معاهده «ان.پی.تی» و دورنمای مبهم صلح

دکتر محمودرضا امینی

سومین نشست کمیته مقدماتی کنفرانس بازنگری معاهده منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای (ان.پی.تی) در مقر سازمان ملل در نیویورک برگزار شد. این سومین نشست این کمیته بود که برای فراهم کردن مقدمات کنفرانس بازنگری «ان.پی.تی» که قرار است سال 2015 برگزار شود، تشکیل ‌شد.

به واقع هر پنج‌سال یک‌بار، کنفرانسی متشکل از تمامی اعضای معاهده، جهت بازنگری و بررسی چگونگی اجرای مفاد مختلف معاهده و ارائه راهکارهای لازم جهت اجرای بهتر معاهده برگزار می‌شود. تاکنون هفت کنفرانس بازنگری برگزار شده است که مهم‌ترین آنها کنفرانس‌های بازنگری 1995 و 2000 محسوب می‌شوند و در کنفرانس‌ بازنگری 1995، معاهده به طور نامحدود تمدید شد.

در کنفرانس بازنگری سال 2000 نیز 13 گام عملی جهت انجام خلع سلاح کامل هسته‌ای تصویب شد که کشورهای دارنده سلاح هسته‌ای موظف به اجرای آنها هستند. همچنین یکی از عناصر اصلی تمدید نامحدود معاهده در سال 1995 نیز، تصویب قطعنامه خاورمیانه عاری از سلاح‌های هسته‌ای، توسط کشورهای عضو معاهده بود. کشورهای هسته‌ای تعهد داده بودند که در این مسیر،‌ اقدام و رژیم صهیونیستی را وادار به الحاق بدون قید و شرط به معاهده کنند که متأسفانه تاکنون به این تعهد خود عمل نکرده‌اند. در کنفرانس بازنگری 1995 اعضای معاهده همچنین تصمیم گرفتند که فرایند بازنگری معاهده تقویت شود.

براین اساس، مقرر شد در فاصله برگزاری کنفرانس‌های بازنگری برای ایجاد زمینه‌های لازم و تسهیل برگزاری کنفرانس، کمیته‌های مقدماتی با مشارکت تمامی اعضای معاهده تشکیل شوند.

از منظر تجربیات جمهوری اسلامی ایران، درباره معاهده «ان.پی.تی» دو تفکر وجود دارد. نخست؛ نگاه جریان حاکم برموضوع هسته‌ای، متشکل از کشورهای اصلی دارنده تسلیحات هسته‌ای، به خصوص گروه غرب؛ آمریکا، انگلیس و فرانسه است. این طیف از کشورها با استفاده از فضای بوجود آمده در دوران جنگ سرد، پایه‌های حقوقی و سیاسی اجرایی شدن «ان.پی.تی» را در راستای اهداف یک جانبه خود نهادینه کرده و برای حفظ چنین ساختاری، تلاش می‌کنند.

اما نگاه دوم، معطوف به محتوای حقوقی و مرزبندی بین اصل منع گسترش سلاح‌های اتمی و ضرورت استفاده صلح‌آمیز از انرژی اتمی در چارچوب معاهده «ان.پی.تی» است؛ زیرا این بخش از معاهده، ناظر برحقوق مشروع کشورها در فعالیت‌های هسته‌ای و حتی غنی‌سازی اورانیوم است که در بند 4 معاهده به رسمیت شناخته شده است. مقایسه این دو دیدگاه نشان می‌دهد که تحقق اهداف کنفرانس بازنگری در معاهده منع گسترش سلاح‌های اتمی و تعهداتی که کشورهای عضو به اجرای آن ملزم شده‌اند، تا چه اندازه با چالش همراه است.

متأسفانه آنچه از ارزیابی عملکرد قدرت‌های غربی در ارتباط با معاهده «ان.پی.تی» بدست می‌آید، امیدوار کننده نبوده است. به عبارتی، کشورهای دارنده سلاح هسته‌ای به تعهدات خود تحت معاهده پایبند نیستند و به جای اقدام در جهت خلع سلاح، به گسترش عمودی و افقی این سلاح‌ها ادامه داده و از طرف دیگر، با کمک به برخی کشورها و رژیم‌ها، سبب اشاعه این سلاح‌ها شده‌اند. این موارد عدم پایبندی و نقص مفاد «ان.پی.تی» اصول و اهداف این معاهده را باچالش جدی مواجه کرده است.

از جمله اقداماتی که در آخرین کنفرانس بازنگری یعنی سال 2010 براجرای آنها تأکید جدی شده بود، موضوع فراخوانی برای پیشرفت حقیقی در زمینه خلع سلاح هسته‌ای است، به آن معنا که کشورهای دارای سلاح هسته‌ای، باید گزارش پیشرفت جامع و واقعی در این خصوص را به کمیته‌های مقدماتی ارائه کنند، تابدین ترتیب بررسی گام‌های بعدی برای اجرای کامل ماده 4 معاهده به منظور نابودی کامل سلاح‌های هسته‌ای تسهیل گردد. اما باتوجه به عدم جدیت کشورهای دارنده این سلاح و عملکرد مبهم آنها، کنفرانس بازنگری معاهده عدم اشاعه هسته‌ای در سال 2015، بدون شک تبدیل به یک مکان چالش برانگیز برای تصمیم‌گیری در خصوص آینده این معاهده خواهد شد به این ترتیب،‌ سیاست برخی کشورهای هسته‌ای نسبت به نفی و رد تعهد صریح برای امحاء سلاح‌های هسته‌ای، آینده این معاهده و دورنمای صلح و امنیت در جهان را به خطر خواهد انداخت.