده‌اند. پروژه‌های مشترک هند و ایران در خصوص احداث جاده از قزاقستان تا چابهار از طریق افغانستان یک مسیر مطلوب را برای آسیای مرکزی تأمین خواهد نمود. احداث این جاده اهمیت ارتباط از طریق پاکستان را کاهش خواهد داد و ارتباط هند و ایران در افغانستان یک تحول مثبت برای پاکستان نمی‌باشد.

با در نظر گرفتن اوضاع در افغانستان، پاکستان تحت فشار سه نوع نظم جهانی قرار گرفته است که عبارتند از: نظم برای غرب، نظم برای هند و جهان و نظم جهانی اسلام ـ تهدیدهای نظم جهانی به رهبری آمریکا جدی‌تر از همه است. این نظم از پاکستان می‌خواهد تا در انجام کنترل در افغانستان به این کشور کمک کنند، وضع موجود در کشمیر را حفظ کرده و از توسعه برنامه موشکی و هندی دست بردارند. ارتش پاکستان بین دو جبهه، شرقی و غربی در فشار قرار گرفته است. پاکستان یک هماهنگی جزئی را در افغانستان با آمریکا دارد اما از دست برداشن از منافع ملی خود در کشمیر و قدرت تدافعی در مقابل هند، خودداری خواهد کرد.

در اوضاع فعلی راه‌هایی که برای پاکستان پیشنهاد می‌شود این است که یک افغانستان محکم و مرفه و درست به نفع پاکستان می‌باشد. باید از اشتباهات گذشته درس بگیرد و از دخالت در امور داخلی افغانستان خودداری کند. در تلاش‌های بازسازی افغانستان فعالانه شرکت کند. ثبات در افغانستان به بازگشت مهاجرین افغانی به کشورشان و کاهش بار اقتصادی پاکستان کمک خواهد نمود. در نهایت پاکستان باید فعالانه به دنبال همکاری و هماهنگی با ایران و کشورهای دیگر آسیای مرکزی در سطح منطقه باشد تا حرکت‌های هند در افغانستان را خنثی سازد.

ـ مقاله نجم‌الدین شیخ قائم مقام سابق وزارت خارجه پاکستان با عنوان «بن‌بست فعلی هند و پاکستان و احتمالات برای حل سریع آن» مربوط به بحران کارگیل

بازدید واجپایی نخست‌وزیر هند از لاهور، تحولات در آسیای جنوبی به دنبال حوادث 11 سپتامبر در آمریکا و تأثیر منفی آن به تلاش‌های صلح بین هند و پاکستان از جمله موضوعات مطرح شده در جلسه سران دو کشور در آگره بود. نشست آگره ناکام ماند زیرا بیانیه مشترک صادر نگردید اما به ادامه مذاکره توافق شده بود. جنگ لفظی خاتمه یافت. تاریخ دیدار نخست‌وزیر هند از پاکستان تعیین گردید. تصمیم پاکستان مبنی بر شرکت در مبارزه علیه تروریسم به دنبال حوادث 11 سپتامبر روابط جدیدی را بین پاکستان و آمریکا بوجود آورد و این در حالی بود که سیاست پاکستان در قبال کشمیر اشغالی تغییر نکرد. عکس‌العمل شدید هند به حمله تروریستی 13 سپتامبر به پارلمان هند در حقیقت استفاده از این فرصت برای کسب اهداف توسط هند بود.

اگرچه فراخوانی نیروها در ماه اکتبر موجب انتقاد شدید از دولت بی‌جی‌پی شد اما بسیاری افراد استدلال می‌کنند که با استفاده از جو موجود بین‌المللی، تمرکز نیروها و برگزاری انتخابات در کشمیر اشغالی در تغییر موضع جامعه بین‌المللی نسبت به کشمیر موفق بوده است. لذا بی‌جی‌پی اقدامات ژنرال مشرف در تاریخ 2 ژانویه را ناکافی خواند و خواسته‌های جامعه بین‌المللی در جهت تشنج‌زدایی و ادامه گفتگوها با پاکستان را به این دلیل که پاکستان برای جلوگیری از تروریسم مرزی اقدامات کافی انجام نداده را رد کرد. پاکستان به رغم نقش مثبتی که در مبارزه علیه تروریسم دارد اما همچنان تحت فشار است و این فشار بیشتر از فشاری است که به هند وارد می‌آید و شاید ادامه استقرار نیروها در مرز پاکستان ابزاری برای این فشار باشد. به نظرم من به رغم وضعیت خطرناک در مرزهای بین‌المللی بین دو کشور و به رغم حرکاتی که در خصوص آغاز یک جنگ محدود گفته می‌شد، هند به آمریکا اطمینان داده بود که فقط برای فشار به پاکستان این کار را انجام داده و پس از اتمام انتخابات در کشمیر اشغالی نیروهایش را فرا خواهند خواند.

هند عقیده دارد که به دنبال انتخابات موفقیت‌آمیز در کشمیر اشغالی می‌تواند بدون مطرح کردن پاکستان، مسأله کشمیر را حل کند و با در نظر گرفتن حمایت جامعه بین‌المللی از خواسته‌اش اعلام کرد که گفتگو با پاکستان فقط در صورتی امکان‌پذیر خواهد بود که پاکستان دست به اقدامات بیشتری «در جهت از بین بردن تروریسم مرزی بزند» هند همچنین تصریح کرد که نیاز فوری برای آغاز مذاکره با پاکستان ندارد. موضوع دیگری که هند را از مذاکره با پاکستان بازداشت، انتخابات در گجرات بود. چنین به نظر می‌رسد که این انتخابات و مواضع ضد پاکستانی هند از حمایت اکثریت رأی‌دهندگان برخوردار بوده گرچه انتخابات در هماچل بردیش به سبک گجرات نبوده و هند یک دلیل خوبی داشت تا این موضع را در مبارزه انتخاباتی ایالتی در 2003 و انتخابات سراسری در سال 2004 مورد استفاده قرار دهد. پاکستان برای جلوگیری از دخالت‌های مرزی دست به هر گونه اقدامی خواهد زد. مبارزه داخلی در کشمیر اشغالی مسأله را حل نکرد. همکاری پاکستان در مبارزه ضد تروریسم ظاهراً تحت تأثیر و رودررویی بین هند و پاکستان قرار گرفته است. به نظر آمریکا و ائتلاف غربی رو در رویی بین هند و پاکستان در نتیجه عدم کنترل گروه‌ها توسط هند و پاکستان، می‌تواند خود به خود شدت بگیرد که در چنین صورتی یک جنگ اتمی آغاز خواهد شد. منازعات مذهبی رو به افزایش است و این برای پاکستان خطرناک‌تر است. نیروهای مسلح کنترل کامل را دارند اما امکان این که گروه‌هایی افراط‌گرا قدرت و کنترل تسلیحات اتمی را بدست آورند همچون یک کابوس می‌ماند. اما تا زمانی که انتخابات عمومی هند در سال 2004 برگزار نشود، مذاکره اساسی بین هند و پاکستان انجام نخواهد شد، هند جنگ را آغاز نخواهد کرد اما به شعارهای جنگی ادامه خواهد داد. قدرت‌های جامعه بین‌المللی متمرکز به جلوگیری از رویارویی بین دو کشور خواهد بود و تا زمانی که پاکستان دست به اقدامات بیشتری نزند، جامعه بین‌المللی برای آغاز مذاکره فشار واقعی را به هند وارد نخواهد کرد.

ـ مقاله آقای آرتم رودنتسکی کنسول سیاسی سفارت روسیه در اسلام‌آباد با عنوان «روسیه و پاکستان ـ مشارکت نوخاسته»

وی حوادث 11 سپتامبر را یکی از علل بهبود روابط بین پاکستان و روسیه توصیف نمود و به نقل از مشرف گفت: روسیه یک قدرت بزرگ و بازیگر مهم بین‌المللی می‌باشد و اسلام‌آباد آرزومند داشتن روابط نزدیک و دوستانه با این کشور می‌باشد. اما در بخش روابط دوجانبه ما سؤال‌هایی از پیش داشتیم. روابط بین دو کشور از چند دهه گرچه خصومت‌آمیز نبودند اما به هر صورت متشنج بودند و این یکی از علل مسائل اصلی بین دو کشور می‌باشد. اختلافات بین اسلام‌آباد و مسکو در خصوص مسائل چچن و افغانستان نیز مهم بوده است. حمایت اسلام‌آباد از طالبان و همدردی این کشور با شورشیان چچن موجب ناراحتی روسیه می‌باشد. پاکستان نسبت به سیاست روسیه در قبال هند و کشمیر و حمایت روسیه از نگرانی‌های هند در خصوص فعالیت‌های مجاهدین حساس می‌باشد. اما 4 یا 5 سال قبل هیچ کس نمی‌توانست تصور کند که چالش تروریسم (علت اختلاف بین دو ملیت) کاملاً برعکس خواهد شد. عامل ضد تروریسم یک عنصر کلیدی در بروز تماس‌ها بین دو کشور شد. خلع سلاح و عدم تولید و تکثیر سلاح‌های اتمی مسأله حقوق بشر و دیگر مسائل مواضع این دو کشور را تا حدودی نزدیک‌تر ساخت. وی همچنین افزایش تعداد دیدوبازدیدهای مسئولان عالی‌رتبه دو کشور، جریان ماهواره «البدر" پاکستان توسط روسیه، خرید 12 هلیکوپتر ام‌آی ـ 17، موضوع بررسی امکان ایجاد خط لوله گاز بین ایران، پاکستان و هند، بازدید مشرف از مسکو، ایجاد اعتماد پاکستان به روسیه در خصوص جنگ عراق و تماس‌های مکرر وزرای خارجه دو کشور در این راستا از عوامل بهبود روابط دو کشور می‌باشد.

البته اظهار این مطلب که مسأله هند، روسیه و پاکستان را برای همیشه به دو ساحل مخالف رودخانه سوق دهد، قدری عجولانه خواهد بود. اسلام‌آباد می‌گوید که بین بهبود روابطش با مسکو و روابط مسکو با دهلی‌نو هیچگونه ارتباطی وجود ندارد. ممکن است در این بیانیه قدری نفاق موجود باشد اما در این شکی نیست که پاکستانی‌ها احساس می‌کنند که تجدید روابط حسنه با روسیه به قیمت قطع رابطه مسکو با هند نبوده و تضعیف دوستی روسیه و هند به نفع اسلام‌آباد نخواهد بود. روسیه در خصوص کشمیر همیشه یک موضع متوازن داشته است. صاحبنظران سیاسی در مسکو بارها گفته‌اند که روسیه نسبت به کشورهای دیگر بیشتر می‌تواند در احیای مذاکره بین هند و پاکستان نقش موثر داشته باشد. برای ادامه جریان بهبود روابط دوجانبه نیاز به کار جدی سیاسی و اقتصادی می‌باشد و این عمل یک تأثیر مثبت بر محیط بین‌المللی و تغییرات قوی استراتژیکی در آسیای جنوبی و شرقی خواهد گذاشت.

ـ مقاله "ام.پی" نقوی با عنوان «سیاست خارجی پاکستان: منبع، پیشرفت، برآورد و انزوای کنونی آن»

بخش اول مقاله مربوط به منابع سیاست خارجی پاکستان از لحاظ تبدیل موضوعات، رفتارها و ترغیب‌ها و تاریخچه سیاست‌های مسلمان هند در دوره مغول و دوره حکمرانی شرکت هند شرقی می‌باشد. بخش دوم مربوط به مراحل سیاست حمایت از آمریکا و سیاست‌های ضد و نقیض داخلی و مسائل مربوط به کشمیر می‌باشد. در مرحله اول هماهنگی کامل از 1954 تا 1964 بین پاکستان و غرب ادامه داشت. در مرحله دوم (از سال 1964 تا 1971) روابط مشکل‌ساز با غرب بود که با نشیب و فرازهای زیادی همراه بود، مرحله سوم مرحله احیای پیمان توسط ذوالفقار علی بوتو (در سال 1972) بود که تا سال 1976 ادامه داشت. یک مرحله مربوط می‌شود به نزدیکی با آمریکا و علیه شوروی که افغانستان را اشغال کرده بود. جنگ در سال 1988 خاتمه یافت، ولی از 1988 الی 2001 (بعد از حوادث 11 سپتامبر) پاکستان از سوی آمریکا تحت فشار قرار گرفت.

در حال حاضر پاکستان در انزوا قرار گرفته است. در حالی که پاکستان متکی به آمریکا می‌باشد آمریکا در کنترل و تنظیم استقرارهای امنیتی پاکستان و هند، مشغول است. اما فرق این است که آمریکا می‌خواهد با هند مشارکت استراتژیکی ایجاد کند اما به پاکستان با اتهام این که از اسلام و القاعده و طالبان حمایت می‌کند به دیده تردید می‌نگرد. لذا پاکستان کاملاً منزوی شده و هیچ راهی در خصوص سیاستش نسبت به کشمیر ندارد. پاکستان بیش از این نمی‌تواند به آمریکا اعتماد داشته و روی این کشور حساب باز کند.

ـ مقاله دکتر مقبول احمد بتی، سفیر سابق پاکستان با عنوان «روابط پاکستان با چین و ژاپن»

بلاتکلیفی‌های دوره بعد از جنگ سرد در جهان سرانجام به حوادث 11 سپتامبر انجامید و رئیس‌جمهور بوش اصول پیشگرایی خود را پیشنهاد نمود.

هند به این بهانه که پاکستان در کشمیر از تروریسم حمایت می‌کند، در پی این است که این کشور را به عنوان کشور تروریستی معرفی کند، بر این اساس هند حق (حمله پیشگیرانه) را نیز به خود می‌دهد که موجب افزایش اختلاف بین هند و پاکستان شد. در این سناریو، روابط پاکستان با چین و ژاپن که دو ابرقدرت سیاسی و اقتصادی آسیا می‌باشند، بسیار مهم بوده است. چنان که تنها ابرقدرت یک مشارکت استراتژیکی را با هند تشکیل داده است.

دغدغه‌های اصلی پاکستان مربوط به امنیت ملی و پیشرفت اقتصادی می‌باشد. گرچه پاکستان از روابط حسنه با آمریکا برخوردار است اما در مورد این که آمریکا مجدداً نگرش خود را نسبت به این کشور تغییر دهد چنان که در پایان دوره جنگ سرد تغییر داده بود نگران است. چین از معتبرترین دوستان پاکستان بوده و طی 40 سال گذشته روابط با آن کشور به طور ثابت برقرار می‌باشد. چین رشد سریع اقتصادی را کسب کرده و موقعیت بین‌المللی آن نیز بالا رفته و از سوی دیگر هند، پاکستان را تحت فشارهای شدید قرار داده، دوستی با چین برای پاکستان از اهمیت فوق‌العاده‌ای برخوردار است. از لحاظ امنیت و پیشرفت اقتصادی ژاپن دومین قدرت بزرگ اقتصادی در جهان بوده و بزرگ‌ترین کشور کمک‌دهنده به پاکستان می‌باشد. این کشور یکی از مهم‌ترین شرکای تجاری و منبع اصلی انتقال فن‌آوری به پاکستان می‌باشد. روابط دوستانه و همکاری با ژاپن نیز برای پاکستان بسیار مهم می‌باشد.

ـ مقاله زیبا فرزین‌نیا از دفتر مطالعات سیاسی و بین‌المللی ایران با عنوان «روابط ایران و پاکستان»

ایشان در سخنرانی خود ضمن بیان نشیب و فراز در روابط دو کشور، تأثیر مسائل منطقه‌ای از جمله مسأله‌ افغانستان، روابط اقتصادی،‌ قاچاق مواد مخدر، احداث راهروی شمال و جنوب بین ایران، هند و روسیه، احداث خط لوله گاز بین ایران، هند از طریق پاکستان، حضور نیروهای خارجی، بحران عراق را در روابط بین دو کشور یادآور شدند.

خانم فرزین‌نیا در ادامه مقاله خود سازوکار همکاری روزافزون ایران و پاکستان در خصوص مسائل منطقه‌ای به ویژه به دنبال حوادث 11 سپتامبر از جمله تشکیل کمیسیون مشترک وزارتی پاکستان و ایران در نوامبر 2001 جهت کنترل تروریسم و خشونت فرقه‌ای و مواد مخدر، کمیسیون مشورتی بین وزرای خارجه دو کشور در خصوص روابط دوجانبه و تحولات بین‌المللی، تماس‌های نزدیک مسئولان در مورد بررسی آینده افغانستان و تبلیغات مطبوعاتی را مورد بررسی قرار داد و گفت: دو کشور می‌بایست مسائل امنیتی و مرزی را در یک کمیته ویژه امنیتی مورد بحث و بررسی قرار دهند. وی در پایان سخنان خود در بخش نتیجه‌گیری گفت: عوامل فوق‌الذکر در روابط بین ایران و پاکستان از اهمیت ویژه برخوردار است. به قدرت رسیدن طالبان موجب تحولاتی در روابط ایران و پاکستان شد اما سرنگونی آن‌ها فرصت ایجاد روابط نزدیک بین دو کشور را فراهم نموده است. بهبود روابط بازرگانی، اقتصادی و همکاری‌ها در بخش گاز، برق، آموزش و پرورش، پروژه‌های مشترک، مناطق آزاد تجاری، فن‌آوری نرم‌افزار، کشاورزی، قطعات اتومبیل‌ها و غیره از مواردی است که می‌تواند بین دو کشور توسعه یابد.

نگرانی‌های دو کشور ایران و پاکستان در شرایط جدید منطقه‌ای و بین‌المللی مرتبط با یکدیگر هستند. بعد از حوادث 11 سپتامبر از یک طرف مسائل جدیدی بین این دو کشور بوجود آمده است و از سوی دیگر این شرایط جدید نیاز بیشتر به تبادل نظر را می‌طلبد. دو کشور دارای نگرانی‌ها و مسائل مشابه می‌باشند و با همکاری یکدیگر می‌توانند آن‌ها را حل کنند.

زمینه‌های همکاری منطقه‌ای ما فراوان است. ما در سازمان‌های متعدد منطقه‌ای در کنار یکدیگر کار می‌کنیم. منافع ما یکی است. امنیت پاکستان برای ما همیشه مهم بوده و لذا ما برای افزایش همکاری استراتژیکی با پاکستان آمادگی کامل داریم.

ـ مقاله ژنرال (بازنشسته) میرزا اسلم‌بیگ رئیس سازمان «فرندز» تحت عنوان «بن‌بست هند و پاکستان و ثبات دفاع هسته‌ای».

خصومت دیرینه بین دو کشور هند و پاکستان که دارای تاریخ، میراث و فرهنگ مشترک هستند، صلح و امنیت منطقه را برهم زده است.

سال 2002 خطرناک‌ترین دوره تاریخ بین هند و پاکستان بود و منازعات به اوج خود رسید مردم از این که ممکن است یک جنگ اتمی آغاز گردد بسیار ناراحت بودند.

در سال 2002 هند با استفاده از موقعیت حساس خود جامعه بین‌الملل، خطر تروریسم و جنگ آمریکا علیه افغانستان، به دنبال لطمه زدن به پاکستان بود و به همین خاطر سرکوبی آزادی‌خواهان در کشمیر را شدت بخشید. هند جهت کمک و حمایت بین‌المللی، دست به تبلیغاتی تحت عنوان «تروریسم مرزی» زد و با این کار می‌خواست پاکستان همچون افغانستان موضع خود را نسبت به کشمیر تغییر داده قدرت اتمی پاکستان را نابود کرده و احزاب دینی پاکستان را به عنوان رادیکال و حامیان تروریسم معرفی کند.

پاکستان برای از بین بردن توازن منفی قدرت که به علت انفجار بمب اتمی در سال 1974 توسط هند به وجود آمده بود در سال 1987 در کسب اهداف برنامه هسته‌ای خود موفق شد. هدف برنامه اتمی پاکستان این است که از حداقل امکانات تدافعی معتبر برخوردار باشد.

در سال 1990، هند با هماهنگی اسرائیل تلاش کرد تا تأسیسات هسته‌ای پاکستان را مورد حمله قرار دهد در مقابل پاکستان برای دهلی‌نو پیام فرستاد که برای مقابله به مثل آماده باشد. این پیام آن قدر شدید بود که آقای "رابرت گیتس" نماینده آمریکا به منظور تنش‌زدایی بین دو کشور به پاکستان آمد و بدین صورت هند به طور مؤثر متوجه اشتباه خود شد.

پس از این جنگ آمریکا در افغانستان که در سال 2001 به پایان رسید، هند تشویق شد تا پاکستان را از لحاظ قدرت نظامی تحدید نماید و برای این منظور یک مبارزه تبلیغاتی علیه پاکستان آغاز نمود اما اقدامات دولت پاکستان در خصوص برنامه هسته‌ای، تسلیحات خود را خنثی ساخت.

با در نظر داشت کسب برتری هسته‌ای توسط آمریکا و تهدیدهای آمریکا، یک احساس مساوات‌طلبی در کسب سلاح‌های اتمی در میان کشورهای غیر اتمی بوجود آمده است. کشورهایی مورد تهدید قرار می‌گیرند به ویژه کشورهایی همچون ایران که توسط آمریکا به عنوان کشورهای متمرد توصیف شده‌اند، همه باید جدا در فکر یک قدرت هسته‌ای باشند زیرا در مقابل امنیت این یک امر مقدس می‌باشد. جنگ هسته‌ای بین هند و پاکستان هرگز روی نخواهد داد زیرا هند اعتقاد به پیروز شدن در جنگ را ندارد.

بر این اساس هند و پاکستان لازم است تا براساس قطعنامه شماره 1172 سازمان ملل متحد عمل کند.

انعکاس مطبوعاتی کنفرانس

گزارش این سمینار در اکثر روزنامه‌های ایالتی انعکاس یافته بود. روزنامه‌های مشرق، آج، خبرین، پاکستان، اکسپرس، اقدام به درج اخبار سمینار کردند در زیر گزارش منتشر شده در روزنامه استیتسمن می‌آید.

سخنرانان در سمینار (سیاست خارجی پاکستان) به ارائه نقطه نظرات خود پرداختند. در این سمینار که توسط بخش روابط بین‌الملل دانشگاه پیشاور برگزار شد میهمانانی شرکت داشتند که تعدادی از آنان عبارتند از: آقای نجم‌الدین شیخ معاون سابق وزارت خارجه پاکستان، ژنرال اسلم‌بیگ فرمانده عالی سابق ارتش پاکستان، پروفسور دکتر طاهر امین، خانم فرزین‌نیا از ایران، دکتر آردل رودنتسکی دیپلمات روسیه، دکتر فاروق، دکتر پرویز اقبال چیمه، دکتر عدنان سرور شاهد، پروفسور دکتر تقی بنگش و دکتر ذوالفقار گیلانی.

خانم فرزین‌نیا در سخنان خود با عنوان تجدید روابط پاکستان و ایران اظهار داشت: هر دو کشور از گذشته با هم پیوندهای عمیق دارند. در زمان رژیم طالبان در افغانستان و بروز فرقه‌گرایی در پاکستان این روابط تحت فشار قرار گرفت و لازم است که احیا گردد.

این مطالب در دیگر روزنامه‌های محلی پیشاور از جمله مشرق، پاکستان و اکسپرس نیز چاپ شده است.

مهم‌ترین نکات مطرح شده در کنفرانس:

1. سال 2003 خطرناک‌ترین زمان در تاریخ روابط بین هند و پاکستان بود زیرا بن‌بست بین دو کشور به اوج خود رسیده بود و مردم از این که ممکن است یک جنگ اتمی بین دو کشور بروز کند ناراحت بودند. هند در این سال با استفاده از موقعیت حساس جامعه بین‌المللی در خصوص تروریسم و جنگ آمریکا علیه افغانستان به دنبال لطمه زدن به پاکستان بود.

هند به سرکوبی آزادی‌خواهان کشمیری شدت بخشید و دست به تبلیغاتی تحت عنوان "تروریسم مرزی" زد و با این کار می‌خواست پاکستان موضع خود را نسبت به کشمیر نظیر افغانستان تغییر دهد. هند احزاب مذهبی پاکستان را تحت عنوان احزاب افراطی و حامیان تروریسم معرفی می‌کرد.

2. در سال 1990 هند با هماهنگی اسرائیل تلاش کرد تا مناسبات هسته‌ای پاکستان را مورد حمله قرار دهد و در نتیجه پاکستان برای دهلی‌نو پیام فرستاد که برای مقابله به مثل آماده باشد. این پیام سبب شد نماینده آمریکا برای تنش‌زدایی به پاکستان برود و به این صورت حمله هند دفع گردید.

3. اکنون یک احساس مساوات در کسب سلاح‌های اتمی در میان کشورهای غیر اتمی به وجود آمده است. کشورهایی که مورد تهدید قرار می‌گیرند به ویژه کشورهایی همچون ایران باید به طور جدی در فکر کسب قدرت هسته‌ای باشند.

4. تهدید جنگ هسته‌ای بین هند و پاکستان هرگز وجود ندارد زیرا بازدارندگی هسته‌ای موثر و مستحکم می‌باشد.

5. در حال حاضر پاکستان در انزوا قرار گرفته است. این کشور متکی به آمریکا است ولی آمریکا در صدد کنترل قدرت هسته‌ای پاکستان می‌باشد. از طرف دیگر آمریکا می‌خواهد با هند مشارکت استراتژیکی ایجاد کند اما به پاکستان با دیده شک و تردید نگاه می‌کند. لذا پاکستان کاملاً منزوی شده و هیچ راهی در خصوص سیاستش نسبت به کشمیر ندارد. پاکستان بیش از این نمی‌تواند به آمریکا اعتماد کند و آمریکا هم نمی‌تواند بیش از این به پاکستان اعتماد کند.

6. اگرچه پاکستان از روابط حسنه با آمریکا برخوردار است اما در مورد این که آمریکا مجدداً نظر خود را تغییر دهد اطمینان ندارد. چنان که در پایان دوره جنگ سرد نیز نظر خود را تغییر داد.

7. نگرانی‌های پاکستان از تغییرات در افغانستان پس از 11 سپتامبر به طرق مختلف در این کنفرانس ابراز می‌شد. از جمله مخالفت حکومت ائتلاف شمال و حتی پشتون‌ها با پاکستان.

8. نقش کشورهای مختلف منطقه در بازسازی افغانستان از مسائل مورد توجه پاکستان می‌باشد به ویژه پروژه‌های مشترک ایران و هند در خصوص احداث جاده از آسیای مرکزی به افغانستان به ایران برای انتقال کالاها که موجب کاهش اهمیت مسیرهایی می‌شود که از پاکستان می‌گذرد. به طور کلی در مورد ارتباط هند و ایران به ویژه مسأله افغانستان به عنوان یک تحول مثبت نگاه نمی‌کنند.

9. از نظر پاکستان، ارتش این کشور بین دو جبهه شرق و غرب در فشار قرار گرفته است و به نظر برخی بهتر است وضع موجود را در کشمیر حفظ کرده و از برنامه هسته‌ای دست بردارد. از دخالت در امور افغانستان خودداری کند و در تلاش‌های بازسازی افغانستان شرکت نماید.

10. به نظر برخی پاکستان بهتر است در سیاست‌های گذشته خود در افغانستان تجدید نظر کند و از گذشته درس بگیرد و به نتایج سیاست افغانی خود و تأثیرات آن در داخل و روابط خارجی توجه نماید. سیاست افغانی سبب شده روابط با ایران تحت تأثیر قرار بگیرد. پاکستان باید اکنون به بازسازی روابط با ایران اقدام نماید. پاکستان باید به متحدان قدیمی خود از جمله ایران توجه کند و سوءظن‌ها را در این خصوص از بین ببرد.

11. برخی از سخنرانان به تأثیرات سیاست‌های داخلی بر سیاست خارجی پاکستان و برعکس تأثیر سیاست خارجی پاکستان بر سیاست داخلی اشاره کرده و در این مورد مثال سیاست افغانی پاکستان را مطرح می‌کردند و اظهار می‌کردند که اگر یک دولت دموکراتیک باشد منافع کشور را در اتخاذ سیاست‌ها در نظر بگیرد.

12. در سخنرانی‌ها در موضوع روابط هند و پاکستان به تاریخچه اختلافات دو کشور به خصوص در مورد مسأله کشمیر اشاره شده همچنین اختلافات پس از 11 سپتامبر و اتهام به پاکستان در مورد تروریسم مطرح گشت در حالیکه پاکستان خودش قربانی تروریسیم است. به اعتقاد یکی از سخنرانان از نظر برخی باید گذشته را فراموش کرد ولی به اعتقاد ایشان برای اتخاذ سیاست درست باید گذشته را به یاد داشت.

13. یکی دیگر از سخنرانان اظهار داشت: تنها مسلمانان را متهم به تروریست بودن می‌کنند و به تروریسم مسیحی در جهان تأکید نمی‌شود. ایران، سوریه، لبنان و فلسطین متهم می‌شوند اما تحریمی برای هند وجود ندارد. باید به تروریسم دولتی در کشمیر و فلسطین توجه کرد. در افغانستان و عراق مردم بی‌گناه کشته شدند. جنگ علیه تروریسم خساراتی را برای پاکستان به دنبال داشته است. همکاری پاکستان با آمریکا در دستگیری طالبان و القاعده اثرات مهمی بر سیاست داخلی پاکستان داشته است. اما آمریکا همیشه از پاکستان خواهان اقدامات بیشتری در این زمینه است. در این زمینه دخالت "اف.بی.آی" در سیاست داخلی پاکستان قابل توجه است. اکنون پاکستان تحت نام تروریسم منزوی شده است.

14. همکاری استراتژیک آمریکا با هند اثرات قابل توجهی بر روابط این کشور با پاکستان دارد. آمریکا در روابطش باید به حل و فصل مسائل و تنش‌های پاکستان و هند توجه کند. پاکستان نگران تسلط بیشتر هند در منطقه و به ویژه افغانستان است.

15. حوادث 11 سپتامبر یکی از علل بهبود روابط پاکستان و روسیه می‌باشد. اختلافاتی بین اسلام‌آباد و مسکو در خصوص مسائل چچن و افغانستان وجود داشته است. حمایت اسلام‌آباد از طالبان و همدردی با شورشیان چچن موجب ناراحتی روسیه بود. پاکستان نیز نسبت به سیاست روسیه در قبال هند و کشمیر و حمایت روسیه از هند در خصوص فعالیت‌های مجاهدین نگرانی داشت. اما مبارزه علیه تروریسم یک عنصر کلیدی در ایجاد تماس بین دو کشور شده روسیه می‌تواند در احیای مذاکرات هند و پاکستان نقش مؤثری ایفا نماید.

16. چین از معتبرترین دوستان پاکستان بوده و طی 40 سال گذشته روابط با آن کشور حسنه بوده است در حالی که چین رشد سریع اقتصادی بدست آورده است. پاکستان تحت فشار شدید هند قرار گرفته است. دوستی با چین برای پاکستان از لحاظ امنیت و پیشرفت اقتصادی از اهمیت زیادی برخوردار است.

17. ژاپن دومین قدرت بزرگ اقتصادی در جهان بوده و بزرگ‌ترین کشور کمک‌دهنده به پاکستان می‌باشد. این کشور یکی از بهترین شرکای تجاری و منبع اصلی انتقال فن‌آوری می‌باشد. از این رو روابط با این کشور برای پاکستان اهمیت بسیاری دارد.

18. روابط تجاری پاکستان با اتحادیه اروپا به نفع پاکستان است. اما تلاش‌های بیشتری برای کاهش تعرفه تجاری و افزایش صادرات منسوجات باید صورت بگیرد. توسعه اتحادیه اروپا فرصت را برای محصولات پاکستان برای افزایش تجارت و دسترسی بیشتر به بازارها فراهم کرده است. پاکستان در آینده باید به فکر بهبود روابط با اروپای شرقی و تجارت با این کشورها باشد.

ملاحظات

1. در این کنفرانس ابعاد مهم سیاست خارجی پاکستان یعنی سیاست افغانی، روابط با هند و روابط با آمریکا و روابط پاکستان با بازیگران عمده بین‌المللی مورد بحث و تبادل نظر قرار گرفت و تمامی ابعاد مثبت و منفی روابط در تمامی این زمینه‌ها مورد بررسی قرار گرفت. روابط با ایران و روسیه نیز در راستای سیاست افغانی مورد بحث قرار گرفت گرچه اشاره‌هایی به دیگر زوایای روابط دو کشور نیز شد.

2. در این کنفرانس روسای موسسات مطالعاتی مهم پاکستان از قبیل دکتر شیرین مزاری، دکتر اقبال چیما و ژنرال اسلم‌بیگ و روسای دانشکده‌های مختلف علوم سیاسی و روابط بین‌الملل در دانشگاه‌های قائد اعظم (اسلام‌آباد) پنجاب، کراچی، کویته و پیشاور و مهم‌ترین صاحب‌نظران و روزنامه‌نگاران پاکستانی شرکت کرده بودند. میهمانان خارجی کنفرانس خانم زیبا فرزین‌نیا از ایران و آقای رودنتسکی از سفارت روسیه در اسلام‌آباد بودند.

3. نکته جالب بررسی همه‌جانبه روابط خارجی پاکستان بود در هر یک از بحث‌ها نکات مثبت و منفی از طرف سخنرانان مطرح می‌شد و از طرف دیگر دانشجویان روابط بین‌الملل که همه در سطح فوق لیسانس و بالاتر بودند سؤالات جالبی همراه با انتقاد مطرح می‌کردند.

4. ضمن این که سیاست خارجی پاکستان در تمامی ابعاد و زوایا مورد بحث و بررسی موشکافانه قرار می‌گرفت، در واقع برگزاری این سمینار در دانشگاه پیشاور نکات آموزنده‌ای برای دانشجویان روابط بین‌الملل دربرداشت که اکثر اساتید روابط بین‌الملل به آن اشاره می‌کردند و دانشجویان را به آن توجه می‌دادند که در بررسی مسایل در صحنه بین‌المللی و روابط خارجی کشور باید به چه نکاتی توجه کنند و یک‌جانبه مسائل را مورد قضاوت قرار ندهند.

5. در این کنفرانس 18 مقاله از ابعاد مختلف سیاست خارجی پاکستان را مورد بحث و بررسی قرار دادند و در پایان بر حل مسأله عراق و نقش کلیدی سازمان ملل در حل این مشکل و روی کار آمدن دولتی دموکراتیک در عراق تأکید شد.

6. گزارش این کنفرانس در روزنامه نیوز و روزنامه ایالتی مشرق و استیتسمن ارائه شد. خبرنگار روزنامه نیوز و تلویزیون "جیو" نیز با خانم فرزین‌نیا در مورد روابط ایران و پاکستان پس از 11 سپتامبر مصاحبه‌ای انجام دادند.

سرکنسولگری جمهوری اسلامی ـ پیشاور